Uit dankbaarheid voor de geboorte van zijn tweeling schenkt Rutgers van Rozenbrug 1.000 gulden aan de vereniging voor het bouwen van de Agnes Reiniera Fröbelschool. Het ontwerp was afkomstig van de kunststeenfabriek “Nederland” van J. Vingerhoets & co.
Vingerhoets
Vingerhoets is een Belg en komt het eerst voor als Jos Frans Gustav Vingerhoets in het Vluchtelingenregister 1914-1918. Hij is geboren in Deurne-Zuid (bij Antwerpen; Borsbeek ligt daar vlak in de buurt) op 3 augustus 1890. Als beroep staat dan handelsvertegenwoordiger. Zijn vrouw Maria Fida Dora Ehlers is geboren op 31 juli 1887 te Barsinghausen (in de buurt van Hannover, Duitsland). Hun kinderen Lidia Maria Vingerhoets (12-9-1914) en Karel Ludovicus Franciscus Vingerhoets (22/9/1901) zijn geboren in Borsbeek. Ze vestigen zich op 3-10-1914 in Nijmegen op St. Annastraat 301(?) Ze zijn dan afkomstig uit Fromwaijstraat 136, waar ze sinds 1912 hebben gewoond. Hun dochter Lidia is dus net een paar weken oud; Karel komt op 10-10 zeer kort naar Nijmegen en vertrekt op 2-11-1914 weer naar Deurne-Zuid. Opvallend daarbij is dat hij afkomstig is van de Herenthalschebaan 478(?), waar hij sinds 1908 woont.
Op 3 december 1914 verhuizen ze naar Nijmegen B33-32, Dr. Jan Berendsstraat 16a. Het beroep van Vingerhoets is dan ‘kunststeenfabrikant’.
Vingerhoets krijgt nog 3 kinderen: Guido Marius Vingerhoets (22/7/1916), Godefridus J. Vingerhoets (3/12/1917) en Micaella A. Vingerhoets (26/3/1920)
Ze zullen daar tot 29-5-1920 blijven wonen, om van hier uit naar Barsinghausen te vertrekken.
Kunststeenfabriek
Uit het Gemeenteverslag over 1917: “De directie der kunststeenfabriek “Nederland” J. Vingerhoets en Co. alhier meldt:
Het bedrijf bestaat in het vervaardigen van alle soorten kunstmatige natuursteen, zooals hardsteen, graniet, marmer, zandsteen en in het uitvoeren van gewapend betonwerken, welke aan bijzonder eischen moeten voldoen.
In het afgeloopen jaar werd door onze firma voor vele aanzienlijke bouwwerken hier te lande de kunstmatige natuursteen geleverd, onder meer voor den kazernebouw te Maastricht onder Directie van de Genie, voor de M.U.L.O. school en de Electrische Centrale alhier.
De productie was 100% grooter dan in 1916. De laatste drie maanden van het jaar verminderden de opdrachten, daar er bijna geen bouwwerken konden worden aangevangen wegens schaarschte aan bouwmaterialen en duurte der prijzen.
Het aantal onzer werklieden bedroeg in de maanden Juli-Augustus 30, om de laatste maanden te verminderen tot 17.
De benoodigde grondstoffen voor ons bedrijf hebben wij steeds kunnen betrekken. “
Het Gemeenteverslag over 1918 meldt dat de fabriek werkt met 30 man en dat haar productie steeg met 80%. “Slapte in het bouwbedrijf en moeilijkheden bij het verkrijgen van grondstoffen verhinderen de ontwikkeling van het bedrijf”.
Op 2-9-1919 richten 4 personen de vennootschap Kunststeenfabriek “Nederland” op:
- Franciscus Josephus Gustave Vingerhoets, fabrikant te Nijmegen
- Ewout Hoogendijk v. Cappelen, koopman te Gouda
- Gerard Theodore Etienne Marie van Veen, architect ‘s-Gravenhage
- Cornelis Adriaan Hoogterp, ingenieur te ’s-Gravenhage
Het doel is de door Vingerhoets gedreven Kunststeenfabriek voort te zetten. (De Gelderlander 4/9/1919)
Cornelis Adriaan Hoogterp
Ingenieur Cornelis Adrianus Hoogterp (Leeuwarden 17 oktober 1893 – Amsterdam 1 juni 1962) woonde rond 1921 op Dorpstraat 3 in Hees (villa Klambir Lima) (Noviomagus).
Wanneer Vingerhoets in 1920 naar Duitsland vertrekt, zal Hoogterp het bedrijf nog tot 1924 voortzetten. Daarbij is de Stenen Bank uit 1922 een van de belangrijke ontwerpen. Daarna werden de loodsen gebruikt voor opslag- en garageactiviteiten om in 2008 te worden afgebroken. Hiervoor kwamen woningen in de plaats.
De Stenen Bank noemt Dorpsstraat 88, de voormalige stallen van Oscar Carré, als plaats van de fabriek, waarbij ze kantoor hield aan de Mariënburg. Hoe deze adressen zich verhouden tot de door mij (RE) gevonden advertenties is nog niet bekend. Een van de ontwerpen is verder de monumentale trap in Concertgebouw ‘De Vereeniging’.
Agnes Reiniera Bewaarschool
Jonkheer Rutgers van Rozenburg gaat in 1915 wonen op huis Dukenburg, waarbij hij dan uit Zeist afkomstig is. In 1916 trouwt hij met Agatha Schlingemann. Zij krijgen op 13 januari 1918 een tweeling: Agnes en Reiniera. Uit dankbaarheid geeft Rutgers van Rozenbrug 1.000 gulden aan de vereniging voor het bouwen van een “goede Christelijk school” (Rijksmonumenten). De school zal vernoemd worden naar deze tweeling.
De voorzitter van deze vereniging was de dominee Creutzberg, wonend op de Oude Wehme aan het Kerkpad, vlakbij de steenfabriek. Een uitgebreid artikel over de dominee staat in de Stenen Bank van december 2013, tevens bron van onderstaande paragraaf.
Dominee Creutzberg
Jelis Jan Creutzerg (Arnhem 9 juli 1879 – Den Haag 5 februari 1951)
In 1918 werd hij geroepen naar Hees-Neerbosch. Daarbij bediende hij aanvankelijk een protestantse gemeenschap van enkele honderden leden. Zijn belangrijkste werkterrein zouden echter de wijken Willemskwartier en Hazenkamp vormen. Deze wijken kwamen vanaf 1900 volop tot groei, doordat er duizenden huizen werden gebouwd voor de (fabrieks)arbeiders van nieuwe bedrijven.
Creutzberg moest daarbij toezien hoe de Rooms-katholieke kerk zich hier manifesteerde, er was al een grote nieuwe kerk op de groei gebouwd (de Groenestraatkerk), scholen werden opgericht en geestelijken brachten huisbezoeken.
Vooral het oprichten van scholen vindt hij belangrijk: ““God wil het – dat ook in de school het zuurdeeg van het Evangelie doorwerken zal.” Het oprichten van de Agnes-Reiniera Bewaarschool zou zijn eerste “wapenfeit” worden.
Op 17-7-1920 meldt het PGNC: “Het bestuur der Agnes-Reiniera-bewaarschool te Hees heeft aan het Architecten- en Ingenieursbureau Vingerhoets en Hoogterp te Hees opgedragen den bouw van een bewaarschool, gelegen aan de Groenestraat.
De school zal vier lokalen bevatten en zeer velen uit de omgeving aldaar zullen van dezen bouw met blijdschap kennis nemen, daar het een zaak is, waarnaar reeds lang met groot verlangen werd uitgezien.” (PGNC 17/7/1920)
Zowel de bouwtekening (zie hierboven) als het verzoek voor het plaatsen van 2 tijdelijke loodsen voor de bouw van de school gebeurd op briefpapier van de Kunststeenfabriek “Nederland”.
Bij de opening van de Bewaarschool
Het PGNC publiceert een uitvoerig artikel naar aanleiding van de opening. Zij noemt Reiniera dan echter Reiniers; in het onderstaande stuk heb ik (RE) de naam veranderd tot Reiniera:
“De nieuwe Bewaarschool aan de Groenestraat.
Aan de Groenestraat is verrezen en eenige weken geleden in gebruik genomen een bewaarschool, die daar een sieraad is voor de omgeving en bovendien in een sinds lang gevoelde behoefte voorziet. Het is de Protestantsche Agnes Reiniera-Bewaarschool en had het bestuur niet zelf in den naam der school de ouderwetsche aanduiding gekozen, wij zouden in den titel dezen liever van Fröbelschool of School voor Voorbereidend Onderwijs gesproken hebben. Immers, de taak die deze inrichtingen tegenwoordig hebben gaat veel verder dan het uitsluitend ‘bewaren’ van de kinderen, en ook de eischen, welke aan hen worden gesteld die zich onderwerpen aan het examen ter verkrijging van de bevoegdheid tot het geven van fröbel-onderricht bewijzen dit. Over de vraag of het al dan niet gewenscht is dat elk kind vóór het zijn intrede doet in de lagere school minstens een jaar leert stil zitten en knutselen zijn de deskundigen het niet eens en waar het individu van het kind in kwestie in dezen een woord meespreekt zal de vraag in haar algemeenheid wel nimmer met ja of neen kunnen worden beantwoord. Maar in elk geval zijn de omstandigheden in menig gezin van dien aard dat de moeder de aanwezigheid in den omtrek van hare woning van een goede bewaarschool als een uitkomst beschouwt en zich niet het hoofd breken met de vraag of haar kleine straks met of zonder fröbelonderricht zijn eersten stap in het leven moet doen, gaarne de praktische zijde een groot gedeelte van den dag aan anderen zorg te kunnen toevertrouwen.
Voor het Willemswegkwartier was een protestantsche bewaarschool, gelijk hierboven reeds gezegd, een sinds lang gevoelde behoefte. Er zijn daar reeds nu 400 protestantsche gezinnen, een aantal, dat zich over eenigen tijd, wanneer de nieuwe woninggroep daar gereed is, nog aanmerkelijk gaat uitbreiden. De nieuwe school nu staat in het volle leven van genoemd kwartier, zoodat daarmede de moeilijkheid van het halen en brengen der kleinen meteen is opgelost. Bovendien is de school nieuw gebouwd en voortreffelijk ingericht, zonder dat nochtans van luxe of iets wat naar overdaad zweemt kan worden gesproken. In hygiënisch opzicht is wel aan hooge eischen voldaan en de eerste eigenschap van een inrichting als deze is dus een goede.
De school is gebouwd door den heer C.H. Hoogterp, ingenieur te Hees. Bij het ontwerpen van de school heeft als grondgedachte gegolden, dat de architectuur zich aan moet passen aan de aard van het gebouw en getracht moete worden aan het gebouw een eenigzins landelijk, voor kinderen aantrekkelijk karakter te geven. De kap is daarom en ook om economische redenen laag gehouden, waaruit, in verband met de wettelijk gestelde eischen voor hoogte van schoollokalen, de lokalen een gewelfd plafond kregen, hetgeen aan deze meer huiselijkheid verleenen. Om het interieur voor kinderen meer aantrekkelijk te maken is eenig decoratief schilder- en beeldhouwwerk aangebracht.
Van buiten zoowel als van binnen gezien maakt de school een keurigen indruk en et komt ons voor, dat de architect volkomen geslaagd is in de vervulling van zijn opdracht. Het gebouw met zijn ruim terras vóór, waarop een betonvloer voor spelen, en zijn groot grasveld achter, alles afgesloten door een frisch, wit hek, doet eer denken aan een vriendelijk landhuis dan aan een school. Er zijn, behalve eenige kleinere vertrekken, vier schoollokalen, tezamen plaats biedend aan 160 kinderen. Thans bedraagt het aantal leerlingen reeds ruim 100.
De Protestantsche Agnes Reiniera Bewaarschool bedoelt te zijn een neutrale school, toegankelijk voor kinderen van alle gezindten. Het dagelijksch bestuur van de vereeniging, waartoe de school behoort, wordt gevormd door mevr. Hoyer, mevr. Krudop en mevr. Rutgers van Rozenburg. Als directrice treedt op mej. E. van Bohemen. Tot den bouw van de school heeft ds. Creutzberg te Hees den stoot gegeven en het bereikte resultaat zal hem ongetwijfeld tot een groote voldoening zijn.
Intusschen is voor het totstand komen van deze school een groot kapitaal noodig geweest. De vereeniging is er in geslaagd het benoodigde bedrag met een leening en hypotheek op het gebouw bijeen te krijgen. Intusschen zal zij zonder hulp van Rijk en Gemeente op den duur niet kunnen voorzien in de hooge exploitatiekosten der school. Er zijn hier ter stede geene openbare bewaarscholen; de gemeente subsidieert de bijzondere bewaarscholen met f7,50 per leerling. Het zal zelfs een leek op dit gebied duidelijk zijn, dat dit te eenenmale onvoldoende isom daaruit de kosten aan onderwijzend personeel, leermiddelen, onderhoud van het gebouw enz. zelfs slechts ten deele te bestrijden. Aan Rotterdam b.v. kosten de openbare bewaarscholen f86 per leerling, terwijl het den bijzondereren bewaarscholen f84 (8 of 3: moeilijk leesbaar, gezien de context is het waarschijnlijk 8) subsidie per leerling verstrekt. Vandaar dat alle hoop gevestigd is op de aanneming door de Staten-Generaal van het wetsontwerp inzake het Voorbereidend Onderwijs, dat een financieele regeling in het vooruitzicht stelt, welke vereenigingen als de hierbedoelde in staat stelt haar werk voort te zetten. Voor de bewoners van het Willemswegkwartier, die buitengewoon ingenomen zijn met hun bewaarschool en deze feitelijk niet meer zouden kunnen missen, hopen wij van harte dat spoedig het voortbestaan gedurende een lange reeks van jaren voor de Agnes Reiniera Bewaarschool verzekerd zij.
Het bestuur der school is voornemens op een ander te bepalen dag in de maand Mei eene receptie te houden voor de plaatselijke autoriteiten en allen die aan de totstandkoming van de school hebben mede gewerkt. Het zal verder in genoemde maand gaarne iederen belangstellende gelegenheid geven de school te bezichtigen, mits tevoren even het verlangen daartoe is kenbaar gemaakt aan de directrice, mej. van Bohemen, of bij mevr. Krudop, Dennenstraat 8 te Hees.” (PGNC 19/4/1921)
In 1925 is er een tweedaags bazar in de Wijkzaal aan den Hazenkampschenweg ten bate van de school. “Deze bewaarschool is bijkans overbevolkt, maar door het ontbreken van voldoenden steun van overheidswege houdt de stand der geldmiddelen geen gelijken tred met den bloei der school ten opzichte van het leerlingengetal. Vandaar, dat versterking der inkomsten uit de opbrengst van deze bazar zeer wenselijk is. Nu, de oproep om steun daarvoor is niet onverhoord gebleven.” (PGNC 25/3/1925)
Vervolg
De Hazenkamp
Van 1934 tot 1944 huurt de sportvereniging de Hazenkamp ruimte in de Bewaarschool. Deze vereniging was overigens in 1928 mede door Creutzberg opgericht. (Een huuroverenkomst is te vinden op site van de Hazenkamp, daarin staat overigens het jaartal 1936). In 1944 was de school dusdanig overbezet geweest, dat de Hazenkamp op zoek moest naar een nieuw gebouw (De Hazenkamp, 1965).
Verbouwing Oswald
In 1960 is het pand in onder meer de gevels gewijzigd naar ontwerp van F.M. Oswald.
Einde school, leegstand en kinderopvang
De school blijft tot in 1988 in gebruik, daarna verhuizen de kinderen naar de school in de Tollensstraat. Het gebouw komt dan leeg te staan.
In juli 1998 vestigt Kinderopvang de Tweeling zich in het gebouw.
Rijksmonument
Het gebouw is een Rijksmonument met als waardering:
“Voormalige fröbelschool uit 1920 in een stijl beïnvloed door het expressionisme.
– Van architectuurhistorische waarde als zeldzaam voorbeeld van een school, gebouwd in de vorm van een winkelhaak. Tevens van waarde vanwege de toegepaste bouwstijl en materialen.
– Van stedebouwkundige waarde vanwege de teruggelegen ligging op een zeer ruim perceel aan de overigens dichtbebouwde Groenestraat.
– Van cultuurhistorische waarde als voorbeeld van een school gesticht met privé-kapitaal naar aanleiding van – in dit geval – de geboorte van een tweeling.”
(Overige) Bronnen en verder lezen
Rijksmonumentenregister, met tevens een uitvoerige omschrijving
De Stenen Bank, een echt Hees product
Noviomagus, met aantal herinneringen aan de school
Noviomagus over het gebouw zelf
Schoolbank.nl met klassenfoto’s en herinneringen
Willemskwartier
De Willemsstraat wordt in 1895 al genoemd, waarbij de naam in maart 1904 wordt gewijzigd naar Willemsweg. Het is niet…
De Bouw en Inwijding van de Groenestraatkerk in 1910
Op het moment dat de Groenestraatkerk in 1909-1910 gebouwd werd, lag het in vrijwel landelijk gebied. Hij was dan ook…
Evangelisatiegebouw architect van der Pijll
Het voormalig Evangelisatiegebouw van de Gereformeerde Kerk (voorheen het Sliedrechter Kerkje) is ontworpen door architect van der Pijll. Het was…
