1968 Gerard van Woutrappen
“Bij Mariken hoort haar belager, Moenen”. Het beeld van Moenen uit 1968 is een cadeau van het Nijmeegs Studenten Corps aan de stad Nijmegen ter gelegenheid van haar 40 jarig bestaan. Het is gemaakt door Piet Killaars.
In 1964 is de het drie dubbel feest in Nijmegen: Zowel de universiteit als het Nijmeegse Studentencorps Carolus Magnus bestaat 40 jaar; en daarnaast wordt het 35-jarige bestaand van sociëteit Roland gevierd.
Cadeau van Nijmeegs Studenten Corps
Het Nijmeegse Studentencorps gaf daarbij de Maastrichtse beeldhouwer Piet Killaars de opdracht om een monument voor de universiteitsstad te ontwerpen. Daarbij respecteerden ze volledig de vrijheid van de kunstenaar, die zelf het onderwerp mocht bepalen. Helaas weet ik niet hoe het Studentencorps bij deze Maastrichtse kunstenaar terecht is gekomen, zeker omdat hij de volledige vrijheid kreeg. “Zelden heeft de Maastrichtse beeldhouwer Piet Killaars zoveel plezier beleefd aan een opdracht”, schrijft De Tijd De Maasbode dan ook op 26 mei 1964.
“Bij Mariken hoort haar belager, Moenen”
Nadat hij een bezoek aan Nijmegen had gebracht, besloot hij de Mariken van Nieumeghen als uitgangspunt te nemen. Mede doordat het beeld in de buurt zou komen te staan van het beeld van Mariken, dat was vervaardigd door Vera van Hasselt. “Bij Mariken”, zo redeneerde beeldhouwer Killaars, “hoort haar belager, duivel Moenen””.
Mariken van Nieumeghen
De “Mariken van Nieumeghen” is een zogenaamd mirakelspel. Kort samengevat verleidt de duivel Mariken met hem mee te gaan naar Antwerpen. Daar aangekomen wonen ze samen en leiden ze een losbandig leven. Mariken komt echter tot inkeer. Moenen probeert haar te vermoorden, maar dit mislukt. Uiteindelijk worden de zonden van Mariken vergeven.
Aan het begin van het stuk woont Mariken bij haar oom, priester Gijsbrecht, in de buurt van Nijmegen. Zij wordt op een dag naar de markt in Nijmegen gestuurd, om bij haar tante te blijven overnachten. De tante stuurt haar echter weg.
Gekrenkt en wanhopig gaat Mariken op weg naar huis. Zij bidt om hulp en in haar wanhoop maakt het haar niet uit of God of de duivel haar al komen helpen. De duivel hoort dit en verschijnt als “Moenen metter eender ooghe, Die wel bekent es met veel goede ghesellen”. Oftewel Moenen met het ene oog; de duivel wordt vaak afgebeeld met een gebrek, zoals een etterende oogbal.
En wat is de betekenis van de naam Moenen? Moen(en) is een volkse naam voor de duivel, vernoemd naar een in de middeleeuwen gewone jongensnaam Moen. Deze naam is waarschijnlijk een afgeleide van de naam Simo(e)n.
In ieder geval: “is de mans- én duivelnaam Moen(en) voor het dubbelzinnige personage van een duivel die zich achter een menselijk masker verbergt, wel zeer geschikt.” (Mariken van Nieumeghen)
Uit het zicht van Mariken
Killaars maakte vele voorstudies van zowel Moenen met als zonder Mariken en besloot uiteindelijk alleen Moenen weer te geven: een zittende figuur van de duivel, zittend op een zuiltje van 2 meter hoog, “meer horizontaal dan verticaal uitgewerkt”. Het beeld wordt uitgevoerd in Muschel-kalksteen en zal komen te staan bij de dan nog nieuw te bouwen bij het zuidportaal van de Stevenskerk. In de buurt van Mariken, maar wel uit het zicht. En met de rug gekeerd naar de kerk.
Overhandiging Maquette en daadwerkelijke plaatsing
Tijdens de lustrumfeesten In juni 1964 wordt het beeld in maquettevorm overhandigd. Het is dan de bedoeling dat het eigenlijke beeld later dat jaar geplaatst zal worden. Uiteindelijk duurt het tot 1968 duurt voordat het beeld daadwerkelijk wordt geplaatst.
Bij de plaatsing schrijft De tijd: dagblad voor Nederland (10-7-1968): “Bij gelegenheid van het inmiddels overleden Nijmeegsch Studenten Corps hebben de studenten als “goede ghesellen” het beeld van Moenen geschonken aan de stad die hun gastvrijheid verschaft. Na vier jaar heeft Moenen eind vorige maand eindelijk zijn plaatsje bij de Sint Stevenskerk ingenomen. Daar zit hij met zijn lippen de uitnodiging “Comt drincken, ghesellen!”
Een foto van de maquette is te vinden op F45638 RAN. Killaars aan het werk is te zien op een foto uit 1966 F21319. En een foto van het beeld in 1968 staat weergegeven op F45625.
Het Nijmeegs Studenten Corps
Waarschijnlijk was de aanleiding van het uitstel de opheffing van het Nijmeegs Studenten Corps Carolus Magnus (niet te verwarren met de huidige studentenvereniging).
Het overkoepelend orgaan N.S.C.
Het Corps was in 1924 bij het ontstaan van de universiteit opgericht. Na de oorlog fungeerde het N.S.C. als een overkoepelend orgaan voor alle studentenorganisaties en studenten werden automatisch lid van dit Corps. Onder dit N.S.C. vielen ook twee studentenverenigingen: de S.S.N. Roland (die aanvankelijk los van het Corps was opgericht in 1928; de huidige N.S.V. Carolus Magnus ziet dit zelf als de geboorte van haar vereniging) voor de mannelijke studenten en de S.V.N de Meisjes voor de vrouwelijke (opgericht in 1929).
Opheffing N.S.C.
Eind jaren 50 was het aantal studenten en daarmee het aantal gebouwen en verenigingen dat onder het Corps viel sterk gestegen. Sommige studenten hadden geen affiniteit met het Corps en weigerden het verplichte tientje te betalen. De grootste sociëteit, Roland, manifesteerde zich als “de” vertegenwoordiging van mannelijke studenten. Begin jaren 60 werden 3 afzonderlijke disputen erkend; Roland exploiteerde hij eigen sociëteit, terwijl het N.S.C. zelf er geen meer exploiteerde. Het definitieve einde kwam bij de oprichting van de (linkse) landelijke Studentenvakbeweging, welke een Nijmeegs initiatief was, met Unie van Studenten Nijmegen als plaatselijke afdeling in 1963 als belangbehartiger van de Nijmeegse studenten. In het studiejaar 1965-1966 werd het Nijmeegs Studenten Corps omgevormd tot de Unie van Studenten Nijmegen, waardoor de N.S.C. ten einde was gekomen.
Piet Killlaars
Het beeld is gemaakt door beeldhouwer Piet Wilhelmus Killaars (Tegelen, 17 oktober 1922 – Maastricht, 8 februari 2015). In 1939 ging hij werken bij de nieuwe kunstnijverheidsafdeling van het keramische bedrijf Russell Tiglia in Tegelen. Daarnaast volgde hij teken- en beeldhouwlessen. In 1941 ging hij studeren aan de Middelbare Kunstnijverheidsschool (het latere Academie Beeldende Kunsten Maastricht) bij Charles Vos. Tot 1943, het jaar waarin hij onderdook. Na de oorlog maakte hij aanvankelijk studiereizen, onder andere naar het buitenland. Daarna vervolgt hij de beeldhouwopleiding aan de Jan van Eyck Academie bij Oscar Jespers, waar hij in 1953 afstudeerde.
Naast beeldhouwer was hij docent:
- 1967-1970: docent ruimtelijke vormgeving aan de Academie voor Beeldende en Bouwende Kunsten in Tilburg
- 1970-1986: docent beeldhouwen aan de Stadsacademie voor Toegepaste Kunsten in Maastricht.
Over het werk van Piet Killaars
Kunst op Straat: “Zijn beelden zijn te typeren als gestileerd abstract. Belangrijke thema’s in zijn werk zijn beweging, energie en groei.”
Wikipedia: “Het werk van Killaars wordt gekenmerkt door de zogenaamde figuratieve geometrie, die teruggrijpt op de onbetwijfelbare wetmatigheden in de natuur.” Wikipedia toont daarbij een aantal foto’s van zijn werk. Hoewel ik geen expert ben, lijkt zijn werk voor 1970 van dat van Moenen, abstraherend, maar het figuratieve nog steeds te herkennen is. In zijn latere werk lijkt het werk abstracter te worden, meer gericht op de genoemde beweging.
Walk of Wisdom
Tot slot is vermeldenswaard dat de Walk of Wisdom begint bij het beeld Mariken en eindigt bij dat van Moenen. Dit is een “moderne pelgrimsroute geïnspireerd door de natuur” van 136 kilometer rondom Nijmegen
(Overige) Bronnen en verder lezen
https://nl.wikipedia.org/wiki/N.S.V._Carolus_Magnus
De Volkskrant, 13-5-1964
https://nl.wikipedia.org/wiki/Mariken_van_Nieumeghen
https://www.literatuurgeschiedenis.org/teksten/mariken-van-nieumeghen
St. Stevenskerkhof: geschiedenis en bezienswaardigheden
Het St. Stevenskerkhof is een van de belangrijkste bezienswaardigheden van Nijmegen. Niet alleen vanwege de St Stevenskerk die er middenin…
Kerkboog: op Grote Markt: Historische Lakenhal en Thomas Singendonck’s Gevelontwerp
Toen de lakenhandel in de 16e eeuw aan betekenis verloren, werd de lakenhal opgedeeld in verschillende panden. Daarbij werd besloten om de doorgang naar de kerk te vergroten, waarvoor in 1542-1543 twee delen werden gesloopt. Daarvoor in de plaats kwam een poort, gebouwd in een in overgangsstijl tussen gotiek en renaissance in, een ontwerp van…
Balans, sculptuur Daalseweg van Jan Samsom
Balans, een sculptuur van Jan Samson op de rotonde van de Daalseweg. Met Mariken en Moenen stelt het de keuze van de mens tussen goed en kwaad voor.
Wonen in Nijmegen 