Het gehucht de Tiengeboden ligt in de Ooijpolder, vlak bij de Oude Waal. Het bestaat naast 3 boerderijen uit 10 arbeidershuisjes. Deze omgeving is vernoemd naar deze arbeiderswoningen.
Arbeiderswoningen
1872 Lange Hezelstraat 4/1878 Lange Hezelstraat 6-8
De witgepleisterde woningen zijn gebouwd als 10 arbeidershuisjes, die bestonden uit 2 rijen van elk 5 rug-aan-rug woningen. De eigenaar van de Grote Kat liet deze bouwen voor de werknemers van zijn steenfabriek, tegenwoordig bekend als de “Vlietberg” (Wingens). Vanwege de gelijkenis van de grondtekening van het blok met de 2 stenen tafels, wordt het naar de Bijbelse Tien Geboden genoemd. Elke rij witgepleisterde huizen heeft 1 lang zadeldak.
Wat zijn Rug-aan-rug woningen?
Wat is een rug-aan-rug woning? “Rug-aan-rug-woningen werden vooral in de 19e eeuw gebouwd voor de arbeidersklasse: door de geringe grondoppervlakte, de vele gemeenschappelijke muren, de zeer beperkte voorzieningen en de slechte bouwkundige uitvoering waren deze huisjes goedkoop te bouwen. Door de vele blinde muurvlakken (muren zonder muuropeningen) en de hoge stedelijke dichtheid trad er weinig zonlicht in de kleine rug-aan-rug-woningen en was de natuurlijke ventilatie ronduit slecht; de woningen waren “donker en bedompt”. Meestal was alleen de voorgevel van ramen voorzien.” (JoostdeVree, een interessant artikel over rug-aan-rug woningen).
Steenovenvolk
Steenennatuur vertelt over de arbeiders van de steenfabrieken: “Voor de steenfabrieksarbeiders, ook wel steenovenvolk genoemd, was het hard werken. De arbeidsverhoudingen waren in het begin van de vorige eeuw barbaars. De lonen waren laag en als in de winter niet gewerkt kon worden, dan kregen de arbeiders niet betaald. En wie zijn mond opentrok, kon vertrekken. De bazen hadden bovendien onderling afgesproken dat wanneer ergens een “opstandig element” weggestuurd werd, die bij geen andere oven aan de bak kwam. Omdat de arbeiders vaak in huisjes van de steenfabriek woonden – die staan er nu nog in Erlecom en bij de Tien Geboden, betekende dat ook vaak dat ze met hun gezin uit die woning gezet werden.”
Verbouwing tot 5 woningen
Toen de steenfabrikant in 1927 een nieuwe eigenaar kreeg en vanaf dat moment de Vlietberg heette, zijn de woningen verbouwd. Door de voorgelegen woning samen te voegen met de achtergelegen woning ontstonden 5 woningen. (Muskens). Tegenwoordig zijn het 4 samengevoegde woningen (onder andere bijschrift F25661 RAN, een foto uit 1974-1978).
Sloopplannen en verkoop
De Tien Geboden, 15 april 1970 (Fotopersbureau Gelderland via F21395 RAN CCBYSA Auteursrechthouder J.F.M. Trum
Begin jaren 70 staan ze er niet florissant bij; op een foto uit 1971 F73878 RAN zijn de woningen onbewoonbaar verklaard.
Het zijn gemeentelijke monumenten van gemeenten Berg en Dal. Zij vermeldt daarbij bouwjaar 1872 voor nummer 4 en 1878 voor 6-8.
Renovatie en onderscheiding 2009/nominatie 2011-2012
Tiengeboden (oktober 2024)
In 2009 ontvangt de renovatie van de Tiengeboden de Ton Gijsbers-Monumentenprijs. In 2011 wordt een van de woningen gerenoveerd, waarbij de renovatie genomineerd wordt voor een eervolle onderscheiding 2011-2012 van de Stichting tot Behoud van Monument en Landschap in de gemeente Ubbergen: “Ooijse Bandijk 16, gemeentelijk monument sinds 1988 en samen met de andere woningen in De Tiengeboden onderscheiden met de Ton Gijsbers-Monumentenprijs in het jaar 2009 … Ooijse Bandijk 16 heeft twee gekoppelde tuitgevels aan de dijkzijde, met muurankers en gestuukte sierbanden. In 2011 bleek dat de twee tuitgevels in slechte staat verkeerden en dreigden in te storten. Het pleisterwerk moest geheel worden verwijderd teneinde het voegwerk van de gevels te kunnen herstellen. Het voegwerk werd met kalkgebonden mortel uitgevoerd. De toppen, die voorheen voorzien waren van rollagen, werden met zink afgedekt, waarna de gevels eveneens met kalkgebonden mortel herpleisterd werden.
In 2012 zijn voor- en zijgevels geschilderd, vier door houtrot aangetaste ramen vervangen, de rotte uiteinden van het dakbeschot hersteld en de pvc-goten vervangen door zink. Vervolgens werd ook al het houtwerk geschilderd. De jury is zeer te spreken over het bereikte resultaat.”
(Overige) Bronnen en verder lezen
Monument & Landschap in de gemeente Ubbergen, Marc Wingens
Voormalige steenfabriek de Vlietberg (oktober 2024)
De Vlietberg is de naam van een voormalige steenfabriek, waarvan alleen de toren nog overeind staat. In 1873 werd het opgericht als Steenoven de Van Brienenswaard. Vanaf 1927 is het de Vlietberg, feitelijk vernoemd naar een steenfabriek in de buurt van Deventer.
Dit is tevens de naam van het buurtschap, bestaande uit een aantal woningen en woonboten, annex het omliggende natuurgebied geworden (wikipedia).
Steenoven de Van Brienenswaard
De laatste huizen van Nijmegen met op de achtergrond de steenfabriek de Vlietberg en de Waal, 1959 (Jeroen van Lith via D1072 RAN CC0)
Gerrit Hendrik van der Wedden richtte in 1873 de steenoven “De van Brienenswaard” op. Daarbij werd een hoogwatervrije terp aangelegd; de steenoven staat in het gebied dat daarvoor onderdeel uitmaakte van de bekade zomerpolder De Buiten Ooij. Van de Wedden was afkomstig uit Nijmegen en grootgrondbezitter, waarbij hij eigenaar was van boerderij de Grote Kat, welke in de buurt aan de kant van de dijk ligt. Hij liet naast de Grote Kat (oorspronkelijk) 10 arbeiderswoningen bouwen, waaraan dat gehucht haar naam te danken heeft: Tien Geboden.
Mogelijk was Stephanus Burgers daar vanaf het begin bij betrokken of mogelijk een paar jaar later: In PGNC 3/10/1875 wordt de fabriek nog de steenfabriek van “Van der Wedden” genoemd. Op 1 januari 1876 wordt de Firma Van der Wedden & Burgers, gevestigd te Ooy opgericht. Zij heeft als doel het maken en handeldrijven in waalstenen (De Gelderlander 11/1/1882)
Werken op een steenfabriek: steenovenvolk
Het werk op de steenfabriek was zwaar en laagbetaald. Het betrof lange tijd handwerk waarbij de mechanisatie vrij laat inzette en aanvankelijk slechts op een aantal onderdelen. Daarbij betrof het seizoenswerk, waarbij zowel mannen, vrouwen als kinderen op de “fabriek” werkten. Doordat het ongeschoold en laagbetaald werk was en bovendien afhankelijk waren van steun van een gemeente (het betrof seizoenswerk, waarbij fabrikanten zich weinig gelegen lieten aan het lot van de arbeiders buiten het seizoen), keek de burgerij laatdunkend op dit “steenovenvolk” neer.
In ieder geval in grote lijnen zal bovenstaande ook voor deze steenfabriek hebben gegolden. Een mooi (online) boek over steenfabrieken en het werken daarin is te vinden in de Geschiedenis van de techniek in Nederland.
1882: Fels en Burgers
December 1881 kwam Matheus Cornelis Fels in de plaats van Catharinus Alexander van der Wedden. Vanaf dat moment wordt de firma voortgezet als Fels & en Burgers (De Gelderlander 11/1/1882) De fabriek bestond op dat moment uit een vijftal veldovens. (Industriespoor).
Gevonden adressen in Adresboeken
Fels en Burgers
Steenfabriek
Van Brienenswaard 17
1913-1914, 1920
P.H. Burgers
Firma Fels en Burgers, Steenfabriek de “Van Brienenswaard”
1914-1915, 1915-1916 , 1916, 1918
1888: overstroming
De overstromingen van 1919 en 1926 zouden ervoor zorgen dat een deel van de jaarproductie verloren ging, waardoor de fabriek moest worden verkocht. Dat was niet de eerste overstroming. Zo worden in maart 1888 de sluizen van de van Brienenswaard opengezet, zodat deze waard blank komt te staan. “Men kan daar als het ware het water zien wassen. Alle steenfabrieken, zoowel boven als beneden Nijmegen, hebben het werk gestaakt. Een groot aantal arbeiders is daardoor zonder verdienste, waardoor de nooddruft onder die menschen groot is. Het kwelwater richt reeds enorme schade aan.” (PGNC 17/3/1888)
1922: Opvolging
De woning bij de Vlietberg (oktober 2024)
Mogelijk vindt in 1922 de opvolging plaats. In ieder geval wordt op 17-10-1922 de “Naamlooze Vennootschap Steenfabriek “de van Brienenswaard”, voorheen Fels en Burgers” opgericht, met koninklijke goedkeuring op 20-11-1922. Het doel is “Het vervaardigen van en het handeldrijven in steenen, het uitoefenen van het landbouwersbedrijf en alles wat in den meest uitgebreiden zin geacht kan worden met een en ander in verband te staan. Het maatschappelijk kapitaal is 400.000 gulden.”
De directeuren zijn dan:
J.A. Burgers
F. Fels
De commissarissen zijn:
A.B. Burgers
J.J. Fels
P.H. Burgers
Een afbeelding van een aandeel is te vinden op Hugovandermolen.
Hypotheek
Op 8-3-1923 sluiten de directeuren Johannes Antonius Burgers en Frederik Fels als gevolmachtigden van de “Naamlooze Vennootschap Steenfabriek “de van Brienenswaard”, voorheen Fels en Burgers” een hypotheek af 300.000 gulden bij de Weledelgeboren Heer Johann Heinrich Lüps, grondeigenaar wonend op Biljoen te Velp. Dit is tevens interessant, omdat het inzicht geeft van de bezittingen van Fels en Burgers op dat moment.
Het bedrag van de lening is in ieder geval niet opeisbaar vóór 1 juli 1925. Daarna kan een van beide partijen besluiten dat het bedrag dient te worden afgelost, waarvoor dan een termijn van 6 maanden na aanschrijving geldt.
Als onderpand brengen zij in:
De steenfabriek cum annexis te Ooij, met eenige huizen, schuren, ovens, erven, gebouwen, werkplaats, fabriek, stallen, weiland, kolk, moeras, opgaande boomen, dijk, weg, wilgenpas, rijswaard, richtbaan, kribben, dijkhelling, bouwland, water en vaargeul, kadastraal bekend gemeente Ooij, Sectie A nommers 101, 115, 117, 128, 130, 327, 328, 330, 331, 332, 333, 334, 336, 370, 371, 373, 374, 375, 376, 495, 497, 548, 549, 564, 565, 572, 585, 587, 588, 589, 678, 687 en Sectie D nommers 6, 103, 106, 183, 205, 251, 252, 253, 254, 255, 256, 257, 258, 259, 260, 261, 298, 299, 309, 327 en 328, en gemeente Nijmegen Sectie A nommer 63, ter gezamenlijke groote van negenentachtig hectaren, veertien, aren en twintig centiaren, met de aanwezige machines, persen, locomotief, rails, spoorbakken alzoodanige verdere roerende zaken, welke door de wet als onroerend door bestemming kunnen worden beschouwd;
Den eigendom van den ondergrond van het perceel, kadastraal bekend gemeente Ooij, Sectie D nommer 311, groot eene are zesendertig centiaren, waarop recht van opstal heeft de Naamlooze Vennootschap “Steenfabriekn voorheen Firma Robert Janssen” te Angerlo
Het recht van erfpacht tot en met een en dertig December negentienhonderd vier en twintig van de perceelen water, kadastraal bekend gemeente Ooij, Sectie A nommers 590 en 662, samen groot drie en zeventig aren, vijf en twintig centiaren; waarvan bij het kadaster als eigenaar bekend staat: de Staat: Gewone Domeinen “Financien”.
1924 Brand
In februari 1924 breekt er een grote brand in de schuur uit. De 11 paarden en 11 koeien kunnen worden gered. Het woonhuis en kantoor, waar de schuur aan vast zat, bleven behouden. Wel was hier veel waterschade (PGNC 12/2/1924).
1927 Te koop
Aankondiging veiling de Van Brienenswaard (PGNC 5/2/1927 geknipt)
Hierboven werd al beschreven dat in 1924 en 1926 een groot deel van de productie verloren was gegaan.
In februari 1927 staat de aankondiging dat steenfabriek te koop staat. Opvallend daarbij is dat naast notaris De Maret Tak uit Nijmegen, ook R. Reijers uit Velp betrokken is. De hypotheek was immers verstrekt door Lüps, wonend op Biljoen te Velp.
Abonneren
Voer je e-mailadres hieronder in om updates te ontvangen.
1927: Koop door N.V. Steenfabriek “de Vlietberg”
W. Thomassen te Hengelo koopt de fabriek voor f160.000, terwijl het huis en percelen naar andere kopers gaan (PGNC 3/3/1927). Waarschijnlijk verkoopt Thomassen de fabriek vrijwel onmiddellijk door aan N.V. Steenfabrieken “De Vlietberg”, gevestigd te Nijmegen (PGNC 19/3/1927). Vanaf dat moment krijgt de fabriek de naam de Vlietberg en deze is blijven hangen: ook tegenwoordig kennen we de steenfabriek en haar omgeving onder deze naam.
Hoe de Vlietberg aan zijn naam komt: een steenfabriek en boerderij in de buurt van Deventer
Advertentie koop van de Vlietberg (PGNC 19/3/1927)
1919 Oprichting N.V. de Vlietberg
Deze N.V. de Vlietberg was echter al eerder opgericht, in 1919.
De Vlietberg was namelijk een steenfabriek bij Wilp, in de buurt van Deventer. Haar naam had zij te danken aan een boerderij aldaar, erve de Vlietberg (Facebook, met een foto van deze fabriek). De Nijmeegse aannemers Mathijs Konings en Jan Willem Hendrik Thunnissen kopen deze fabriek op 11-4-1919 van Joan Walrave van Houten, “steenfabrikant”, wonende te (Wilp doorgehaald) Deventer (Archiefnr 560, Inventarisnr 54, Aktenr 2279)
Op 3-12-1919 wordt in Nijmegen de “N.V. Steenfabrieken “De Vlietberg” opgericht. De aandeelhouders zijn:
Mathijs Konings, aannemer
Jan Willem Hendrik Thunnissen, aannemer
Rutgerus Theodorus Lem, fabrikant
Allen wonen te Nijmegen en elk verkrijgt 1/3 van de aandelen. Het aandelenkapitaal bedraagt 150.000 gulden. Om deze vol te storten, brengen Konings en Thunnissen hun fabriek de Vlietberg in de gemeente Wilp in. Lem zal binnen 10 jaar zijn aandelen moeten volstorten. (Archiefnr 560, Inventarisnr 70, aktenr 2942). Op 2-11-1920 koopt deze N.V. tevens de steenfabriek ‘Venlona’ bij Venlo (Archiefnr 560, Inventarisnr 95, aktenr 3882).
Haar kantoor is gevestigd op St. Annastraat 260 en haar directeur is R.Th. Lem. De eerstgevonden vermelding van R.Th. Lem op St. Annastraat 260 is al in 1910, wanneer hij “boekhouder” is. Zo komt hij tot en met 1916 voor, behalve in 1913-1914 wanneer hij “koopman” is. Van 1922 tot en met 1934 staat er “steenfabrikant” als beroep.
Rond 1926: Haventje
Restant bij de Vlietberg; het is mij onbekend of het onderdeel van een van de gebouwen van de steenfabriek was of niet (oktober 2024)
Rond 1926 is ook een haventje aangelegd, dat later is uitgebreid. Na de sluiting zijn er woonboten in de haven gekomen en zijn er een aantal huizen bijgebouwd (Gelderse Poort).
1927: Ringoven
Detail Schoorsteen de Vlietberg (oktober 2024)
“In 1927 werd op het terrein een nieuwe ringoven gebouwd, die tot 1974 of 1975 in gebruik is geweest. In dat laatste jaar is de fabriek gesloten en grotendeels afgebroken.” (Industriespoor). Het is mij daarbij niet bekend waarop het woord “nieuwe” slaat: of de oven uit 1927 een vervanging is van de veldovens of dat in de tussentijd de veldovens reeds waren vervangen door een ringoven.
Jaren 30
Katrol aan de woning Vlietberg (oktober 2024)
Waarschijnlijk was de grootste concurrent de Belgische import. Bij een excursie van afdeling Nijmegen Nederlandse Bond Technici: “”Steunt de vaderlandsche industrie” en “gebruik Nederlandsch fabricaat” zijn in onzen dagen veelvuldig voorkomende termen. En dan stelt men zich onwillekeurig de vraag: Kan onze industrie tegen buitenlandsche concurreeren? Zijn haar producten van even goede kwaliteit?? Voor zoover het de steenindustrie betreft hebben wij Zaterdag j.l. weer de overtuiging gekregen, dat zij niet slechts met succes tegen buitenlandsche kan concurreeren, maar deze verre overtreft. Wat zijn b.v. de steenen van maatschappij “de Vlietberg” van superieure kwaliteit in vergelijking met de Belgische steenproducten. En een productie van 12 tot 13 miliioen steenen per jaar bewijst voldoende, dat zij gewild zijn.” (De Gelderlander 30/7/1931)
Begin 1934 is er een (dreigend) arbeidsconflict in Gelderland en Overijssel. De directie van de Vlietberg (en die van de Staatjeswaard bij Beuningen) had een loonsverlaging van 10 procent doorgevoerd. Waarschijnlijk wilden andere fabrikanten volgen. De bemiddelaar Jitta stelt een verlaging van 5 procent voor. (PGNC 2/6/1934)
In de jaren 30 werkten er 120 werknemers, waarbij het (nog steeds) vooral seizoenswerk betrof.
Smalspoor en muurtje
Sjaak Gijsbers reageerde op het artikel:
“Graag hierbij reactie op de resten van de Vlietberg . Het muurtje achter de fabriek bij de Zwarte weg , was een verhoging waar het smalspoor overheen liep van en naar de Ooijse Bandijk en verder. Om de klei aan te voeren . Zo bleef bij het hoge water zo lang mogelijk de aanvoer gewaarborgd. Hoe weet ik dit ?, ik ben er geboren mijn vader Jan Gijsbers was een van de stokers. Ons huis werd afgebroken. Er kwam op die plaats ’n grote droogloods voor de klei stenen. Ons huis nergens op bouwtekeningen te vinden, illegaal ooit gebouwd ? .. Rond 1967 afgebroken toen de firma v Wijk er kwam met z’n puinverwerking. En dat is ook weer geschiedenis. Vriendelijke Groet Sjaak Gijsbers.”
De steenfabriek werd in 1975 buiten gebruik gesteld (bijschrift bij F90713 RAN uit 1982). Een foto van de steenfabriek uit 1970 is te zien op F73900 RAN.
Bij het schrijven van boek Monument & Landschap noemt Wingens dat “tegenwoordig” (waarschijnlijk begin jaren 90) steenhandel Van Wijk-Deko hier gevestigd is. Naast de schoorsteen is alleen de directeurswoning en het koetshuis overgebleven (beiden rond 1900 gebouwd).
Momenteel (oktober 2024) lijkt -in ieder geval vanaf de weg- alleen de directeurswoning nog te bestaan. Helaas is het haventje niet te bezoeken.
In 2006 werden de bedrijven en het terrein aangekocht en gesaneerd om ingericht te worden als natuurgebied. Door haar hoogte wordt het terrein als vluchtheuvel gebruikt, vooral voor de grote grazers, bij het periodieke hoogwater.
Wandelen op de Vlietberg
Boom bij de Vlietberg (oktober 2024)
De Vlietberg wordt vooral gebruikt als een mooie wandelroute. Of bij een rondje door de Stadswaard en dan via de dijk weer terug, daarbij een langer rondje langs de Oude Waal verkrijgend. Of als verbinding tussen de Stadswaard en dan een vervolg op de dijk richting Oortjeshekken of het binnendijkse natuurgebied. En niet te vergeten ’t Roosje van Ooy, een terras met prachtig uitzicht.
Roosje van Ooy (oktober 2024)
Het uitzicht bij ’t Roosje van Ooy (oktober 2024)
Konik Vlietberg Ooijpolder (april 2026)
(Overige) Bronnen en verder lezen
In december staat het gebouw op de Vlietberg te koop (december 2025)
Monument & Landschap in de gemeente Ubbergen, Marc Wingens
Relief van Charles Hammes. Het symboliseert het herstel en de vernieuwing van het Nijmeegse Station, in de Stationstoren (maart 2024)
Charles Pieter Hammes (Hees, 9 augustus 1915 – aldaar, 16 april 1991) was een Nederlandse beeldhouwer. Hij was de zoon van de landschapschilder Chris Hammes en Rudolphina Wagner.
Charles Hammes werkend aan “Moeder’s Madonna”, Bredestraat 160 Hees, 1941 (Fotopersbureau Gelderland via F85229 RAN CCBYSA Auteursrechthouder: J.F.M. Trum)
Hij kreeg zijn opleiding bij het Genootschap Kunstoefening, welke onder leiding stond van Gijs Jacobs van den Hof. Daarnaast volgde hij lessen in Brussel bij Marcel Wolfers. Hammes woonde in zijn ouderlijk huis de “Laarhoek” aan de Bredestraat (Hees). Hij is nooit gehuwd geweest.
Huize ‘De Laarhoek’ van de familie C.A. Wagner; Het toenmalige adres van de woning was Breedestraat 217, vanaf 1912 wordt het huis bewoond door de familie Hammes-Wagner, Bredestraat 160 Hees, 1907-1908 (F88886 RAN)
Veel van zijn beelden zijn te vinden in de openbare ruimte. Daarnaast maakte hij een kerstgroep, welke uit 80 onderdelen bestaat.
Deze pagina verzamelt werken van en reeds publiceerde artikelen over Charles Hammes en zal van tijd tot tijd worden aangevuld.
Een reliëf van Charles Hammes, voorstellende een parachutist van de all American Division, Nijmegen en de belangrijke Waalbrug veroverend; aangeboden door het gemeentebestuur van Nijmegen aan Hotel Sionshof aan de Nijmeegsebaan, hoofdkwartier bij de bevrijding van Nijmegen, foto uit 1970 (Frans Kup via F46599 RAN CCBYSA)
Aan de Sionshof hangt een monument van Charles Hammes om de luchtlanding van de para’s van de 82ste Airborne Division (All American) te herdenken. Tijdens Market Garden was het Sionshof een belangrijk punt voor de Geallieerden geweest: als verbindingspunt tussen het geallieerde leger en de binnenlandse strijdkrachten en het verzet. En als de plaats van…
Nadat het kantoor tijdens de gevechten van september 1944 was afgebrand en Gelderse Spaarbank het pand wilde kopen, besloot de Nederlandsche Bank een nieuw pand voor haar agentschap te laten bouwen aan de Mariënburg. Architect Zwiers ontwierp een sober, solide gebouw, waarbij Hammes met een aantal kunstwerken zorgde voor de nodige frivoliteit.
Kunstwerk van de Nijmeegse beeldhouwer Charles Hammes. Het werd geplaatst in het plantsoen van het gemeentehuis Nijmegen, 1957 (Fotopersbureau Gelderland via F85261 RAN CCBYSA)Metaalplastiek voorstellende de heilige Maria van Altijddurende Bijstand, vervaardigd door de Nijmeegse beeldhouwer Charles Hammes, aangebracht aan een woning, 5/1962 (Fotopersbureau Gelderland via F85264 RAN CCBYSA)In het kantoor van Willem Smit en Co’s Transformatorenfabriek is een groot metaalplastiek geplaatst, dat het personeel heeft aangeboden bij het 50-jarig jubileum. Tweede van links de beeldhouwer Charles Hammes, 20/11/1963 (Fotopersbureau Gelderland via F85253 RAN CCBYSA Auteursrechthouder J.F.M. Trum) Bijen : een koperplastiek vervaardigd door kunstenaar Charles Hammes in 1964, aangeboden door het personeel van de Honig fabriek aan haar directie ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van het bedrijf ; het kunstwerk is spoorloos verdwenen, 5/1964 (Fotopersbureau Gelderland via F85266 RAN CCBYSA Auteursrechthouder J.F.M. Trum)Bank van natuursteen, vervaardigd door Charles Hammes, opgesteld in de tuin van De Vereeniging, ter ere van Majoor J.N. Breunese. Opschrift: Majoor J.N. Breunese, leider der Vierdaagse – 1936-1963, 1/7/1966-24/7/1966 (Frans Kup via F29112 RAN CCBYSA)Een gevelversiering vervaardigd door Charles Hammes in 1964, bevestigd tegen de muur van de Rijkswerkplaats. Dit kunstwerk is verloren gegaan, 1975 (Frans Kup via F16544 RAN CCBYSA)Een klimpaard van hout, vervaardigd door Charles Hammes in 1966 , opgesteld voor de School van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen ( de Nutsschool) ; het kunstwerk is spoorloos verdwenen, Palembangstraat 11, 1975 (Frans Kup via F31634 RAN CCBYSA)Beeld Trajanus op Trajanusplein (september 2024)
Op de gedenkplaat staat zowel in het Engels als Nederlands de tekst: ““Deze gedenkplaat werd onthuld op 18 september 1994 ter gelegenheid van de 60-ste verjaardag van de slag om Nijmegen en de verovering van de verkeersbrug door de 1st en 2nd Bataillions Grenadier Guards in september 1944”.
Links staat het wapenschild van de Grenadier Guards, rechts dat van de Guards Armoured Division. Zie de beide wikipedia pagina’s voor een beschrijving van deze divisie en hun rol bij Market Garden.
Britse tanks hebben de Waal-Verkeersbrug bij Nijmegen veroverd en zijn aan de Lentse zijde aangekomen. Op de voorgrond gesneuvelde Duitse soldaten, 1944 (F75374 RAN)
Jac Maris maakte het beeld van Jan van Hoof (1922-1944) in opdracht van zijn medestrijders. Op 18 september 1945 werd het beeld onthuld. Het stelt Jan van Hoof voor, die de explosieven een jaar eerder onder de Waalbrug onklaar zou hebben gemaakt.
Jan van Hoof monument Waalbrug, beeldhouwer Jac Maris (september 2024)
Jac Maris maakte het beeld van Jan van Hoof (1922-1944) in opdracht van zijn medestrijders. Op 18 september 1945 werd het beeld onthuld. Het stelt Jan van Hoof voor, die de explosieven een jaar eerder onder de Waalbrug onklaar zou hebben gemaakt.
Een dag later werd van Hoof op een verkenningstocht in de buurt van de Nieuwe Markt/Hezelstraat beschoten, vervolgens mishandeld en om het leven gebracht.
“Redder der Waalbrug”(?)
Twee militairen bij de onthulde gedenksteen voor Jan van Hoof, gemaakt door Jac Maris, op de Waal-Verkeersbrug aan de Lentse zijd, 18/9/1945 (GN6336 RAN)
Mijn Gelderland: “Er is geen hard bewijs, maar men gaat ervan uit dat Van Hoof op 18 september explosieven onschadelijk maakte die aan de Waalbrug waren aangebracht door de Duitsers. Volgens het rapport, uitgebracht in 1951 door een commissie, ingesteld door het Ministerie van Oorlog, was een deel van de springladingen nog intact toen de Britten de brug innamen. Niettemin gaf men Van Hoof het voordeel van de twijfel, omdat de Duitsers wel degelijk springladingen hadden hersteld na sabotage, echter hij kan volgens het oordeel van deze commissie niet als redder van de brug worden aangemerkt. Tevens vermoedde de commissie dat de Duitsers de brug niet wilden vernielen, omdat ze deze nodig hadden voor een eventueel tegenoffensief”
(Overige) Bronnen en verder lezen
Kaarsje bij Jan van Hoof monument op Waalbrug; onbekend of het kaarsje voor de herdenking van Market Garden of voor eerder was (21 september 2024)
1966 Nassausingel, plein voor de Stadsschouwburg Centrum
Dame met stola beeld voor de schouwburg van Pieter d’Hont (oktober 2024)
Met haar handtasje in de hand, haar opgestoken haar en mantel en stola staat de dame klaar om de schouwburg te bezoeken. Het beeld is dan ook de opdracht van de Nijmeegse Stadsschouwburg ter gelegenheid van haar eerste lustrum. Het beeld moest daarbij het uitgaande publiek symboliseren. Pieter d’Hont maakte het beeld in 1966 en is uitgevoerd in brons. Een foto uit 1970-1975 is te vinden op F92589 RAN.
Oorspronkelijk was het idee om onder de foyer van de schouwburg een beeldengalerij te plaatsen, maar dit is nooit uitgevoerd. Op oudere foto’s bij KOS is te zien, hoe de dame, weinig uitnodigend, op dat moment gezelschap heeft van een fietsenrek.
Zijn eigen vrouw
Waarschijnlijk heeft hij zijn eigen, tweede, echtgenote Silvie Kögl als model gebruikt. Soms wordt echter ook een jaargenote van de de opleiding van d’Hont als model verondersteld.
Meerdere dame’s met stola
Dit beeld is echter niet de eerste dame met stola van d’Hont. In 1957 maakte hij een kleinere voorstudie van 59 centimeter, welke 6 keer is uitgevoerd.
Dit beeld is uit 1966 en is het eerste beeld uitgevoerd in brons en op deze grootte. Zie voor afbeeldingen de site van TWM van Berkel en zijn tweede artikel over de Vrouw met stola (2 leuke artikelen, tevens een belangrijke bron).
Wikipedia, waar een omvangrijke biografie en lijst van werk is te vinden: “…kwam Pieter onder invloed te staan van een nieuw gezichtspunt in de beeldhouwkunst: het vrijstaande beeld dat niet per se opging in zijn omgeving.”
In 1903 verbouwen de Gebr. Haspels van Welderenstraat 132 tot een muziekhandel voor Henri C. Dupont. Het huidige uiterlijk komt nog grotendeels overeen met deze verbouwing.
Voordat de Gebroeders Haspels het pand voor Henri C. Dupont verbouwden, was dit door hen zelf in gebruik. Merk Let op de prachtige versiering van de ingang. Het is mij nog niet bekend door wie en bij welke gelegenheid deze gemaakt is. Aangezien Haspels ook een steenhouwerij was, rijst het vermoeden dat het door hen (of hun vader) is uitgevoerd, hetzij voor hun eigen bedrijf, hetzij voor Dupont (helaas is de eerstgevonden bouwtekening uit 1908).
Abonneren
Voer je e-mailadres hieronder in om updates te ontvangen.
“Nijmeesche Piano- en Muziekhandel.
Op bescheiden voet een vijftal jaren geleden begonnen met zijn bekend magazijn in de Betoustraat, heeft de heer Henri C. Dupont zich weldra zoozeer de sympathie van het Nijmeegsch publiek weten te verwerven, dat uitbreiding van zijn piano- en muziekhandel eene dringende noodzakelijkheid bleek. Na lang zoeken heeft hij zich daarom thans gevestigd in het ruime, fraaie pand in de Van Welderenstraat 132, hetwelk door de gebroeders Haspels tot een magazijn is gemaakt, dat zoowel inwendig als uitwendig aan alle eischen van den tijd voldoet en door zijn fraai, geheel in stijl uitgevoerd schilderwerk een aangenamen, voornamen indruk maakt. Bij de opening, die hedenavond plaats heeft en ter eere waarvan de heer Dupont aan zijne ongetwijfeld talrijke bezoekers gratis een voor deze gelegenheid gecomponeerde Marche burlesque van Johan Wagenaar aanbiedt, zal men zich daarvan kunnen overtuigen. Zeer practisch is het magazijn in twee deelen verdeeld; in het eene is de winkel gevestigd en het andere is tot piano-magazijn ingericht. Naast de bekende Perzina’s, Neumeyers, Ibach’s en een fraaie Bechsteinvleugel staat hier een zeer curieus meubel, n.l. een schrijbureau, dat met geringe moeite tot orgel kan worden gemetamorphoseerd om den muziekliefhebber dus na uren van schrijfarbeid gelegenheid schenkt zich zonder opstaan aan het heerlijk orgelspel over te geven. Naast dit staaltje van Amerikaansche vindingrijkheid, bewonderen wij ten zeerste een massie eikenhouten piano, door den heer Dupont zelf voor eenige jaren vervaardigd, toen hij te Utrecht met den heer Bocage geassocieerd was en welker volle klank wel bewijst, dat de uitstekende roep, dien de heer Dupont hier in Nijmegen als reparateur van piano’s bezit, meer dan verdiend is. Op de Amsterdamsche tentoonstelling van 1895 mocht deze firma dan ook na scherpe concurrentie den prijs verwerven. En om aan een telkenmale gebleken behoefte te voldoen, heeft hij zich daarnevens in connectie gesteld met den heer van der Meer, den bekenden vioolmaker te Amsterdam, zoodat men ook op dit gebied in “de muziekhandel” een betrouwbaar adres vindt; de heer van der Meer toch, wiens violen door het Boheemsche strijkquartet, dat gewoon is stradivarisssen te gebruiken, zeer werden geprezen en die van professor Joachim een opdracht van strijkstokken kreeg, heeft een te bekenden naam op dit gebied, dat wij hierop nog nader behoeven in te gaan. In de etalage toonde de heer Dupont ons een door hem vervaardigd bovenblad van een viool, waarvan het hout was van een balk van een Amsterdamsche brug van 200 jaar geleden, terwijl daarnevens de andere onderdeelen en een strijkstok in zijn verschillende stadia lag uitgestald. In het magazijn is natuurlijk alles in de meest uitgezochte collecties voorradig; oude en nieuwe violen van de duurste tot goedkoopste soorten, cello’s, mandoline’s, muziekpartituren en wat daar verder betrekking op heeft, terwijl de heer Dupont daaraan heeft toegevoegd een handel van fraaie fantasieplaten en zijn bekende sorteering Ansichtkaarten met de meest moderne en artistieke soorten heeft aangevuld. Voegen wij hier nog aan toe, dat de heer Dupont alles niet alleen rechtstreeks uit het binnenland, maar door verbinding met eene bekende Leipziger firma ook uit het buitenland betrekt, dan gelooven wij er niet aan behoeven te twijfelen of hij zal zich in zijn nieuw magazijn nog in meerdere sympathie mogen verheugen dan dit reeds het geval was.” (PGNC 4/2/1903)
In 1908 ontwerpen de Gebr. Haspels ook de aanleg van de riolering.
In 1936 worden 2 scheidingswanden weggebroken en een opening dichtgemetseld.
1955 Verbouwing
In 1995 vindt er een verbouwing plaats voor de Firma Hees & Co. te Delft. Daarbij wordt het bovenste gedeelte van de gevel op de begane grond een recht stuk in plaats van krommingen.
“Bestaande toestand” bij verbouwing Van Welderenstraat 132 voor rek van de Firma Hees & Co. te Delft, datum tekening 4-2-1955 (D12.423875 RAN)
“Nieuwe toestand” bij verbouwing Van Welderenstraat 132 voor rek van de Firma Hees & Co. te Delft, datum tekening 4-2-1955 (D12.423875 RAN)
Vervolg
De Bloemenwinkel van Martin, juni 1989 (Ber van Haren via KN14641-18 RAN CC0 Auteursrechthouder Gemeente Nijmegen)
Er is nog niet onderzocht wat het vervolg is geweest.
H.C. Dupont, piano- en muziekhandel komt nog voor in het Adresboek van 1936.
In 1938 staat W. Blanken, pianohandelaar op dit adres. Hij komt in ieder geval nog voor in het Adresboek van 1951.
In 1955 staat C.R.J. van de Graaf, pionreparateur op dit adres.
En in 1963 J.C. Muller, “filiaalchef”. Het tot nu toe laatst gevonden Adresboek is 1966, wanneer Hees & Co., Piano- en Orgelhandel op van Welderenstraat 132 zit.
In 1997 wordt een dakkapel op het achterdakschild gebouwd.
Het in 2008 opgeleverde bouwproject staat op het terrein van de voormalige zeepfabriek Dobbelman. De nieuwbouw is een project van ontwikkelaar De Principaal, Talis Woondiensten en de gemeente Nijmegen.
Zeepfabriek Dobbelman: Zicht vanaf de Graafseweg op de voorzijde van de fabriek, 9/1977 (Foto Rozeboom via F82244 RAN CCBYSA)
Het project bestaat uit 128 koopwoningen en -appartementen. En daarnaast 660 m² (BVO) commerciële ruimte, 700 m² sportruimte. Het parkeren gebeurd onder de grond: daar is een parkeer- en stallingsgarage van ruim 4000 m².
Architectenbureau MR A&U (Marlies Rohmer Architecture & Urbanism) maakte het masterplan en een beeldkwaliteitsplan. Daarnaast ontwierp ze een deel van de bebouwing.
Bij het Dobbelman terrein is verbinding gezocht met de er om heen staande bebouwing (oktober 2024)
Voor de plannen werd gebruik gemaakt van een “patchworkmodel” door gebruik te maken van verschillende volumes. Hierdoor ontstaat een beeld analoog aan het oorspronkelijke fabrieksterrein, dat in de loop organisch was gegroeid met allerlei verschillende bouwgroottes en -types. Door gebruik te maken van het “patchwork” kon in het ontwerp worden geschoven met gebouwen: het plein is gebleven, met gebouwen net op een andere plaats, of net een andere positie. Daarbij was de wens van de bewoners dat de “wasstraat” openbaar zou worden.
Het industriële karakter komt ook terug in de bebouwing: gebouwen die er industrieel uitzien en omgebouwde casco’s. Daar tussenin bevindt zich bestaande bebouwing en nieuwe stadswoningen. Hierdoor krijgt het terrein een gedifferentieerd karakter, waardoor kunnen verschillende type bewoners in de nieuwbouw gaan wonen, verschillend naar cultuur, sociale klasse en gezinssamenstelling.
AEG Turbinefabriek in Berlijn, 2008 (Doris Antony via Wikicommons GFDL en CCBYSA 3.0)
Een belangrijke inspiratiebron voor de gebouwen was naast de Dobbelmanfabriek en haar omgeving de AEG-fabriek in Berlijn (zie de afbeelding hiernaast).
Bij het “patchworkmodel” is gebruik gemaakt van de betrokkenheid van de omwonenden. Zoals een bewoner vertelt “Toen dat bekend werd, stonden bewoners eigenlijk meteen in de startblokken. Toen lag na een paar maanden het programma van eisen en toen moest het proces nog beginnen.” Rienk Postuma daarop: “Wij hebben er alleen een zwier aangegeven, door een eigenzinnig plan te maken met een eigen gezicht.”
Dobbelman terrein (oktober 2024)
Dobbelman terrein (oktober 2024)
“Woonfabrieken”
MR A&U heeft 3 gebouwen oftewel “woonfabrieken” zelf ontworpen. Daarnaast hield ze supervisie over de overige gebouwen, zodat er eenheid in verscheidenheid zou ontstaan. Van het gebouw L is het oorspronkelijke casco behouden gebleven. Hierin zitten studio’s en ateliers en daarboven 11 loft woningen. De woningen kunnen daarbij vrij worden ingedeeld. Door hun harmonica pui wordt de buitenruimte onderdeel van de woning. Het industriële komt terug in het gebruik van baksteen en aluminium kappen.
De voormalige schoorsteen is behouden. Daarnaast is de lichtreclame van Dobbelman teruggekomen.
Het industriële komt ook terug op het binnenterrein, de “wasstraat”. Hier liggen stelconplaten, afkomstig van het voormalige fabrieksterrein. Bewoners kunnen daarbij zelf invulling geven aan deze ruimte.
Abonneren
Voer je e-mailadres hieronder in om updates te ontvangen.
Woonzorgcomplex
Het terrein heeft tevens een woonzorgcomplex.
De fabrieksschoorsteen is blijven staan (oktober 2024)
Directievoerder de Principaal
De “directievoerder” van dit project was De Principaal B.V. uit Amsterdam. Dit ontwikkelbedrijf is in 1994 opgericht door de woningcorporaties Lieven de Key, Onze Woning en De Doelen, met als doel een professioneler werkbedrijf op te bouwen. Een van de belangrijke projecten van De Principaal was op dat moment haar betrokkenheid bij het Oostelijk Havengebied van Amsterdam geweest.
Een van de plekken waar het “industriële” goed tot uitdrukking is gebracht (oktober 2024)Dobbelman terrein (oktober 2024)Dobbelman terrein (oktober 2024)
Prijzen
Herinnering aan de zeep die bij Dobbelman werd gemaakt – foto gemaakt op maandag wasdag (oktober 2024)
De Dobbelman heeft de Architectuurprijs Nijmegen 2009 gewonnen en de Gouden Piramide. De Gouden Piramide is bedoeld voor “inspirerend opdrachtgeverschap” en is een initiatief van de ministeries van VROM/WWI, LNV, OCW, en VenW. De jury: “Een werkelijk prachtig project, dat door de maatvoering, de vormgeving en de gebruikte materialen nog steeds de sfeer ademt van het industriële verleden van het gebied” (Architectenweb).
Het geldbedrag dat bij deze prijs hoorde is gebruikt om samen met de bewoners het kunstwerk “Was aan de Lijn” tot stand te brengen, zie de bovenstaande foto. Het is een werk van Reinier Lagendijk uit 2017) (bordje bij het kunstwerk)
Villa ‘Severen’, gebouwd in 1898 door de Nijmeegse architect Derk Semmelink (IJzevoorde, 04/08/1855 – Nijmegen, 11/03/1899). Robert van Gulik, schrijver van de detectives over de Chinsese rechter Tie, groeide op in dit huis, Bosweg 31 Beek, 8/1905 (F25660 RAN)
Architect Semmelink bouwde deze villa in de stijl van de Nieuwe Kunst. De eerste bewoner was een gepensioneerd kolonel, Rollin Couquerque. Mogelijk is deze kolonel de bedenker van de naam Villa Severen. Daarnaast bracht Robert van Gulik hier zijn jeugd door.
Gemeente Berg en Dal (met foto, tevens bron van deze paragraaf): “Kenmerken: vrijstaande villa op samengestelde grondslag van twee bouwlagen. Zadel- en schilddaken zijn bedekt met in motief gelegde rode en donkere pannen. Op de rechterhoek van de voorgevel een overhoekse erker op gesneden consoles.”
Louis Marie Corneille Rollin Couquerque
De eerst gevonden vermelding van Huize Severen is in het Adresboek 1899: L.M.C. Rollin Couqueque, gep. kol. der artillerie te Beek, Nieuwe Holleweg 70 huize Severen. Oftewel: Louis Marie Corneile Rollin Couquerque, gepensioneerd kolonel der artillerie.
Jeugd
Hij is geboren op Bandong (Nederlands Oost-Indië) op 10-4-1839, zijn ouders zijn Louis Marie Rollin Couquerque en Johanna Frederika Pichot. De volgende tot nut toe gevonden vermelding is wanneer het gezin in 6-8(?)-1852 naar Maastricht verhuist. Ze zijn dan afkomstig van Amby (wat bij Maastricht ligt). Vader Rollin Couquerque is dan “gepensioneerd Hoofd ambtenaar in Nederlands Oost-Indië”; op 16-2-1855 overlijdt vader Rollin Couquerque. Zij moeder is “rentenierster”. Louis zelf is een “schoolleerling”. (archieven.nl) Daarna vertrekt Louis, er lijkt “d Bosch” te staan. (archieven.nl). In ieder geval wordt hij halverwege 1855 als kadet aangenomen op de militaire academie van Breda “voor het wapen der artillerie” (PGNC 28/7/1855). Op 1-11-1859 verblijft hij (waarschijnlijk tijdelijk) in Nijmegen, waarbij hij 2e luitenant Artillerie is. Hij is dan afkomstig uit Maastricht. De volgende vondst is het Bevolkingsregister 1860: dan is hij inmiddels weer teruggekeerd in Maastricht, maar vertrekt op 9-5-1864 naar Arnhem (archieven.nl).
Huwelijk
Hij trouwt op 13-8-1868 in Arnhem met Christina/Christine Gerarda Elisabeth Everts (11-8-1846 Arnhem – 23-11-1919 Velp). Hij is dan “militair” (openarchieven.nl)
Op 25-4-1898 koopt Rollin Couquerque “Twee perceelen Bouwland gelegen onder Beek nabij den Hollenweg, Kadastraal bekend gemeente Ubbergen Sectie B. nummers 1048, groot tien aren twee en veertig centiaren en 1053 groot vier en dertig centiaren, samen groot tien aren zes en zeventig centiaren.” (Invnr 372, archiefnr 440, actenr 9725)
Hernummeringen
Hij komt vervolgens in de Adresboeken tot en met 1909 op de Nieuwe Holleweg voor, hoewel de huisnummers verschillen:
Huisnummer
Adresboek
84
1901, 1902, 1903, 1905, 1907
95
1908, 1909
Het huidige adres Bosweg 31 lijkt te gaan om een hernummering: de villa staat vlak bij de splitsing van de Nieuwe Holleweg en de Bosweg.
Naam Villa Severen: vernoemd naar ouder gebouw of villa bij Maastricht?
Omgeving van de (Nieuwe) Holleweg, richting Beek, ter hoogte van de splitsing met de Boschweg. Op de voorgrond Tramlijn 2 van het Bergspoor Nijmegen-Berg en Dal langs de Westerbergweg, rechts, nog net zichtbaar, villa ‘Severen’. Op de achtergrond de Ooijpolder, 1922-1926 (F89446 RAN)
Severen: vernoemd naar oudere villa?
“Monument & Landschap in de Gemeente Ubbergen” (Marc Wingens): “Het huis is gebouwd in de tuin van een oudere villa die de naam Severen droeg”.
Dit kan juist zijn, maar mogelijk is er in de loop der tijd spraakverwarring met de Hanenberg ontstaan. Ook in het Juryrapport 2000-2002 van Monument en Landschap noemen de bewoners het huis liever Severen dan Hanenberg.
Severen: vernoemd naar een landhuis bij Maastricht?
Het lijkt echter ook goed mogelijk dat Rollin Couquerque de villa zelf Severen heeft genoemd, naar de villa/plaats Severen bij Amby/Maastricht:
Hoewel nog niet volledig onderzocht, heeft het gezin Rollin Couquerque in ieder geval een tijd in Amby/Maastricht doorgebracht
Dit huis staat niet alleen in Amby, het was tevens het buitenhuis van Moïse Pain et Vin, een kolonel in het dienst van de Republiek der Verenigde Nederlanden. Wikipedia: “Een geschilderd portret van Moïse Pain et Vin berustte in 1905 nog bij mw. Rollin Couquerque-Pichot te Meerssen.” Mevrouw Rollin Couquerque-Pichot was de moeder van Rollin Couquerque.
Abonneren
Voer je e-mailadres hieronder in om updates te ontvangen.
Volgende gevonden bewoners
Verhuizing A.L.G.W. van Kregten naar Villa Severen (PGNC 4/9/1917)
Hoewel nog niet uitputtend onderzocht, zijn de volgende bewoners gevonden:
Naam
Omschrijving
Opmerking
Bron
P.H.J.G. Manen
Rijksontvanger
Van Adresboeken 1912 t/m 1915-1916 heeft hij zijn kantoor aan Straatweg 179 Beek
Vanaf 8-9-1917 woont hij op Villa Severen, Holleweg B 93, nette dienstbode gevraagd in 1920
1920, PGNC 4/9/1917, De Gelderlander 27/9/1920
D. Barneveld
1922
G.Th. Leenders
Timmerman
1926
In de jaren 20 is het beeld wat onduidelijk. In 1922 staat Villa Severen te koop (zie afbeelding). De koper is Th. Ottes uit Den Haag (PGNC 12/5/1922). In juni verschijnt vervolgens een advertentie waarin Mejuffrouw J.C.W.M. Mooyman haar inboedel gaat verkopen (PGNC 3/6/1922).
Beiden lijken echter niet voor te komen in de Adresboeken 1922 en 1926, maar mogelijk hebben de personen elkaar gekruist.
Villa Severen te koop in 1922 (PGNC 15/4/1922)
Inboedel van Mej. Mooyman uit Villa Severen te koop (PGNC 3/6/1922 geknipt, deel 1)
Inboedel van Mej. Mooyman uit Villa Severen te koop (PGNC 3/6/1922 geknipt, deel 2)
Robert van Gulik
Villa Severen heeft een bekende bewoner gehad: Robert van Gulik, de schrijver van Rechter Tie boeken, heeft hier in zijn jeugd gewoond.
Een leuk artikel met tevens een aantal oude foto’s van Villa Severen is te vinden op de site rechtertie.nl.
Huis Severen, Bosweg 31 architect Semmelink, augustus 2023 (Google Streetview)
De Stuwwal bij Beek en Berg en Dal is een van de redenen dat het Rijk van Nijmegen zich ook wel “het binnenste buitenland” noemt. Er zijn weinig gebieden in Nederland die zo heuvelachtig zijn als de stuwwal. Het is een prachtig bosgebied, met daarnaast mooie open stukken als de Elyzeese velden en het Dal…
De Stuwwal bij Beek en Berg en Dal is een van de redenen dat het Rijk van Nijmegen zich ook wel “het binnenste buitenland” noemt. Er zijn weinig gebieden in Nederland die zo heuvelachtig zijn als de stuwwal. Het is een prachtig bosgebied, met daarnaast mooie open stukken als de Elyzeese velden en het Dal van Palland. Bovendien zijn er prachtige gebouwen te zien.
Deze pagina verzamelt artikelen over de stuwwal bij Beek en Berg en Dal. Deze pagina en de artikelen zullen van tijd tot tijd worden aangevuld.
De kabouterboom staat in het Kastanjedal van de stuwwal bij Beek. Met een leeftijd van 450 jaar is hij waarschijnlijk de oudste kastanjeboom van Nederland. Tot voor kort was hij ook nog eens officieel de dikste boom van Nederland, met een stamomtrek van negen meter.
Op deze pagina mag de N70 wandelroute natuurlijke niet ontbreken, een zeer populaire wandelroute. De eerste route is uitgezet in Natuurbeschermingsjaar 1970, vandaar de naam. Deze route is 16 kilometer lang en 6 kilometer lang, heeft 500 traptreden en 375 hoogtemeters.
Er zijn verschillende beginpunten en de route is te herkennen aan de groene paaltjes. Een routebeschrijving vindt u hier: Staatsbosbeheer
Elyzeesche dal, 1900-1905 (Drukkerij P.A. Geurts via F69563 RAN)
In de Heerlijkheid Beek liggen de Elyzeese velden: een prachtig gebied van weilanden. De naam “velden” is ontstaan na de oorlog; in de 19e eeuw werd er al wel gesproken over het “Elyzeesche dal”. Wikipedia: “Mogelijk houdt de naam verband met de aanwezigheid van buitenplaatsen, in welk verband ook de klassieke aanduiding Arcadië wel gebruikt werd.”
Tegenwoordig zijn hier weilanden, vroeger lijkt het hier vooral akkerbouw te betreffen, zie ook de foto hiernaast en een foto uit 1920 F69599 RAN.
Elysese velden: verblijfplaats van de gelukzaligen
Elyzeese Velden (oktober 2024)
Hoewel de Elysese velden in de loop der tijd verschillende betekenissen zou krijgen, is de naam afkomstig uit het Oud-grieks. Elysion was een verblijfplaats van de gelukzaligen, een soort hemel. Er was geen eenduidigheid waar deze plaats zich zou bevinden. Wel is duidelijk dat de Elysese velden vernoemd zijn naar de stad Elis, waar de Elyseïsche spelen plaats vonden. De Romeinen namen Elysion in hun mythologie over en noemden het Elysum.
Duel
Niet iedereen beleefde op de Elyzeese velden zijn gelukzalig moment: in 1834 of 1835 zou hier een duel hebben plaats gevonden tussen twee van officieren van het Nijmeegse garnizoen met een “rencontre op het pistool”. Een van hun beide heeft het niet overleefd. (PGNC 27/5/1941)
De boerderij is gebouwd volgens het “hallenhuis” type. Het achtergedeelte, het oorspronkelijke bedrijfsgedeelte, is verbouwd als woonhuis (nummer 10). Natte Beek 8 en 10 vormen een Gemeentelijk monument van Gemeente Berg en Dal.
Koeien stuwwal Beek Berg en Dal (foto april 2023)
Chalet Stollenburg
1874/ca. 1883 Oude Holleweg 14 Berg en Dal, Rijksmonument/Gemeentelijk Monument
Chalet Stollenburg Oude Holleweg 14 Berg en Dal (Oktober 2024)
Chalet Stollenburg is in 1882 gebouwd voor 2 tentoonstellingen als wijnschenkerij. Het pand gebouwd in chaletstijl, de architect van de onderbouw was D. Geijsbeek Molenaar.
Weinstube
Oorspronkelijk is het pand in 1882 gebouwd als “Pfälzer Weinstube” op het terrein van de eerste Bayerische Landesausstellung. Dit fungeerde als horeca voor de bezoekers van deze tentoonstelling. De architect was C. Schick. Het bestond onder andere uit een zaal met buffet en een Herrenstüblein (café) met veranda. In 1883 werd het gebouw op de Internationale Kolonial en Uitvoerhandel Tentoonstelling in Amsterdam geplaatst, om ook hier als “Weinschenke” te dienen. Na afloop van de tentoonstelling werden de paviljoens bij opbod verkocht.
Koop door architect Geijsbeek Molenaar
De Arnhemse architect Dirk Geijsbeek Molenaar kocht het wijnhuis en bouwde het huis in 1884 opnieuw in Berg en Dal, op de kruising van de Stollenbergweg en Oude Holleweg. Met een stenen onderbouw, waar oorspronkelijk houten panelen in vakwerkbouw waren geplaatst. Vanaf dat moment wordt het “Chalet Stollenburg” genoemd.
Het PGNC 27/3/1884 kondigt de komst van de villa aan:
“Nijmegen, 26 Maart.
Onder de bijgebouwen der Internationale Tentoonstelling te Amsterdam werd veler aandacht getrokken door een keurig paviljoen, door de heeren Adler en Todt al “Weinschenke” ingericht. Het verdiende die opmerkzaamheid ten volle. Afkomstig van een vroegere “Gewerbe-Ausstellung” te Neurenberg was het daar vervaardigd door de bekwaamste werklieden, die elk in hun vak een proefstuk hunner kunde hadden geleverd. Zoowel wat de uiterlijke vormen als wat de inwendige betimmering betreft, mocht het dan ook op even groote sierlijkheid als soliditeit bogen. Welnu, dit schoone gebouw zal voortaan onze omstreken sieren. Op den rand van den Hunerberg boven het oostelijk uiteinde van het Elyseesche dal, nabij de villa “de Wolfsheuvel”, zal het door den heer Geijsbeek Molenaar als villa worden overgeplaatst. We twijfelen er niet aan of het zal niet alleen het landschap daar tot sieraad strekken, maar weldra blijken een begeerlijk plekje te zijn voor dezulken, die zich in onze heerlijke omstreken willen vestigen.”
Predikant Drost
Na enkele jaren kocht predikant Johannes Drost uit Leiden het gebouw om als zomerverblijf te gebruiken. Zijn dochter W.L. Drost had het daarna jarenlang in gebruik als “Christelijk Rusthuis”.
Woonhuis
Rond 1952 ging B. Hagreis hier wonen. Hij was directeur van de Therminion-Radiolampenfabriek in Lent. Daarna had het huis een aantal andere bewoners.
In 2005 kocht bouwkundig ingenieur T. Klerks de woning. Hij voerde een grote renovatie uit. Zo kwamen er trappen bij de nieuwe voordeur en naar de veranda. Het grote raam werd gerenoveerd.
Chalet Stollenberg, 2010 (Henk van Gaal via DF527 RAN CC0)
2012 Brand
Na kortsluiting in de bedrading aan het houten plafond, brak in 2012 brand uit. Hierdoor raakte pand zwaar beschadigd door het vuur, maar ook door rook en water. Hierdoor was het geruime tijd onduidelijk wat er met het pand ging gebeuren. Vervolgens vond er een grote restauratie plaats.
Monument
Gemeente Berg en Dal: “Kenmerken: op lage grijs gepleisterde onderbouw staand kruisvormig pand van één bouwlaag onder een samengesteld overstekend dak met leien. De muren zijn in vakwerk opgetrokken, met wit gepleisterde velden. De symmetrische voorgevel bestaat uit een middendeel met hoog opgaand steil geknikt schilddak met een dakkapel onder een schilddak. Het wordt geflankeerd door lagere zijvleugels onder lage schilddaken, waarvóór zich tot serres verbouwde veranda’s onder een lessenaarsdak bevinden. In het bewaard gebleven oorspronkelijke interieur valt een gebrandschilderd glas-in-loodraam in de woonkamer op.”
Voer je e-mailadres hieronder in om updates te ontvangen.
Huisje van Salm
Huisje van Salm, Beek (oktober 2024)
Wachthuisje voor de tram
Het Huisje werd in 1892 als bouwpakket in Zwitserland gemaakt in opdracht van de bewoners van landgoed Stollenberg in Berg en Dal. Daar fungeerde het oorspronkelijk als privé tramwachthuisje. Het stond op de kruising van de Prins Hendriklaan en de Berg en Dalseweg.
Villa Stollenberg (ontworpen door dezelfde architect) brandde in 1927 of 1929 (de meeste bronnen noemen 1929, RAN heeft het in het bijschrift F89475 heel specifiek ver 30 mei 1927) af. Daarop werd het huisje geschonken aan Bad-Beek in het Elzendal. Daar werd het gebruikt als kiosk tot de sluiting van het bad in 1953.
Het ‘Salmhuisje’ of ‘Huisje van Salm’, in 1892 ontworpen door architect Abraham Salm (1857-1915) als privé-tramwachthuisje bij de eveneens door hem gebouwde villa ‘Stollenberg’ op het gelijknamige landgoed voor de Amsterdamse distillateur J.J. Schmitz. , 1898-1902 (Uitg. J.H. Schaefer via F68814 RAN)
Omgeving van de Stollenberg met op de achtergrond, deels zichtbaar, villa ‘Stollenberg’, gebouwd in 1892 naar ontwerp van architect Abraham Salm (1857-1915), op 30 mei 1927 door brand verwoest, 1898-1902 (Drukkerij P.A. Geurts via F89475 RAN)
Restauratie
Heemschut-Gelderland en de Stichting Monument en Landschap adopteerden het huisje in 1987. Vanaf 1987 is het een gemeentelijk monument. Daarop liet ze De Stichting Salmhuisje Beek-Ubbergen opgericht om het in 1991 te laten restaureren. Daarbij werd het, qua locatie enigszins verscholen, geplaatst op het terrein van het restaurant De Forellenhof aan de Elzenweg. In de periode dat de Forellenhof was gekraakt, werd ook het huisje door krakers gebruikt.
Huidige locatie
In augustus 2007 kreeg het huisje haar huidige bestemming, omdat in het Elzendal mogelijk nieuwbouw zou komen.
Koetshuis Villa Stollenberg, tegenwoordig de Moerbei
Dit voormalig koetshuis of stalgebouw van de villa Stollenberg is tegenwoordig een woonhuis. Het koetshuis stond jarenlang bekend als kwekerij ‘De Moerbei’ van de familie Van de Haar. Gebouwd ca. 1892 naar een ontwerp van architect Abraham Salm, Stollenbergweg 22-24 Berg en Dal, 8/11/1994 (Ger Loeffen via F38037 RAN CCBYSA)
Het koetshuis van Villa Stollenberg bestaat nog wel. Het is een gemeentelijk monument van Berg en Dal: “Kenmerken: wit gepleisterd pand van één bouwlaag hoog onder een ver overstekend schilddak met bruinrode asfaltleien. Het middenrisaliet van de symmetrische voorgevel heeft twee bouwlagen onder een overstekend schilddak. Boven de voormalige poortdoorgang bevindt zich een balkon. …Vroegere functies: koetshuis en koetsierswoning, tuinderij”.
Spoelput
ongeveer 1910, 2001-2002 (herbouw overkapping), Nieuwe Holleweg, bij nummer 53, Beek Gemeentelijk monument
Spoelput bij Nieuwe Holleweg Beek (oktober 2024)
Vanwege het heldere bronwater van Beek waren er tal van wasserijen en blekerijen. De voornaamste beek die daarvoor gebruikt werd was de Elsbeek.
In 2001-2002 is de houten overkapping herbouwd van een spoelput uit ongeveer 1910. Het bassin is ongeveer 8 bij 1,5 meter en aan de rand bevinden zich 4 hardstenen knielvakken. Het is een Gemeentelijk Monument.
Het verhaal op het bordje: “De spoelput in de Elzen is rond 1910 gebouwd door Maatschappij Mooi-Nederland, een organisatie die de terreinen op en rond de Sterrenberg behoorde. De put is tot 1940 intensief in bedrijf geweest en daarna in verval geraakt. In 2001 is de put gerestaureerd door Stichting Platform Toerisme Ubbergen in het kader van het project Water Werkt.
In de beginjaren werd de put gebruikt door vier gezinnen: wasserij Jan Arts, nu staat er een bungalow (no. 55), wasserij Bart van Baal, links achter de bungalow (no. 63), wasserij Toon Arts, recht van de bungalow (no. 57) en wasserij Theo (Ties) Leenders, nu Holleweg 65. Omdat ook veel mensen uit de omgeving hier hun was kwamen spoelen, moest men op maandagmorgen vaak in de rij staan.
Het schoonmaken van de put was een minder prettige bezigheid. Op zaterdag ging de stop er uit en moesten de wanden en de bodem worden schoongemaakt. Een kunststuk in dit koude water. ’s Zondags liep de put met water uit de Elsbeek vol, weer klaar voor een week spoelen. Wasserij Klaas Peters, gelegen aan de Holleweg 58, had een eigen spoelput in het talud van de Holleweg. Het bedrijf werd overgenomen door zijn zoon Nico die, als enige in dit gebied, de wasserij in bedrijf hield tot 1979.”
Aan de Nieuwe Holleweg zijn bovendien nog een aantal andere oorspronkelijk wasserijboerderijen te vinden:
Nieuwe Holleweg 57 en 57A uit 1910-1912
Nieuwe Holleweg 59: ongeveer 1885
Nieuwe Holleweg 65: laatste kwart 19de eeuw
Nieuwe Holleweg 67-69 villa en woning Putberg: laatste kwart 19de eeuw
Daarnaast zijn op de Nieuwe Holleweg richting de vijver herinnering aan het water/de wasserij in Beek aangebracht.
Beeld Beekse wasvrouw
Wasvrouwtje Beek (Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed via Wiki Commons CC BY-SA 4.0)
Aan de Rijksstraatweg herinnert een beeld van het Wasvrouwtje aan de wasserijen van Beek. Het was in 1984 een geschenk van de de VVV Beek-Ubbergen aan Beek ter gelegenheid van haar 70-jarig bestaan in 1982. Het staat pal tegenover het vroegere gemeentehuis. Het beeld is gemaakt door Jan Schoenmakers.
Geallieerde M10 Tank destroyer in de tuin van huis ‘Elsbeek’, de woning van notaris Scholtens. Op de achtergrond de Oude Holleweg, Nieuwe Holleweg Beek, 1944-1945 (F25322 RAN)
Uitgebrande ruïne van huis ‘Elsbeek’, woning van notaris Scholtens, Nieuwe Holleweg Beek, 1944-1945 (F25344 RAN)
Sterrenberg, vroegere uitzichttoren
De uitzichttoren op de Sterrenberg, Westerbergweg 4 Beek, 1940 (J. Sleding via F69014 RAN)
De zeventien meter hoge uitzichttoren, gebouwd als attractie in 1938 op de Sterrenberg in opdracht van maatschappij ‘Mooi Nederland’ door werktuigbouwkundige G. Companjen uit Beek. De toren werd in 2007 afgebroken voor de bouw van de zogeheten ‘Toscaanse’ villa van vastgoedmagnaat Raf Terwindt (Bijschrift bij foto F89306 RAN)
Persoonlijk kan ik mij nog herinneren dat de toren vóór de sloop al jaren was gesloten. Wel was de horecagelegenheid bij deze toren daarna nog open.
Bij de Sterrenberg heeft ook een midget golfbaan gelegen, een foto van de aanleg in is te zien op F69491 RAN.
Dal van Palland: oude vormen van perceelafscheidingen
Vlechtheggen in het Dal van Palland (oktober 2024)
Naast haar Informatiecentrum heeft Vereniging Nederlands Cultuurlandschap in de jaren 0 het Dal van Palland hersteld naar vroeger tijden met onder andere heggen en vlechtheggen.
Daarbij zijn allerlei vormen van perceelafbakeningen die vroeger werden gebruikt gemaakt, in een tijd dat er nog geen prikkeldraad bestond. Om het wild buiten te houden, zodat ze niet op de akkers kwamen. Of juist om het vee binnen te houden. Vooral na de Tweede Wereldoorlog nam prikkeldraad deze rol over, waardoor veel oude perceelafbakeningen verdwenen.
Velden stuwwal Beek Berg en Dal (foto april 2023)
Daarvoor was ze al eeuwenlang in gebruik: in ieder geval zijn deze afscheidingen al bekend in de middeleeuwen, maar dateren mogelijk van nog eerdere datum.
Dat levert bovendien een mooi landschap op en is het goed voor de biodiversiteit: bepaalde plantensoorten kunnen hier groeien. Dieren zoals vogels en kleine zoogdieren kunnen hier schuilen of juist hun voedsel vinden, of bijvoorbeeld kunnen ze hier hun nest bouwen.
Vlechtwerk Stuwwal Beek Berg en Dal (foto april 2023)
Het duurt vier tot vijf jaar voordat een vlechtheg zich gevormd heeft. Jonge takken worden gebogen of geknikt en vervlochten in de takken van naastgelegen struiken. Bij het buigen ontstaan geen wonden; bij het knikken ontstaat een wond die echter volledig geneest.
Grenspaal Laat Vriendschap helen wat Grenzen delen (oktober 2024)
Grenspaal Nederland Duitsland (oktober 2024)
In de buurt waar voor de grenscorrectie de grens tussen Nederland en Duitsland liep staat een grenspaal met de tekst “Laat vriendschap helen, wat grenzen delen” en de namen van beide landen.
De grenspaal blijkt daarbij niets met de Tweede (of Eerste) Oorlog te maken te hebben: de oorspronkelijke paal staat er al vanaf 1909 (wikipedia). In ieder geval is de paal in 1989, 2002 en 2016 vernieuwd. Daarbij was de wijzer oorspronkelijk een paal, die de grens tussen Nederland en Pruisen markeerde (kwartiervannijmegen).
Omgeving van het Keteldal met de grenspaal nabij het Bergspoor Nijmegen-Berg en Dal en de van Randwijckweg. Op de achtergrond, rechts, Hotel ‘Groot Berg en Dal’, 1926-1929 (F89094 RAN)
Huis Wylerberg
Huis Wylerberg (oktober 2024)
Marie Schuster-Hiby liet tussen 1921 en 1924 Huis Wylerberg bouwen. Zij had in 1906 de Duivelsberg geërfd van haar moeder. De architect was Otto Bartning en is gebouwd in expressionistische stijl. “De villa behoort tot de belangrijkste werken van de architectuur van Duitsland in de eerste helft van de 20ste eeuw” (Bron: https://nl.wikipedia.org/wiki/Huis_Wylerberg, met tevens een verdere beschrijving)
De top van de Duivelsberg is Rijks archeologisch monument met de restanten van twee mottes: een kunstmatig opgeworpen heuvels, waaruit de “muren” uit houten palen bestonden. De hoogste motte is 4 meter hoog en heeft een diameter van ongeveer 20 meter en ligt 78 meter boven NAP. Naast het hoogste uitzichtspunt is ook de lage burcht weer zichtbaar gemaakt (eigen herinnering). Deze is ook 4 meter hoog en heeft aan de westzijde een droge gracht. Het oorspronkelijke bouwjaar van de motte is rond het jaar 1.000
Uitzicht op lage motte Duivelsberg vanuit de hogere motte (november 2021)
Wonen in Nijmegen 
