Categorie: #Nijmegen

1425/1426, Parkweg 11, Kronenburgerpark Centrum

Toen Nijmegen haar vestingstatus verloor, was het blij dat ze nu eindelijk lucht kon krijgen door haar vestingwerken te slopen. De Kruittoren of Kronenburgertoren is samen met de rest van de muur met torens in het Kronenburgerpark een van de weinige overblijfselen van de middeleeuwse verdedigingswerken. Het was vooral van Rijkswege dat de toren en de muur behouden bleef. Daarbij was het idee om rond de toren een park aan te leggen: het Kronenburgerpark.

Deze toren is 30 meter hoog. De toren heeft 2 geledingen, waarbij elke geleding een weergang met kantelen heeft. De toren bestaat uit 4 verdiepingen. De onderste 2 daarvan hebben koepelgewelven, de 3^e een houten zoldering en de 4^e de open dakkap. Onderling zijn de verdiepingen verbonden met stenen trappen. Op elke verdieping kon geschut geplaatst worden.

Eerste vermeldingen en functie

Eerste vermelding

In vrijwel alle gevonden artikelen over de Kruittoren wordt het jaartal 1425/1426 genoemd, waaronder de site van Rijksmonumenten.

Van Schevichaven in oktober 1895: “Cronenborch, tegenwoordig Kronenburger toren. Misschien de “Neye taern by der Heselpoorten”, die in 1420 vermeld wordt. Tusschen 1425-26 wordt er bij die Hezelporte weder een nieuwen toren gebouwd. Den naam Cronenborch hoort men voor het eerst in 1511.”

In de Gelderlander 19/9/1941 staat echter: “Deskundigen deelen mede, dat de Kronenburgertoren, de z.g. Kruittoren, dateert omstreeks het jaar 1540 en niet kan teruggebracht worden tot de 15^e eeuw.” (De Gelderlander 19/9/1941). Het is mij nog onduidelijk wie deze deskundigen zijn.

Betekenis naam

Tot nu toe is het mij niet bekend waar de naam Kronenburgertoren vandaan komt. Een aantal bronnen noemen dat op de toren een kroon als teken van de keizerskroon zou zijn geplaatst. Op schilderijen (zie hieronder) heb ik tot nu toe 1 aquarel gevonden waarop mogelijk een kroon te zien is. Dat kan creatieve vrijheid zijn geweest; aan de andere kant is het mogelijk dat ik tot nu toe alleen schilderijen gevonden heb met een toren zonder kroon, omdat deze er inmiddels was afgevallen of anderzins verloren is gegaan.

Bescherming Hezelpoort

Een belangrijke reden dat de toren zo hoog is, is dat deze toren oorspronkelijk gebouwd is als hoektoren: vanaf deze plek maakte de stadsmuur een knik. Dit veranderde bij de aanleg van een nieuwe stadsmuur welke de huidige muur met de Roomsche Voet en Sint-Jacobstoren bevat.  De Kronenburgertoren had daarbij als belangrijke functie om te zorgen voor de verdediging van de Hezelpoort. Deze lag in een lager gedeelte van Nijmegen, naar de kant van de rivier “en nimmer een der hechtste bolwerken der vesting is geweest”. De Kronenburgertoren kon echter de gehele Benedenstad bestrijken (De Gelderlander, 19/9/1941)

Het is opvallend dat deze toren in haar huidige vorm bewaard is gebleven: in de tijd van bogen en katapulten hadden hoge torens een belangrijk voordeel: hoe hoger, hoe makkelijker te verdedigen. Bij de komst van de kanonnen verdween dit voordeel. Sterker: hoge torens hadden een nadeel: door deze torens met kanonnen te beschieten werd het een gevaar voor de eigen verdedigers vanwege vallende brokstukken. In veel gevallen werden dergelijke hoge torens verlaagd.

Poortje

In hetzelfde artikel schrijft Van Schevichaven over het toegemetselde poortje: “Beneden in sommige torens waren er sortiepoortjes, die met mijngangen in verbinden stonden, zooals men nog ziet in de ruïne van den Waltoren tussen de Belvedere en St.Jorisstraat. Het toegemetselde poortje in den muur links van den Kronenburgertoren, had dezelfde bestemming en werd misschien gemaakt in 1619, althans in dat jaar wordt de stadsmetselaar betaald voor arbeid “aen die minne (mine) by Cronenburger toorn”. (PGNC 27/10/1895)

Van hieruit trok kolonel van Gendt hier uit “toen hij in juli 1672 de Franschen ten koste van zijn leven uit de buitenwerken van Nijmegen verjoeg.” (Ter Haar 1892, geciteerd door Rob Essers).

Gebruik van de toren buiten oorlogen

Een krantenartikel uit 1949 over de Kronenburgertoren noemt dat Nijmegen acht keer de vijand voor haar wallen zag. Het is onbekend of het artikel daarmee de Kronenburgertoren of park bedoeld of de wallen in het algemeen.

Uit hetzelfde artikel blijkt dat de toren ook gebruikt wordt voor terechtstellingen, bijvoorbeeld van David Veiss in 1579. Hierbij gaan mensen in feestelijke kostuums kijken hoe hij wordt gevierendeeld. In vredestijd werd de toren verhuurd door de magistraat. Het artikel noemt: “Nu eens als pakhuis, dan weer als woonplaats van kleine stedelijke ambtenaren. Ja zelfs een tijdlang als “duivenhuis”, want het houden van duiven… ook als gevangenis werd de toren wel gebruikt, vooral om er fruit- en grasdieven in op te sluiten.” (De Gelderlander 14/4/1949)

Restauratie Cuypers en aanleg Kronenburgerpark

Rijksadviseurs de opdracht van het ministerie van financiën om te onderzoeken of het zinvol is de Kronenburgertoren te handhaven. De conclusie eind mei 1876 is: de muur van 1567 met de toren is gaaf bewaard en kan ‘in een fraai en cierlijk wandelpark herschapen’, ‘een cieraad der gemeente Nijmegen’ worden”” (De maakbaarheid van het verleden). Ook bepleitten de adviseurs om een deel van de stadsmuur te behouden; dit is een “welkom motief” voor de parkaanleg.

Financiën is aanvankelijk bereid om ook de Kronenburgertoren aan de gemeente over te dragen. Dit lijkt Victor de Stuers niet raadzaam. Tevens wil hij een gebied rondom de toren Rijkseigendom laten blijven, zodat ook dit gebied beter beschermd kan worden en er met het architectonisch en historisch karakter van het gebouw rekening kan worden gehouden. De toren en de omgeving van 45 meter in de omtrek blijven daarom eigendom van het Rijk. In maart 1881 draagt Domeinen de toren en het omliggende gebied over aan Binnenlandse Zaken.

De staat van de toren

Waar de vestingmuur erg verbrokkeld is, is de onderbouw van de toren nog redelijk gaaf. De tweede geleding is meer aangetast. De resten van de kantelen staan er slecht bij: veel is verbrokkeld en hoewel de oostkant nog op volle hoogte staat, lijkt deze te wankelen.

Voor een grondige renovatie is het schoonmaken van het metselwerk, het aanbrengen van voegwerk, het maken van kraagstenen, spuwers en klinkervloeren aan de galerijen en het openen der schietgaten nodig.

In november 1877 krijgt Cuypers opdracht tot herstel van de toren. De aannemer C.H. Peters zal het werk uitvoeren onder toezicht van J.J. van Langelaar. In 1878 wordt begonnen met het werk. Voor het metselwerk moeten ‘harde oude steenen in kleur en grootte overeenkomend met het oude werk’ gebruikt worden. In 1883 vinden de laatste werkzaamheden plaatst en “plaatst men de keizerskroon op het dak”.

Adelaar als windvaan?

In 1883 wordt dus een adelaar op de Kronenburgertoren geplaatst. Sommige bronnen stellen dat de Kronenburgertoren de naam zou hebben verkregen vanwege de Keizerskroon.

De 1-koppige adelaar uit 1883

De adelaar die door Cuypers is geplaatst heeft maar 1 kop. “…en die met een adelaar als windwijzer prijkt. Een adelaar… zeg ik met opzet. De Nijmeegsche adelaar, dien hij waarschijnlijk moet voorstellen, is het niet, want die is tweekoppig en deze heeft maar éen kop. (…)” (Ter Haar 1892, zoals weergegeven door Rob Essers in zijn straatnamengids)

De adelaar in het wapen van Nijmegen heeft 2 koppen. De adelaar met 2 koppen is namelijk het wapen van het Heilige Roomse Rijk. Toen Nijmegen in 1230 de rechten van vrije rijksstad van het Heilige Roomse Rijk kreeg, verkreeg ze daarbij ook het recht de 2-koppige adelaar als haar wapen te hanteren. Een recht waarop Nijmegen in de middeleeuwen trots zal zijn geweest; het lijkt mij (RE) ondenkbaar dat -mocht er in de middeleeuwen of in de eeuwen daarna- ooit een adelaar als windwijzer zijn geplaatst, dit een andere zou zijn geweest dan een 2-koppige adelaar.

Maar in ieder geval dus een adelaar als windvaan in 1883, waarschijnlijk als teken van voltooiing van de restauratie.

Verwijdering en nieuwe windvaan

De windvaan wordt in 1941 verwijderd. Sinds de “laatste stormen” (De Gelderlander 19/9/1941) was de windvaan uit evenwicht en hing vervaarlijk voorover. Uit een ander artikel blijkt dat intussen een vleugel was afgebroken en dat de keizerskroon, waarop de adelaar stond, gedeeltelijk  was vergaan. In 1941 ontbrak echter geld om de adelaar te vervangen.

Daarom moest gewacht worden tot 1953. Daarbij werkten 3 generaties koperslagers van de familie Traurig aan de windwijzer. Vader Traurig, in de tachtig, maakte het drijfwerk van de koperen ringen. De loodgieter Traurig en zijn negentienjarige zoon werkten mee aan de keizerskroon en de vogel. Het artikel noemt het “het nest voor de phoenix”, als een symbool voor de wederopbouw van de stad. (De Gelderlander 28/4/1953) (Een leuk artikel over de firma Traurig vind je hier op Noviomagus).

Windvaan historisch?

.Het is mij onbekend of in de middeleeuwen of op een later tijdstip ooit een windvaan is geplaatst. Op een aantal oude foto’s en schilderijen lijkt geen windvaan te zien te zijn. Het kan echter ooit ook afgevallen zijn en bij schilderijen kan de schilder een creatieve interpretatie hebben weergegeven.

Hieronder staan een aantal details van schilderijen weergegeven. Op het 2e schilderij is er sprake van een vlag, die op de andere schilderijen ontbreekt. ook heeft deze toren iets op de spits, wat een kroontje zou kunnen zijn (hoewel de keizerskroon rond is). Juiste weergave of interpretatie?

Naam Kruittoren

Eigendom Rijk en huur Tuinonderhoud

Om te voorkomen dat de toren zou worden gesloopt, bleef deze eigendom van de Staat. Tot 15 januari 2016 was de Rijksgebouwendienst eigenaar. Vanaf 2016 is de Stichting Monumentenbezit eigenaar van de toren.

In 1883 huurt de gemeente de Kronenburgertoren van de Staat voor f1, aanvankelijk om hier het tuingereedschappen voor het onderhoud van de park te kunnen bergen. ( PGNC 31/7/1883). Deze regeling zal tussen het Rijk en de gemeente jarenlang blijven gelden en wordt elke 5 jaar vernieuwd. In ieder geval tot in de jaren 50 vindt de betaling van 1 gulden plaats.

(PGNC 15/11/1887, PGNC 5/1/1893, PGNC 6/2/1898, De Gelderlander 28/6/1903, De Gelderlander 13/5/1908; in 1913, PGNC 13/1/1913, PGNC 17/8/1918, PGNC 12/5/1923, PGNC 13/6/1928, PGNC 22/3/1933, PGNC 1/3/1939)

Onderhoud 2022

Na de restauratie van Cuypers zijn er nog verschillende onderhoudswerkzaamheden geweest, in ieder geval in 1941 en begin van de jaren 50.

Vorig jaar, 2022, vonden de laatste onderhoudswerkzaamheden plaats: loszittend of ontbrekend metselwerk aan de kantelen wordt hersteld, waar nodig het voegwerk en herstel van natuursteen en de dakbedekking van de omloop werd gerenoveerd. Daarnaast vonden er verfwerkzaamheden plaats, waarbij de windvaan opnieuw werd verguld.

 Zoals te zien op de foto, was de toren in die tijd opvallend rood ingepakt.

Huidig gebruik: Atelier en museum

De kunstenaar Johan van Dinteren heeft hier ongeveer 40 jaar zijn atelier. Daarnaast is Grootmoeders keuken er gevestigd, waar je bij een kop koffie allerlei oude keukenspullen kunt bekijken.

Bronnen

https://www.kronenburgerparknijmegen.nl/pages/stadsmuur-en-torens/kruittoren-in-het-kronenburgerpark.php

wikipedia, Monumentenbezit

https://www.noviomagus.nl/OudNijmegen/Stadswallen/Kruittoren/Kruittoren.htm

https://monumentenbezit.nl/monumenten/kronerburgertoren/

De maakbaarheid van het verleden. P.J.H. Cuypers als restauratiearchitect(1995)–A.J.C. van Leeuwen

https://www.intonijmegen.com/blijf-op-de-hoogte/verhaal/grootmoeders-keukenmuseum-verstopt-in-de-kruittoren

Kruittoren in het Kronenburgerpark in de steigers: dit gaat er gebeuren

Kruittoren in het Kronenburgerpark in de steigers: dit gaat er gebeuren

Onderhoud Kronenburgertoren, 22 oktober 2022

https://studiezaal.nijmegen.nl/MediaViewer/Imageviewer/560098692?HighlightQueryParams=560098692~S3JvbmVuYnVyZ2VydG9yZW4%3D&externalCss=%2F%2Fstudiezaal.nijmegen.nl%2Ffiles%2Fstylesheets%2Fdetail-viewer.css

https://www.noviomagus.nl/Vrij/Kruittoren/KruittorenCat.html foto’ van de de huidige tijd (aantal jaren geleden)

https://www.noviomagus.nl/Gastredactie/Berkel/Berkel.htm

PGNC 5/3/1918

1883 In de Betouwstraat 17-19 CentrumIn de Betouwstraat is een van de eerste straten die aangelegd is na de sloop van de vestingwerken. In 1880 kreeg het haar naam.

In de Betouwstraat is een van de eerste straten die aangelegd is na de sloop van de vestingwerken. In 1880 kreeg het haar naam. In 1883 ontwerpt architect A. van den Boogaard voor Leo Maussen een herenhuis en magazijn. Nummer 17 is inmiddels alweer jaren bekend als Habbekrats. Op nummer 19 is de nachtopvang van de Nunn.

Op 10 maart 1883 vindt aanbesteding plaats van “het bouwen van een heerenhuis en magazijn aan de In de Betouwstraat te Nijmegen” in opdracht van den heer Leo Maussen. De architect is A. van den Boogaard. Afgaande op het Gemeenteverslag 1883 was Maussen de aanvrager van de bouwvergunning.

Stijl

“Eclectische gevels uit 1883 hebben de brede dwarse huizen In de Betouwstraat 17-19, naar ontwerp van A. van den Boogaard, en In de Betouwstraat 21-25, naar ontwerp van W. van der Roest” (Monumenten in Nederland).

Bij de aanwijzing tot gemeentelijk monument:

“Monumentaal pand in twee bouwlagen met souterrain. Plat dak met schilddak, waarin gewijzigde dakkapellen aan de straatzijde. De gevel bestaat uit rechts een vier-assig deel met souterrain, en links een bredere as in twee bouwlagen, die een brede koetshuisdeur bevat, eindigend in een tympaan op de gootlijst.

Bakstenen gevel met gepleisterde sokkel; de etages zijn gescheiden door zwaar geprofileerde lijst. De as links wordt omlijst door pilastervormige gestucte lijsten; een dergelijke lijst is ook rechts aangebracht. Vensters van de benedenetage met gestucte omlijsting, gebogen bovendorpel en ornamentale bekroning. Vensters op de etage rijk omlijst, met gestucte sokkel, rechte bovendorpels en een uitkragende kroonlijst met afzonderlijke bekroningen van stucwerk. Oorspronkelijke T-vensters zijn nog slechts gedeeltelijk bewaard. Terugliggende voordeur in de middelste as. Vlakke gootlijst met grote reeks getande consoles.

Karakteristiek laat-negentiende eeuws woonhuis van zeer royale, voor Nijmegen uitzonderlijke breedte. Van groot belang in de straatwand.”

Leo Maussen

Leonard Hubert Maussen (of Leo Maussen) is op 16 september 1850 geboren te Nieuwenhagen (in Zuid Limburg). Hij vestigt zich voor korte duur in Nijmegen: op 26 oktober 1882 gaat hij wonen in de Gapersgas Wijk C Nr 5. Hij is dan afkomtis van Nieuwenhagen. Op 25 juli 1883 vertrekt hij naar Veghel. (Bevolkingsregister 1880 -1890 )

Hij trouwt met Gesina Maria Carolina Völker (16-8-1863 Veghel) op…  Ze krijgen 4 kinderen:

Ook na zijn vertrek komen wij Maussen nog tegen in Nijmegen:

• Op 26/10/1889 maakt hij zijn testament bij notaris Hekking (in Nijmegen) op, waarbij hij alles nalaat aan zijn vrouw.
• Hij doet mee aan het kegelconcours bij Sociëteit Burgerlust (7e prijs bij de Wedstrijd op de Vrije Banen, 5 worpen; PGNC 1/7/1891)
• Maussen koopt op 1-5-1900 2 huizen aan de van Slichtenhorststraat Sectie B nummers 2892 en 2893 van de aannemer Smits
• Maussen koopt op 30/4/1902 vier heerenhuizen en een huis met afzonderlijke bovenwoning, gelegen aan de van Spaenstraat en de Fransche Straat te Nijmegen en kadastraal aldaar bekend in Sectie B nummer 2792 van de aannemer Smits. Hij laat zich vertegenwoordigen door de heer Maria Adrianus Völker.
• Op 29/6/1918 verkoopt hij van Spaenstraat 35 (Sectie B 3242) aan de fabrikant Dirk van Hulst.

Maussen overlijdt op 29 januari 1921.

Voor 1883 wordt hij bij belastingaanslag ingedeeld in klasse 5: een vermoedelijk inkomen van f 2000 – f2999 (PGNC 14/4/1883).

Opvallend is, dat wanneer Gesina van hun oudste dochter Maria Hubertina Godefrida op 4 juni 1891 in Veghel bevalt, er ook een aankondiging in de Gelderlander is. (De Gelderlander 10/6/1891).

Deze Maria komt overigens op 9-jarige leeftijd een jaar in Nijmegen te wonen: van 11-9-1900 – 6-9-1901 op de Lange Burchtstraat 24. Hier wonen meerdere kinderen voor kortere tijd (ik (RE) moet nog uitzoeken wat voor aard adres dit is). (Bevolkingsregister 1890).

Eigenaar J.B. Werner

Op 1-3-1902 verkoopt hij via de heer Marie Adrianus Völker het gebouw aan Josephus Bernardus Werner, koopman te Nijmegen:
“ een huis en erf, kadastraal aldaar bekend in Sectie B nummer 789, als huis en erf, groot vijf aren, twintig centiaren, door den lastgever in eigendom verkregen bij een onderhandse acte van koop en verkoop, getekend te Nijmegen den vijf en twintigsten April achttien honderd drie en tachtig…”

J.B. Werner heeft zelf zijn adres op In de Betouwstraat nummer 9 (adresboek 1902, 1903, 1905, 1907, 1908, 1909, 1910-1911, 1912-1913, 1914-1915, 1915-1916, 1916, 1918).

In 1912-1913 is het ook: “Werner, Jos. B., firma Gebrs. Reijners, Manufacturen en gros.) op de In de Betouwstraat 9. (en 1913-1914, 1914-1915). Ongeveer de eerste 20 jaar lijkt Werner het pand zelf niet te gebruiken.

Gebruikers pand

Wie zijn dan wel de gebruikers van het pand? Helaas is de eerst gevonden gebruiker C. Brücher in het Adresboek van 1898.

C. Brücher

C. Brücher is fabrikant tot zuivering van bedveren (PGNC 2/12/1884) in de Hezelstraat.

In het Bevolkingsregister van 1880 komt hij nog voor op de Stikke Hezelstraat D no 42. Uit het Bevolkingsregister over 1890 – 1900 blijkt dat hij in deze periode verhuist is naar In de Betouwstraat 17. Dan is ook zijn beroep “Winkelier” doorgestreept.

Carl Brücher is op 6 oktober 1824 geboren in Glandorf (Hannover), iets meer dan 25 kilometer onder Osnabrück. Hij is getrouwd met Carolina Francisca Holthaus (21-9-1823 in Cloppenburg (Pruisen), ongeveer 75 kilometer boven Osnabrück).

Gebruikers nummer 17

Naam	Opmerking	Woningkaart / Adresboeken	Aantekening
C. Brücher	In 1898 Zb (=zonder beroep)	1898, 1899, 1901, 1902, 1903, 1905, , 1907, 1908, 1909, 1910-1911, 1912-1913, 1913-1914
Herbermann (wed) geb M.E.F. Brücher		1899, 1901, 1902, 1903, 1905, 1907, 1909, 1910-1911
Mej. A.J.F. Brücher		1914-1915, 1915-1916, 1916
Kantoor Kantoor Gebr. Reiners Groothandel in Manufacturen Van Rooy en Co		3 regels onder elkaar bij aanteekeningen Woningkaart
Kantoor		1926, 1928
St.-Aloysisus bibliotheek van St.-Aloysisus Congregatie		1931	Oa De Gelderlander 11/4/1931
Parochiehuis		Lijkt 1937, 1938 en 1939 te zijn dat “agenda” in de krant staat	Oa De Gelderlander 13/11/1937 De Gelderlander 2/7/1938 De Gelderlander 21/1/1939

Brücher en familie lijkt het pand in ieder geval de jaren 1898 tot rond 1915 te hebben gebruikt. Daarna is de op dit moment eerst gevonden vermelding in de adresboeken uit de jaren 20 als kantoor. Op de woningkaart is de eerste vermelding “Gebr Reiners”, het bedrijf van Werner.

In ieder geval in de jaren 30 lijkt het pand in gebruik te zijn door katholieke verenigingen/als Parochiehuis. Opvallend daarbij is dat er daarvan geen vermelding op de Woningkaart voorkomt.

In de Betouwstraat 19

Naam	Opmerking	Woningkaart + Adresboek	Aantekening
Dr. C.J. v. Duijl	geneesheer	1899, 1901, 1902, 1903, 1905, 1907, 1908
J.E. Cool		1902, 1903, 1905, 1907, 1908, 1909, 1910-1911
Kantoor Singer Maatschappij	Artikel voor cursus borduren	PGNC 23/10/1903
Leeg?		1912-1913, 1913-1914
J.W. Schoonman		1913-1914, 1914-1915, 1915-1916
H.J.H. Smit	Kellner	1913-1914
Mej. H.J. Holman		1915-1916, 1916, 1918, 1920
P.J.J.A. v.d. Dungen		1916, 1918
F.J.M. Werner		1924
Werner, J.B. , fa. Gebrs. Reijners	manufact. en gros.	1924
P.H.M. Werner		1924, 1926
Wed. J.B. Werner, geb. H.M.A. Broekman		1926, 1928	Op de Woningkaart 1920 staat zij op de eerste 2 regels, met 4 3 1923 3m;
Molhuijzen Wed. Johan G.A.C.geb. Hanewinkel Perpetua Johanna	Te Hees R.K. Jeugd Verb. Canisisus Parochie; boekhouder …		De weduwe staat op de 3e regel; de R.K. vereniging is mogelijk de volgende gebuiker en heeft dan niets met de weduwe te maken
St. Canisius-parochiehuis		De Gelderlander 9/5/1931
St. Aloysius-Bibliotheek		1932
Bernardus J.G. Thomassen	Slager	Woningkaart + 1936, 1938, 1940	Hij staat ook weer onder Basch op de woningkaart
Basch Kurt Israel?		Woningkaart	bij aantekening 7-10-97 (wat 1897 zal zijn) Ir:?
Propaganda-dienst R.K. Staatspartij		1938, 1940
Raes, Wed. C. geb. Th.M.A. Thomassen		1948	Op Woningkaart: Cyrillus, Bij aantekening: 10-1-18 bakker gezin
Gerardus K.I.H. Thomassen	gezin	Woningkaart
Völcker Wed. M.J.J.B. geb Schoon Adriana	gezin	woningkaart
Firma van Rooy & Co.	Iig 1956 zowel 17 als 19	De Gelderlander 26/7/1951, De Gelderlander 30/10/1956

Ook van nummer 19 zijn tot nu toe geen gegevens voor 1898 gevonden. De eerste gebruikers zijn dokter C.J. v. Duijl en J.E. Cool, tot ongeveer 1910. De jaren 20 lijken een wisselende bewoning hebben gehad. Het is niet bekend in hoeverre nummer 17 en nummer 19 met elkaar in verband stonden: het gebouw was immers gebouwd als woning en magazijn, maar het is goed mogelijk dat deze door afzonderlijke gebruikers betrokken waren.

In ieder lijkt in de (loop van?) jaren 20 Werner zowel nummer 17 als 19 betrokken te hebben.

Ook in de jaren 30 komen in de adresboeken een aantal vermelding van katholieke instellingen/verenigingen voor.

Leden van de familie Thomassen lijken voor langere tijd gebruiker van nummer 19 te zijn geweest.

De firma van Rooy komt in de jaren 50 weer voor als gebruiker van zowel 17 als 19.

Huidige gebruikers

In 1940 vindt een verbouwing en uitbreiding plaats , tekening december 1940. Opdrachtgever is W. Bult, architect is M.E. Veugelers

In 1975 vindt een verbouwing plaats in opdracht van Sengers Textielhandel, Lange Hezelstraat 75. Het ontwerp is van architectenbureau ing. M.E. Veugelers. (D12.499361)

Momenteel (september 2023) is Habbekrats alweer jaranlang de gebruiker van nummer 17. Op nummer 19 bevindt zich de nachtopvang van de Nunn.

Verder lezen

1910? 1913 (opening), Mariënburg 67 Centrum

Het witte pand aan de Mariënburg vooral bekend als spaarbank. Oorspronkelijk is het gebouwd als bijbank van de Nederlandsche bank. Architect Salm ontwierp het gebouw in de Um-1800 stijl.IN 1953 vond een verbouwing plaats door A. van der Kloot.

De bank

Het witte pand aan de Mariënburg is gebouwd als gebouw van de Nederlandsche bank.

Bankwet 1863, maar nog niet in Nijmegen

Bij de Bankwet van 1863 had de Nederlandsche Bank opdracht gekregen om in het hele land agentschappen te openen. In Rotterdam moest een bijbank komen en in elke provincie moest minimaal 1 agentschap geopend worden. Op 18 mei 1864 werden de bijbank en de 12 agentschappen geopend. Echter: Nijmegen hoorde hier nog niet bij.

Bouw Bank

Vanaf 1865 had de Nederlandsche Bank echter wel een correspondent: A. Noorduyn & Zonen, gevestigd op Korte Brouwerstraat 9. In 1872 verhuisde de firma naar de Oude Haven 88. De Nederlandsche Bank kocht zelf een pand op de Stikke Hezelstraat-Augustijnenstraat in 1872. Eind 19^e eeuw was het pand te klein geworden en daarom besloot de Nederlandsche Bank een nieuw gebouw te bouwen. Zij liet deze bouwen op de Mariënburg, welk gebied zich ontwikkelde tot financieel centrum van Nijmegen. De bouw vond plaats op een voormalig kazerneterrein.

Architect Salm

Het gebouw was een ontwerp van de beroemde architect Abraham Salm ((1857-1915). uit Amsterdam. De meeste van zijn ontwerpen zijn voor utiliteitsbouw. Hij was huisarchitect van de Nederlandsche Bank. Dit gebouw is het laatste gerealiseerde werk van Salm. Het beeldhouwwerk is gemaakt door G. van Eembergen.

De historiserende Um-1800 stijl

Behalve de witte  muren, vallen allereerst de klokgevels op.

De Gemeentelijke Monumentenlijst: “voorgevel een typisch voorbeeld van historiserende architectuur uit de vroege 20ste eeuw, die teruggrijpt op klassieke motieven en tegelijk ook op late Duitse barok, en daarom wel um 1800-stijl genoemd. De luchtig overkomende gevel is in zijn geheel bijzonder en heeft nog vele markante elementen in opbouw en stucco decoraties. Het interieur kent nog slechts enkele originele, of anderszins bijzondere, elementen, zoals de kluizen in de kelder en de betimmerde achterkamer in de tweede bouwlaag. Met de typische gevel vormt het pand een zeldzaam voorbeeld in Nijmegen van een bedrijfsgebouw in deze historiserende stijl uit de vroege 20ste eeuw en heeft daarmee aanzienlijke architectuurhistorische waarde.”

Op de begane grond zijn de koppen van Mercurius, de Romeinse god van de handel, te zien. Boven de ingang zijn aan beide kanten de wapens van Nijmegen en Gelderland aangebracht.

Modern voor die tijd, was dat de bank gebouwd was in een constructie van gewapend beton. Hierbij waren ook de muren, vloeren en dakconstructie van beton. Dit, om de brandveiligheid te vergroten. Het gebruik van beton op het dak maakte tevens de constructie van het gekromde zadeldak mogelijk.

Vervolg

Het gebouw heeft de Tweede Wereldoorlog overleefd, ondanks een ontploffing die voor het pand plaatsvond. Dit kwam door de toen moderne betonconstructie, die juist vanwege de brandveiligheid was gebruikt. Wel was het gebouw van binnen geheel uitgebrand. In 1945 vond er een provisorische verbouwing plaats.

Gelderse Spaarbank Nijmegen

Een andere bank wilde het gebouw graag kopen: zij had niet zo veel ruimte nodig als de Nederlandsche Bank en bovendien kon zij gebruik maken van de kluizen, die intact waren gebleven. Daarop besloot de Directie van de Nederlandsche Bank tot verkoop en in Njimegen een nieuw, ruimer gebouw te laten bouwen. (De Gelderlander 6/5/1954) Vanaf 1954 vestigde de Gelderse Spaarbank Nijmegen zich in het pand.

Verbouwing 1953 A. van der Kloot

De verbouwing werd uitgevoerd door A. van der Kloot, waaronder een nieuw dak en torentje. Hierbij werd het Rijkswapen in de top vervangen door een bij- en honingraatmotief (symbool van de spaarbank). Bovendien kwamen er stalen vensters. De gekromde vensters op de begane grond zijn een reconstructie van 1910.

Naamsveranderingen

Daarna veranderde de bank van naam door een aantal fusies: allereerst die met de Nutsspaarbank Nijmegen tot de Bondspaarbank. Deze ging weer op in de Gelders-Utrechtse Bank in 1973 (of 1970)?. In 1987 fuseerden verschillende spaarbanken in de Samenwerkende Nederlandse Spaarbanken (SNS), tegenwoordig De Volksbank.

De bank werd gesloten in 1999. Vanaf dat moment was het jarenlang in gebruik als kantoor.

Bronnen en verder lezen

Gemeentelijke Monumentenlijst

De Nederlandsche Bank, Noviomagus

Bijbank van de Nederlandsche Bank, Wikipedia

De Nederlandsche Bank, Wikipedia

Bijbank Nederlandse Bank Nijmegen, Resnova