Links het Klooster uit 1914 (ontworpen door architect J. Klompers), rechts pension Villa Sancta Maria (voorheen Villa Madeleine) uit 1860 , vanaf 1912 gerund door de Zusters van Barmhartigheid (de Zusters van Ronse), Bredestraat 168-170, 1918 (F12910 RAN)
Er is al een zeer mooie site over Sancta Maria: WonenBijMaria.nl. Als aanvulling:
De priester Modestus Stephanus Glorieux stichtte in 1845 de congregatie van de Zusters van Barmhartigheid in Ronse, België.
Sinds 1853 (wikipedia) of 1854 (175 jaar) waren de Zusters van Ronse gevestigd in Nederland in ’s-Hertogenbosch. In dat jaar was hun hulp ingeroepen om te gaan werken in het psychiatrisch ziekenhuis Reinier van Arkel. Deze inrichting bestond al eeuwen, waarbij de Broeders van Dongen in 1853 begonnen waren met de verpleging. Deze orde was eveneens door Glorieux gesticht.
In Nederland zou de congregatie, zeker aanvankelijk, vooral werkzaam zijn in de psychiatrie; in België waren ze vooral actief in het onderwijs, de bejaardenhulp en de gezondheidszorg. Ook in Nederland zouden de Zusters op deze terreinen actief worden, zoals de bejaardenverzorging Sint Joannes Baptist in Den Bosch.
Architect Th.J. Klompers uit Den Bosch
De architect van de uitbreiding in 1912 is Th.J. Klompers uit Den Bosch.
Theo Johannes Klompers was in 1887 benoemd door de Gemeenteraad van Den Bosch tot “bouwkundige”. Deze functie ontwikkelde zich tot dat van architect en hoofd van de Technische Dienst. Hij ontwierp samen met Ir. van Schevichaven (het is mij nog onbekend of het “familie van” betreft), regent van de Godshuizen en hoofdingenieur van de Provinciale Waterstaat van Noord-Brabant, de villa voor de “vrouwelijke klassepatiënten” -waarbij “klasse” slaat op de klasse waarin men verzekerd was- op Voorburg in Vught in 1893-1894. Het complex op Voorburg was een uitbreiding van de Reinier van Arkel inrichting, gebouwd “in het groen”. Ook hier waren de Zusters van Ronse werkzaam. Daarnaast ontwierp Klompers een aantal andere religieuze en daaraan verbonden instellingen; een belangrijk werk waren de werkzaamheden voor het Groot Ziekengasthuis in Den Bosch.
Dat de Zusters van Ronse aan Klompers de opdracht gaven lijkt een logische, in ieder geval vanuit de Bossche connectie.
Onze Lieve Vrouwe Hulp der Christenen
De patroonheilige van de congregatie is Onze Lieve Vrouwe Hulp der Christenen, een van de titels van de Heilige Maria. Het standbeeld van Maria dat centraal boven de ingang staat is dan ook deze verschijningsvorm: Maria met op de ene hand Jezus en in de andere hand een scepter.
Kapel Sancta Maria, ontwerp Charles Estourgie
1925 Bredestraat 168-170
Kapel Sancta Maria, architect Estourgie (RAN)
De kapel van Sancta Maria; ontworpen in 1925 door Charles Estourgie voor de Zusters van Barmhartigheid (de Zusters van Ronse), die het naastgelegen pension bestuurden.
Gemeentelijk Monument
Sancta Maria is een Gemeentelijk Monument, lees de uitgebreide waardering.
Stoomwasserij & Strijkinrichting “De Zon”; uit: “Ons Nederland”, 5e jaargang, nr.: 1, pag.: 41; zie ook negatiefnr.: 23802; een reproductie, Graafseweg, 12/1932 (F17389 RAN)
Naast Ubbergen en Beek kende en kent Nijmegen zelf een aantal wasserijen. Een daarvan was de Stoomwasscherij en Strijkinrichting de Zon. Begonnen op de Bredestraat, werd in 1919 het bedrijf gevestigd in de nieuwbouw op de Graafseweg. Uiteindelijk is het pand in 2008 gesloopt.
Vooraf: Bredestraat
Voordat de Stoomwasserij aan de Graafseweg wordt gebouwd, is er de wasscherij aan de Bredestraat. In ieder geval heeft W.Pollen uiteindelijk op het adres van Breedestraat 36 hier zijn wasserij de Lelie, die echter in 1913 failliet gaat.
De Lelie van W. Pollen
Advertentie Stoomwasscherij de Lelie (PGNC 7/7/1909)
De door mij eerstgevonden vermelding is het Adresboek van 1902, waarin W.J.H. Pollen voor komt als “stoomwasscherij “de Lelie”, Hees, Breestraat 113a”. Idem in het Adresboek van 1903, 1905. Het is nog onbekend of deze Breestraat 113a aanvankelijk een ander adres was of dat de Breedestraat 36 een hernummering betreft.
In de De Gelderlander 17/7/1906 vraagt Stoomwasscherij “de Lelie” “3 bekwame Platstrijksters”.
In PGNC 15/2/1911 plaatst de gemeente Nijmegen de bekendmaking dat W. Pollen, directeur der N.V. Stoomwasscherij “de Lelie” op Breedestraat 36 te Hees, een vergunningaanvraag heeft ingediend voor de uitbreiding van de stoomwasscherij met het aanbouwen van een stookplaats en het plaatsen van een tweede stoomketel. (PGNC 15/2/1911). Op PGNC 25/3/1911 volgt de bekendmaking van de vergunningverlening.
Op 2 oktober 1913 wordt Stoomwasscherij de Lelie echter failliet verklaard. (PGNC 5/10/1913) Daarna volgen een aantal berichten over de afwikkeling, waarbij in PGNC 5/2/1914 het bericht verschijnt dat het faillissement is geëindigd.
Stoomwasscherij “De Zon”
Advertentie N.V. Stoomwasscherij en Strijkinrichting “De Zon” (De Gelderlander 18/4/1915)
In PGNC 11/2/1915 is vervolgens het bericht van de koninklijke goedkeuring op de statuten van de naamlooze vennootschap Stoomwasscherij en strijkinrichting “de Zon” te Hees bij Nijmegen gevonden. Het is nog onbekend wie de aandeelhouders hiervan zijn en wanneer deze N.V. is opgericht.
In De Gelderlander 28/5/1915 vraagt de Zon: “voor dadelijk bekwame Strijksters en een Loopjongen”. Aanvankelijk lijkt de inrichting te adverteren vanuit de N.V. en nog niet vanuit haar directeur A.C. Hoogendoorn.
In het Adresboek van 1916 en 1918 komt A.C. Hoogendoorn, directeur stoomwasscherij “De Zon” voor op Breedestraat 40 in Heesch.
In december 1919 vindt de verhuizing plaats naar Graafsche Weg 243.
Vervolg Bredestraat
Advertentie opening Edelweiss (De Gelderlander 12/11/1927)
Dan komt de familie Versteeg met haar chocoladefabriek. Mei 1925 brandt de fabriek echter af. De villa blijft behouden.
Tegenwoordig staat op de plek van de fabriek kringloopwinkel Overal, de directeurswoning bestaat nog steeds.
Graafseweg
Advertentie Stoomwasserij de Zon (PGNC 30/12/1922)
Zoals gezegd vindt in december 1919 de verhuizing naar de Graafseweg plaats.
1919: Bij de opening Graafseweg
Advertentie verhuizing Stoomwasscherij en Strijkinrichting de Zon naar de Graafseweg (PGNC 15/12/1919)
De Gelderlander bij de opening in 1919: “
“Stoomwasserij de Zon.
Aan den Graafschen weg 243-245, even voorbij de Groenestraat, is een nieuwe moderne stoomwasserij gebouwd.
De hooge schoorsteenpijp laat haar naam reeds van verre lezen: De Zon zoo prijkt er in witte letters op rooden steen. Het blijkt een op-en-top modern bedrijf te zijn met de nieuwste machines.
Van de Breedestraat te Hees is de Zon hier naar den Graafschen weg overgezet en gloort er nu in vollen glans van het nieuwe en degelijke.
De directeur, de heer A. C. Hoogendoorn, van de N.V. Wasserij “De Zon” heeft hier nu als geroutineerd vakman de beschikking over een bedrijf, dat geheel naar de eischen van de hygiëne en de techniek is ingericht.
Na de ruime voorzaal, waar de wasschen ingebracht worden, komt men dadelijk in de wasserij, waar drie stoomwaschketels en twee centrifuges staan opgesteld.
Aan de wasserij grenst onmiddellijk de stoommangel-afdeeling met moderne electrische strijkmachines.
Droogzolders kent men op deze fabriek niet: men heeft hier een meer modernen vorm van drogen, n.l. een caustische drogerij, waarin het waschgoed binnen twintig minuten droog is en geen stof of kwalijke dampen tot het goed kunnen doordringen.
Het is heel eenvoudig maar practisch. Een ruime pakzaal, waarnaar het kantoor nauw verbonden is, maken met een ruime machinekamer met 16 H.P.-stoommachine, de rest van deze fabriek uit, waar tallooze wasschen uit Nijmegen en omgeving wekelijks smoezelig binnenkomen maar sneeuwwit er uit gaan.
Donderdagavond bereidt de directie haar personeel nog een feest ter gelegenheid van de opening van deze nieuwe fabriek.
De fabriek is gebouwd door den aannemer, den heer Jac. Kok, alhier; de volledige stoom- en wasserij-installatie is geleverd door de N.V. Wessels’ Machinehandel te Vlaardingen, terwijl de 25 meter hooge schoorsteen is gebouwd door de firma J. P. van Exempt en Co. te Utrecht. De electrische licht-, kracht- en strijkinstallatie is aangebracht door den heer A. M. Verweij alhier, terwijl het schilderwerk is verricht door den heer J. A. Puts, alhier.” (De Gelderlander 22/12/1919)
Heuzeveldt Jr.
Advertentie benoeming directeur B. Heuzeveldt Jr. (PGNC 26/4/1924)
In april 1924 staat de aankondiging dat aan A.C. Hoogendoorn ontslag is verleend en dat vanaf 1 mei B. Heuzeveldt Jr. benoemd is tot de nieuwe directeur.
In 1924 en 1926 komt N.V. Stoomwasscherij en Strijkinrichting “de Zon” voor op Graafscheweg 243.
Advertentie N.V. Stoomwasscherij en Strijkinrichting De Zon, Adresboek 1924
In 1928, 1934 en 1936 gaat het om de nummers 247-249. Het is nog onbekend of die een uitbreiding, verhuizing of een hernummering van adressen is. In de gevonden advertenties lijkt ze zich nu alleen nog stoomwasserij te noemen, de strijkinrichting staat niet meer vermeld. Daarbij staat nog steeds B. Heuzeveldt Jr. vermeld en: “Keurige afwerking – Minimum slijtage”.
Verbouwing
April 1926 krijgt B. Heuzeveldt vergunning tot het uitbreiden van zijn wasserij (PGNC 27/4/1926). Het is nog niet bekend of de onderstaande grote verbouwing uit 1929, of dat er eerst nog een andere uitbreiding is geweest.
In ieder geval is er in 1929 een grote verbouwing, waarbij een laag op de fabriek is gekomen. PGNC nam een kijkje:
“Stoomwasscherij en Strijkinrichting “De Zon”.
Medegaan met den modernen tijd is tegenwoordig eisch van den zakenman die zijn bedrijf wil zien groeien. Er zullen zeker oude, beproefde, methodes zijn, die ook nu nog met succes gevolgd kunnen worden, maar toch blijkt maar al te dikwijls dat het oude moet wijken voor het nieuwe, omdat dit beter, doelftreffender, rationeeler is. En hij die aan het hoofd staat van een bedrijf, den geest van zijn tijd verstaat en hieraan concessies doet, kan zich verzekerd houden dat succes ook niet zal uitblijven.
Dit hefet de heer B. Heuzeveldt Jr., eigenaar van Stoomwasscherij en Strijkinrichting “De Zon”, Graafscheweg 247 alhier, begrepen. Toen hij zich door den voortdurenden groei der zaak, die daar sinds 1924 gevestigd was, gedwongen zag deze een uitbreiding te doen ondergaan en er op de bestaande fabriek een tweede verdieping gebouwd werd, greep hij deze gelegenheid tevens aan om zijn wasscherij te voorzien van de nieuwste machines en er de nieuwste bewerkingsmethodes in door te voeren. Zoodat zijn bedrijf momenteel door de moderne outillage een eerste plaats onder de soortgelijke inrichtingen hier ter stede inneemt.
Wij namen gistermiddag een kijkje in het hernieuwde pand waar het bedrijf in volle werking was. Zoo is daar in de eerste plaats het sorteerlokaal waar de wasschen, zooals zij binnenkomen worden gesorteerd en van hunne merkcijfers voorzien. In de wasscherij zijn tal van fraaie machines opgesteld, waaronder de allernieuwste; zij zijn alle voorzien van pyrometers, van de firma Dikkers te Hengelo, hetgeen mogelijk maakt de verschillende goederen op de speciaal voor hen vereischte temperatuur te wasschen, zoodat b.v. het krimpen van flanel is uitgesloten. De zeepmakerij welke aan de fabriek verbonden is, levert een zeepsoort die geen enkel voor het waschgoed schadelijk bestanddeel bevat.
Een geheel nieuwe installatie, naar men ons verzekerde de eerste hier ter stede, is de electrolytische bleekerij waardoor het gebruik van chloorkalk of ander bijtend middel is uitgeschakeld en de goederen dus niets te lijden hebben. In de mangelzaal wordt het waschgoed behandeld in een machine van uiterst moderne constructie, om vervolgens zijn weg te vinden naar de strijkzaal die op het gebied van machines ook weer zeer modern geoutilleerd is en waar licht en lucht overvloedig toegang vinden, zoodat de arbeid hier wel onder de gunstige omstandigheden verricht wordt.
In de fabriek werken thans onder de deskundige leiding van den heer Heuzeveldt Jr., die het bedrijf tot in de puntjes kent, ruim 40 man personeel, dat met zorg gekozen is. Het feit, dat aan de fabriek een laboratorium voor onderzoek van grondstoffen verbonden is, komt de behandeling van het waschgoed natuurlijk ten goede. Begrijpelijkerwijs is wasschen, zonder dat het goed slijtage ondervindt, ten eenen male uitgesloten, maar wel mag geconstateerd worden dat hier alles in het werk gesteld wordt deze slijtage tot een uiterst gering minimum te beperken en dat hiertoe kosten noch moeiten worden gespaard.
De wasscherij is voor de cliëntèle den Woensdagsmiddags van 2-4 uur te bezichtigen. Afgezien nog van het feit dat zulk een bezichtiging werkelijk zeer interessant is, komt het ons voor dat velen van deze gelegenheid gebruik zullen willen maken: een goede huisvrouw toch, zal willen weten waar en hoe haar wasch behandeld wordt. En heeft zij dit bedrijf eenmaal in oogenschouw genomen, zij zal niet makkelijk meer van wasscherij veranderen, omdat zij dan de overtuiging zal hebben gekregen dat in deze zoo modern ingerichte Stoomwasscherij “De Zon” aan haar goederen de uiterste zorg wordt besteed.
Rest ons nog de firma’s te vermelden die in hoofdzaak bij deze verbouwing hun medewerking verleenden. De eigenlijke verbouwing geschiedde door de firma Hendriks, Hertogplein 5, voor de electrische installatie zorgde de firma P. Megens, van Broeckhuyzenstraat, het schilderwerk was in handen van de firma Delgyer, stucadoor was de heer Hutjes, Holtermanstraat 17.” (PGNC 21/9/1929)
Ook verkrijgt De Zon een jaar later een hinderwetvergunning tot uitbreiding. (PGNC 6/12/1930)
Rond 1937: uitbreiding met chemisch reiniging
Rond 1937 vindt de uitbreiding van Stoomwasscherij “De Zon” plaats met chemisch reiniging.
De Gelderlander schrijft hierover een artikel. Daarbij wordt Heuzeveldt als eigenaar genoemd:
“Stoomwasscherij “De Zon”
Reinigt ook chemisch
De Stoomwasscherij “De Zon”, Graafscheweg Nos. 247-249, is hier ter stede en omgeving niet onbekend.
De eigenaar van dit bedrijf, de her B. Heuzeveldt, spaart kosten noch moeiten om het zijn cliëntèle zooveel mogelijk naar den zin te maken.
Wij brachten een bezoek aan dit zeer moderne bedrijf, waar een vijftigtal personeel de goederen van de uitgebreide cliëntèle verzorgt. Wij zagen er buiten de gewone wasscherij-machines allerlei speciaal-machines voor overhemden, boorden enz. De aanleiding tot het bezoek was echter een complete chemische installatie, de meest moderne op dit gebied, welke eenigen tijd geleden voor het bedrijf werd aangekocht. Deze installatie, zoo vertelde de heer Heuzeveldt, was een groote behoefte voor het bedrijf. De hoeveelheid chemisch te reinigen goederen, nam den laatsten tijd zoo geweldig toe, dat de aanschaffing van deze installatie niet langer kon wachten. Nu kon “De Zon” met behulp van deze machines, bediend door prima vakmenschen, een prachtig stuk werk leveren.
Stoomen is nu geen luxe meer.
Iedereen laat zijn ondergoederen iedere week wasschen, doch met bovenkleeren, die alle stof en vuil opnemen, is dat anders.
Dat was te duur om een paar keer per jaar te laten reinigen. Nu niet meer. Bovendien hebben de goederen niets te lijden en behouden met deze behandeling hun oorspronkelijk model en soepelheid.
De installatie werd voor ons in werking gezet. Op deze technische werking zullen wij niet verder ingaan. Het resultaat was schitterend en wij twijfelen er niet aan of Stoomwasscherij “De Zon” moet met deze aanwinst veel succes hebben.
Voor nadere informatie, wat betreft prijzen, verwijzen wij naar achterstaande advertentie.” (De Gelderlander 6/11/1937)
Cellofaan hoezen en rek op wieltjes
In februari 1939 gebruikt De Zon uit met een “voor Nijmegen geheel onbekend transportmiddel, dat ieders aandacht trekt”: om kreuken te voorkomen wordt kleding verpakt in cellofaan hoezen. En vervolgens met kleerhangers opgehangen aan een rek op wieltjes. (PGNC 11/2/1939)
1940: Uitbreiding capaciteit chemisch reinigen
In 1940 vergroot De Zon haar capaciteit tot chemisch reinigen met vier keer ten opzichte van haar capaciteit 2 jaar daarvoor. Dan noemt PGNC: “Aan den Graafscheweg 247 te Nijmegen bevindt zich een bedrijf, dat de laatste jaren herhaaldelijk de aandacht gevraagd heeft door de belangrijke uitbreidingen, die er tot stand kwamen. Het is de Stoomwasscherij, Chemische Wasscherij en Ververij “De Zon”, eigenaar de heer B. Heuzeveldt. Het bedrijf, aanvankelijk op vrij bescheiden schaal begonnen, heeft zich onder de energieke leiding van den heer Heuzeveldt ontwikkeld tot een onderneming, die een vergelijking met de grootste en best geoutilleerde zaken op dit gebied in ons land kan weerstaan…” Op dat moment werken er 60 medewerkers. (PGNC 10/2/1940)
Vervolg
Het vervolg na de Tweede Wereldoorlog is nog niet uitputtend onderzocht.
In het Adresboek van 1955 komt De Zon “Stomen – Wassen -Verven” voor op Graafseweg 247.
In ieder geval noemt De Zon in een advertentie De Gelderlander 2/1/1954 Graafseweg 247 “de fabriek”, haar winkel is dan op “Kelfensbos 5”.
In 1959 en 1963 is de vermelding gevonden: “Chemische Wasserij en ververij “De Zon” Firma B. Heuzeveldt, Fabriek: Graafseweg 247… Winkel: Mariënburgstraat 16”. Een foto uit 1963 van de winkel aan de Mariënburgstraat 16 is te vinden op F93675 RAN.
In ieder geval komt op dit adres óók De Witwasserij P. van Haeren voor. (Adresboek 1959, 1963, 1966 en 1971). Opvallend daarbij is dat in gevonden advertenties van 1956 “Wasserij “De Zon” P. v. Haeren” staat (De Gelderlander 23/5/1956, De Gelderlander 28/7/1956)
Sloop
In 2008 is het gebouw gesloopt. Een foto van het gebouw is te vinden op:
Op de GoogleStreetview juli 2009 staat een leeg terrein met een bord: “36 appartementen v.a. €170.000. Tegenwoordig (mei 2026) staan hier appartementen.
Jarenlang was de “onbewoonbaar verklaarde” boerderij aan de Bredestraat in gebruik als paardenstal. Daarbij had ze een opvallende, vaal paarse kleur. Sinds 2021 de het gebouw prachtig gerenoveerd.
Boerderij ouder dan 1832
De Gemeentelijke Monumentenlijst: ‘De uitmonstering van het voorhuis, met zesruits schuifvensters, geeft het boerderijtje een negentiende-eeuws karakter. De hoofdvorm van de boerderij wekt, met name door de lage gevels van het achterhuis, de indruk dat het gaat om een oudere boerderij. Op het kadastrale minuutplan uit 1832 is de boerderij reeds in zijn huidige vorm getekend, dit betekent dat de boerderij in ieder geval vóór dit jaartal is gebouwd. De boerderij is dubbel bewoond geweest, dit is nog te zien aan het feit dat het voorhuis een voordeur heeft in de voorgevel en een deur in de rechter zijde.”
Daarna geeft zij vervolgens een uitgebreide beschrijving van de boerderij.
Onbewoonbaar verklaard
De zijgevel van “de paarse boerderij” aan de Bredestraat 191, 1987 (Bertus van As via F13813 RAN CCBYSA)
De boerderij was jarenlang bewoond door meerdere gezinnen. In de jaren zeventig verklaarde de gemeente Nijmegen het pand onbewoonbaar. Het was daarbij de bedoeling dat de boerderij gesloopt zou worden, maar dat is er niet van gekomen.
Paardenstal
Theo Peters verbouwde de boerderij tot paardenstal, zowel de deel, het voorhuis en de inmiddels gesloopte aanbouw. Na de dood van Peters raakte projectontwikkelaar Bob van de Water in gesprek met de dochter Peters. Daarbij kwamen ze tot het plan om de boerderij te slopen om er bungalows neer te zetten. In 2009 wees de gemeente de boerderij echter aan als gemeentelijk monument. Vervolgens kocht van de Water het pand aan voor eigen bewoning. Het duurde vervolgens 5,5 jaar voordat de renovatie gereed was. Een mooi magazine over deze verbouwing is te vinden op vakgroeppresentatie.
Waarom de was de boerderij paars?
De paarse boerderij, toen hij nog paars was en onbewoonbaar verklaard, juli 2015 (Google Streetview)
Het magazine -met tevens mooie foto’s van de boerderij in het paars- verklaart ook waarom de boerderij paars geverfd was: “Toch nog even over die kleur. Hoezo was de boerderij paars? De reden is minder prozaïsch dan vaak verondersteld: rond 1980 waren er wat potten karmijnrode verf over, waarmee de boerderij toen maar is opgeschilderd. Dat de verf al snel naar paars verkleurde, bleek pas na het aanbrengen. Nu is de boerderij lichtgrijs, de kleur van de mortel. Het houtwerk staat in de grondverf. Bob en Noortje gaan nog beslissen over de definitieve kleuren. ‘Er zijn mensen die pleiten voor paars, maar dat gaat het waarschijnlijk niet worden’, zegt Bob met een grote grijns”.
Omvangrijke verbouwing van de paarse boerderij, juni 2016 (Google Streetview)
Gemeentelijk Monument
Sinds 2007 is het een Gemeentelijk Monument. Met als waardering: “
Architectuurhistorische criteria Hoewel het interieur van de boerderij ingrijpend is gewijzigd heeft de boerderij haar oorspronkelijke agrarische karakteristiek goed behouden. Het is een goed en in het exterieur vrij gaaf bewaard voorbeeld van een eenvoudige boerderij uit de achttiende of vroege negentiende eeuw. Waardevol in het interieur is de deels bewaard gebleven brandmuur die de scheiding tussen voor en achterhuis markeert en de restanten van de oorspronkelijke gebintconstructie. Als zodanig heeft zij architectuurhistorische waarde. Boerderijen met een dergelijke ouderdom komen nog slechts sporadisch voor in de gemeente Nijmegen. Bredestraat 187-191 heeft derhalve zeldzaamheidswaarde.
Stedenbouwkundige criteria De boerderij maakt onderdeel uit van de historisch gegroeide open bebouwing aan de Bredestraat en verwijst naar het oorspronkelijke grondgebruik van dit gebied. Als zodanig heeft de boerderij stedenbouwkundige waarde
Cultuurhistorische criteria
De boerderij is typerend voor de karakteristieke, agrarische bebouwing die van oorsprong veel aan de Bredestraat en Hees voorkomt en herinnert aan de agrarische geschiedenis van Nijmegen en in het bijzonder Hees. Bovendien geeft de boerderij inzicht in het bestaan op een eenvoudige boerderij in de achttiende en negentiende eeuw. Als zodanig heeft de boerderij cultuurhistorische waarde.”
Abonneren
Abonneren om de nieuwste verhalen in je inbox te krijgen.
De paarse boerderij, toen hij nog paars was en onbewoonbaar verklaard, juli 2015 (Google Streetview)
Relief van Charles Hammes. Het symboliseert het herstel en de vernieuwing van het Nijmeegse Station, in de Stationstoren (maart 2024)
Charles Pieter Hammes (Hees, 9 augustus 1915 – aldaar, 16 april 1991) was een Nederlandse beeldhouwer. Hij was de zoon van de landschapschilder Chris Hammes en Rudolphina Wagner.
Charles Hammes werkend aan “Moeder’s Madonna”, Bredestraat 160 Hees, 1941 (Fotopersbureau Gelderland via F85229 RAN CCBYSA Auteursrechthouder: J.F.M. Trum)
Hij kreeg zijn opleiding bij het Genootschap Kunstoefening, welke onder leiding stond van Gijs Jacobs van den Hof. Daarnaast volgde hij lessen in Brussel bij Marcel Wolfers. Hammes woonde in zijn ouderlijk huis de “Laarhoek” aan de Bredestraat (Hees). Hij is nooit gehuwd geweest.
Huize ‘De Laarhoek’ van de familie C.A. Wagner; Het toenmalige adres van de woning was Breedestraat 217, vanaf 1912 wordt het huis bewoond door de familie Hammes-Wagner, Bredestraat 160 Hees, 1907-1908 (F88886 RAN)
Veel van zijn beelden zijn te vinden in de openbare ruimte. Daarnaast maakte hij een kerstgroep, welke uit 80 onderdelen bestaat.
Deze pagina verzamelt werken van en reeds publiceerde artikelen over Charles Hammes en zal van tijd tot tijd worden aangevuld.
Een reliëf van Charles Hammes, voorstellende een parachutist van de all American Division, Nijmegen en de belangrijke Waalbrug veroverend; aangeboden door het gemeentebestuur van Nijmegen aan Hotel Sionshof aan de Nijmeegsebaan, hoofdkwartier bij de bevrijding van Nijmegen, foto uit 1970 (Frans Kup via F46599 RAN CCBYSA)
Aan de Sionshof hangt een monument van Charles Hammes om de luchtlanding van de para’s van de 82ste Airborne Division (All American) te herdenken. Tijdens Market Garden was het Sionshof een belangrijk punt voor de Geallieerden geweest: als verbindingspunt tussen het geallieerde leger en de binnenlandse strijdkrachten en het verzet. En als de plaats van…
Nadat het kantoor tijdens de gevechten van september 1944 was afgebrand en Gelderse Spaarbank het pand wilde kopen, besloot de Nederlandsche Bank een nieuw pand voor haar agentschap te laten bouwen aan de Mariënburg. Architect Zwiers ontwierp een sober, solide gebouw, waarbij Hammes met een aantal kunstwerken zorgde voor de nodige frivoliteit.
Kunstwerk van de Nijmeegse beeldhouwer Charles Hammes. Het werd geplaatst in het plantsoen van het gemeentehuis Nijmegen, 1957 (Fotopersbureau Gelderland via F85261 RAN CCBYSA)Metaalplastiek voorstellende de heilige Maria van Altijddurende Bijstand, vervaardigd door de Nijmeegse beeldhouwer Charles Hammes, aangebracht aan een woning, 5/1962 (Fotopersbureau Gelderland via F85264 RAN CCBYSA)In het kantoor van Willem Smit en Co’s Transformatorenfabriek is een groot metaalplastiek geplaatst, dat het personeel heeft aangeboden bij het 50-jarig jubileum. Tweede van links de beeldhouwer Charles Hammes, 20/11/1963 (Fotopersbureau Gelderland via F85253 RAN CCBYSA Auteursrechthouder J.F.M. Trum) Bijen : een koperplastiek vervaardigd door kunstenaar Charles Hammes in 1964, aangeboden door het personeel van de Honig fabriek aan haar directie ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van het bedrijf ; het kunstwerk is spoorloos verdwenen, 5/1964 (Fotopersbureau Gelderland via F85266 RAN CCBYSA Auteursrechthouder J.F.M. Trum)Bank van natuursteen, vervaardigd door Charles Hammes, opgesteld in de tuin van De Vereeniging, ter ere van Majoor J.N. Breunese. Opschrift: Majoor J.N. Breunese, leider der Vierdaagse – 1936-1963, 1/7/1966-24/7/1966 (Frans Kup via F29112 RAN CCBYSA)Een gevelversiering vervaardigd door Charles Hammes in 1964, bevestigd tegen de muur van de Rijkswerkplaats. Dit kunstwerk is verloren gegaan, 1975 (Frans Kup via F16544 RAN CCBYSA)Een klimpaard van hout, vervaardigd door Charles Hammes in 1966 , opgesteld voor de School van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen ( de Nutsschool) ; het kunstwerk is spoorloos verdwenen, Palembangstraat 11, 1975 (Frans Kup via F31634 RAN CCBYSA)Beeld Trajanus op Trajanusplein (september 2024)
Park bij Wolfkuilseweg/Bredestraat/Oscar Carréstraat/Industrieweg
Park West (april 2024)
Tussen het sportpark en Yuverta door laveert het Park West. Een parkje waar veel mensen wandelen of hun hond uitlaten; het park heeft een loslaat plek. Veel mensen maken met elkaar even een praatje.
Het park is erg afwisselend, van een aantal poelen, een rij oude perenbomen (waarbij ik meestal moet toekijken hoe vogels zich tegoed doen aan het fruit, terwijl ik er vanwege de bramen niet bij kan; de bramen zijn wel lekker) en een voedselbos in ontwikkeling.
Een mooie site met veel foto’s met beschrijving wat er te zien is, is https://www.zodenaandedijk.com/Nijmegen-ParkWest/index.html. Helaas is de blog maar enkele malen verschenen in 2018 en 2019. Het kaartje op hun site maakt duidelijk dat het feitelijk om 9 deelgebiedjes gaat.
Voedselbos
Het Voedselbos in Park West begint steeds meer vorm te krijgen (april 2025)
Een van de onderdelen van Park West is een zogenaamd voedselbos. Deze in 2017 aangelegd op het terrein van de voormalige kassen van Novio. Daarbij zijn 4.000 planten gepoot. Het voedselbos was een initiatief van de Werkgroep Groen van Dorpsbelang Hees. Ook de voormalige kweker Arie Kooy was onderdeel van deze werkgroep.
De bedoeling van een voedselbos is dat het eetbare producten gaat leveren, zoals vruchten, kruiden en noten. Het verschil met de natuur is dat een voedselbos is aangelegd, waarbij door de keuze van de aangeplante planten het bos zichzelf in stand moet houden zonder mest of bestrijdingsmiddelen.
De Werkgroep had de wens van een voedselbos, vanwege de vele soorten planten die er kunnen groeien. Dat trekt op zijn buurt weer verschillende diersoorten aan. Daarnaast is het leuk om zelf fruit te kunnen plukken en heeft dat tevens een educatieve waarde doordat mensen nu kunnen zien hoe “eten” daadwerkelijk tot stand komt.
Voedselbos Park West (maart 2023)
Ecoruïne
in juni 2023 opende burgemeester Bruls de zogenaamde ecoruïne bij de Wolfkuilseweg. Het plan hiervoor stamt uit 2018, toen Operatie Steenbreek van start ging. De ruïne is gebouwd van stenen en tegels die opgehaald zijn in het kader van “Stenen eruit, groen erin.” Een project waarbij stenen en tegels worden door groen, zodat regenwater makkelijker kan wegzakken. Het doel is om overbelasting van het riool en natte voeten te voorkomen. Daarnaast zorgt een stenige omgeving voor een hetere omgeving: stenen warmen op en houden warmte vast, terwijl groen juist voor verkoeling kan zorgen. Aan deze ruïne is 2 jaar gebouwd. Het ontwerp van de grondvorm was afkomstig van Geert Schiks en het project een samenwerking tussen werkgroep Groen Hees van de Vereniging Dorpsbelang Hees, Operatie Steenbreek, gemeente Nijmegen, Dar NV, kunstenaar Geert Schiks en de zorgboerderij Onder de Bomen.
Tiny Forest Wolfsbosje
De ruïne ligt bij het “tiny forest” Wolfsbosje. Op de site van Vereniging Dorpsbelang Hees: ““Een Tiny Forest® is een dichtbegroeid, inheems bos ter grootte van een tennisbaan. Dit bos is niet alleen een prettige plek voor vlinders, vogels, bijen en kleine zoogdieren, maar ook voor mensen. Kinderen leren in het buitenlokaal over de Nederlandse natuur en buurtbewoners ontmoeten elkaar op een prettige en gezonde plek.”“
Poelen Park West in de sneeuw (februari 2021)Poel Park West in de sneeuw (januari 2021)Park West laantje in de sneeuw (februari 2021)Populieren Park West (maart 2023)Populieren Park West (maart 2023)zaden Park West (maart 2023)Planten Park West (maart 2023)Park West balen (juli 2024)Laan met fruitbomen, park Bredestraat (april 2021)
Een grote woning met schuur, architect Ibes, foto 1987 (Bertus van As via F13825 RAN CC-BY-SA)
Woonhuis (‘Germina’) met schuur en hekwerken werden gebouwd in 1936. Kippenhandelaar De Vries uit Beek-Ubbergen vroeg architect W.S. Ibes voor het ontwerp. Op 18-8-1936 besteedt W.S. Ibes het bouwen van een landhuis met schuur aan de Breedestraat aan (De Gelderlander 13/8/1936). De aannemers waren H.P. Tax, Willems en Van de Hoge.
Gemeentelijk Monument
Het woonhuis met schuur en hekwerk is een gemeentelijk monument. Op haar site staat een uitgebreide omschrijving. Als waardering:
“Architectuurhistorische criteria Het WOONHUIS MET SCHUUR EN HEKWERK aan de Bredestraat is, voor wat betreft exterieur en interieur, een goed bewaard gebleven voorbeeld van een woonhuis gebouwd in een traditionalistische bouwstijl. Het huis bezit meerdere waardevolle interieurelementen waaronder terrazzovloeren in de vestibule, de gang en de keuken, fraaie schouwen in de woonkamer en de slaapkamer en plafonds van triplex met latten in geometrische patronen. Als zodanig heeft het woonhuis architectuurhistorische waarde.
Stedenbouwkundige criteria Het WOONHUIS MET SCHUUR EN HEKWERK, vormt een belangrijk en beeldbepalend onderdeel van de historisch gegroeide reeks van woonhuizen, boerderijen en villa’s aan de Bredestraat in Hees. Het woonhuis, de schuur en het hek hebben een ensemblewaarde ten opzichte van elkaar. Als zodanig heeft het ensemble stedenbouwkundige waarde.
Cultuurhistorische criteria HET ENSEMBLE is een goed voorbeeld van woonhuis met bedrijf aan huis dat is geliëerd aan de agrarische sector. Het geeft een representatief beeld van hoe welgestelden woonden en werkten in Hees in de jaren dertig van de twintigste eeuw. Als zodanig heeft het ensemble cultuurhistorische waarde.”
Woonhuis (‘Germina’) met schuur en hekwerken werden gebouwd in 1936. In dat jaar gaf kippenhandelaar De Vries uit Beek-Ubbergen aan architect W.S. Ibes opdracht het geheel te ontwerpen. Aannemers waren H.P. Tax, Willems en Van de Hoge, 2013 (Henk van Gaal via DF3459 RAN CC0)
De Stenen Bank is een geschenk ter herinnering aan de opening van de tramlijn tussen Nijmegen en Hees in 1922. De bank is ontworpen door Jhr. J. van Rijckevorsel en J. van Vucht Tijssen. De tramlijn werd geopend met een feestelijke eerste rit.
Het PGNC 19/6/1922 over de opening en de Stenen Bank:
“Feestelijke opening der electrische tramlijn Nijmegen-Hees-Witte Poort.
De opening van de elektrische tramverbinding (tramlijn 3 naar Hees Witte Poort), met conducteurs en enkele hoogwaardigheidsbekleders (F56584 RAN)
Zoo heeft dan Zaterdag het groote feit voor Hees en Neerbosch plaats gehad en is de electrische tramverbindinge tusschen Nijmegen en dit deel van het Schependom geopend. Voor de vereeniging “Dorpsbelang” en in het bijzonder voor haar onvermoeiden voorzitter Dr. J.J. de Blécourt is dit een buitengewone voldoening omdat haar streven gedurende vele jaren daarmede bekroond is.”
Onder veel belangstelling maken tal van notabelen de eerste rit. Wij vervolgen het artikel bij de tweede halte:
Hotel Pension Heeslust; de opening van de elektrische tramlijn 3 naar Hees (Eindstation De Witte Poort); hier wagon 28 naar het Kronenburgerpark en het Station (F46660 RAN)
“De tweede halte was voor Hotel “Heeslust”. Hier vormde het vendel Hees van de Burgerwacht een erewacht. Tusschen de geladen geweren en het blank der bajonetten door schreed het gezelschap naar het terras van het hotel, waar het werd ontvangen door het in Hees achtergebleven deel der feestcommissie, welker voorzitter, jhr. J. van Rijckevorsel allen met een kort woord welkom heette en uitnoodigde met hem naar den tuin van het hotel te gaan, waar de eerewijn gereed stond.
Toen allen in den lommerrijken tuin aan een lange tafel gezeten waren, nam dr. de Blécourt het woord om zijn vreugde te uiten over het feit, dat Hees en Neerbosch na 11 jaren eindelijk hun tram hebben, waarvoor zoo hard is gewerkt. Spr. gaf een uitvoerig historisch overzicht aan de hand van feiten en data over de bemoeiïngen van Dorpsbelang ter verkrijging van een goede tramverbinding met Nijmegen. Het harde werken is beloond, want thans zullen alle bewoners van dit deel van het Schependom kunnen genieten van de voordeelen, welke een electrische tram biedt. Spr. besloot met dank te brengen aan de gemeente voor hare medewerking en belangstelling en aan alle verdere aanwezigen.
Vervolgens werd gesproken door den heer W. van der Waarden, die er namens het Gemeentebestuur zijn verheuging over uitsprak, dat de lang te verwachten gebeurtenis voor Hees en Neerbosch thans heeft plaats gehad, omdat het gemeentebestuur daarvan een grooten vooruitgang verwacht voor beide dorpen, die zoo nauw aan de gemeente verbonden zijn. Er is altijd belangstelling geweest voor Hees en Neerbosch maar de zorgvolle tijdsomstandigheden zijn in hoofdzaak de oorzaak geweest, dat om financieele redenen de tramlijn niet eerder tot stand gekomen. Spr. uitte den wensch, dat deze tramlijn ook in verband met het toekomstig Maas-Waalkanaal moge beteekenen het begin van een nieuw tijdperk van grooten bloei voor deze gemeente en dat deze mooie verbinding met Hees en Neerbosch het vreemdelingenbezoek aan dit fraaie deel van Nijmegen moge doen toenemen en op deze wijze een bron van welvaart voor deze gemeente worden. Spr. ledigde zijn glas op den bloei van de tram en den voortdurenden vooruitgang van Nijmegen en omstreken.
Alsnu werden de trams weder bestegen en doorgereden naar het eindpunt, de Witte Poort. Hier stonden de leerlingen van de Rosa-stichting opgesteld en toen dr. de Blécourt met zijn uitgebreid gevolg naderbij gekomen waren, zetten de meisjes, met bloemen en groen zwaaiende onder leiding van hun zangleeraar een cantate in gevolgd door een ander toepasselijk lied op de wijze van “Limburg mijn vaderland”. Het dochtertje van den heer van Vucht Tijssen bood vervolgens de Eerw. Priorin der stichting een bouquet aan.
Nadat dr. de Blécourt nog eenige woorden van dank had gesproken, begaf het gezelschap zich weder naar de trams, die inmiddels gewisseld hadden en thans met den kop naar Hees gericht stonden en weldra zette de feesttram zich weder in beweging. Thans werd gestopt tegenover de villa van dr. de Blécourt, waar het huldeblijk van het feestcomité van “Dorpsbelang” stond, nog door een doek aan het nieuwsgierig oog onttrokken. Het was een monumentale bank.
Nadat mej. Corstiaensen dr. de Blécourt bloemen aangeboden en daarvoor eenzelfde belooning had gekregen als mej. Keller, zeide jhr. J. van Rijckevorsel dat de feestcommissie geen beteren vorm had geweten dan een bank waarin de namen van de bestuurderen van Dorpsbelang en vooral die van dr. de Blécourt zijn gegrift en geen betere plaats dan deze. Nadat het doek was weggenomen bood spr. de bank met een oorkonde aan Dorpsbelang aan.
Opening van de electrische tramverbinding in Hees;
de huisarts Dr.J. de Blécourt zittend op de Stenen Bank, 17-6-1922 (F52898 RAN)
Dr. de Blécourt nam thans plaats op de bank en nadat jhr. v. Rijckevorsel aan zijn uitnoodiging om naast hem te komen zitten had voldaan, betuigde de dokter namens Dorpsbelang zijn dank voor het prachtige geschenk, dat hij roemde en de waarvoor hij hulde bracht aan de ontwerpers en uitvoerders.
Vooral deed het spr. Goed, dat e namen van eenige overleden bestuurderen van Dorpsbelang en bewoners van Hees en Neerbosch, die daarvoor buitengewoon veel hebben gedaan en gevoeld naast die van het tegenwoordig bestuur op de bank vermeld stonden. Spr. wijdde in dit verband enige piëteitvolle woorden aan de nagedachtenis van de heeren F.A. Bonté, Wegerig, Hoenselaars en van Aalst. Tenslotte verzocht spr. den heer van der Waarden als loco-burgemeester het toezicht en onderhoud van de bank van gemeentewegen te willen aanvaarden.
De heer van der Waarden zeide dat de gemeente daartoe gaarne bereid was en verklaarden vervolgens de tramlijn Nijmegen-Hees-Witte Poort officieel voor geopend.
De bank, welker fraaie lijnen algemeen geroemd werden, is ontworpen door de heeren Jhr. J. van Rijckevorsel en J. van Vucht Tijssen en uitgevoerd door de Nijmeegsche Kunststeenfabriek, directeur Ir. C.A. Hoogterp, die tezamen een monument van waarde hebben doen ontstaan.
Nadat aan den heer Scheffer, onder wiens toezicht de uitvoering heeft plaats gehad, en aan den heer Schippers, die de letters in de bank heeft gegrift, souvenirs waren aangeboden, werd weder plaats genomen in de feesttram en reed deze naar “Heeslust” terug. Eenigen tijd later ving de geregelde dienst van Lijn III aan…”
Ook worden de feestelijkheden vervolgd.
De laatste tram reed op 5 juni 1955 voor de laatste keer naar Hees. Renovatie van de Stenen bank vond in 1998 plaats.
Wonen in Nijmegen 