Het pand van Brandstoffenhandel J.J. Giesbertz en het Magazijn van scheepsmaterialen, Waalkade 71 en 73, 1925 (F1776 RAN)
De firma Giesbertz had “tientallen jaren” het “bedrijf uitgeoefend op de Waalkade, totdat de vernieuwde Voerweg de panden in ongunstiger ligging bracht.” Dat was voor de directie aanleiding om naar een betere ligging voor het bedrijf op zoek te gaan.” (De Gelderlander 13/6/1936). Deze vond ze bij de Nieuwe Haven.
Waalkade 71 en 73, Hotel Courage, augustus 2023 (Google Streetview)
Het pand aan de Waalkade bestaat nog steeds en is samen met het Magazijn van scheepsmaterialen momenteel (augustus 2024) Hotel Courage.
“Deze vond de firma in de buurt van de Nieuwe Haven: “de ligging direct aan de Nijmeegsche Haven, aan de Spoorlijn, aan den grooten verkeersweg en toch in de stad maakt het geheel een ideaal punt”. (De Gelderlander 13/6/1936)
“N.V. Steenkolenhandel v.h. J.J. Giesbertz
Moderne inrichting bij de Hezelpoort
Toen de N.V. Steenkolenhandel v.h. J.J. Giesbertz door de veranderingen aan de Waalkade met haar bedrijf in een enigszins ongunstige positie kwam te liggen, heeft de directie op voortvarende wijze uitgezien naar een andere plaats om zich te vestigen. Die plaats werd gevonden tusschen de Hezelpoort-Spoordijk en op eenigen afstand daarachter naar de haven leidende spoorlijn. Onder leiding van den architect W.Th. Reynen Jr. nam daar de bouw van een kantoorgebouw, met daarop een woningen, en de technische afdeelingen een aanvang. Komt men nu vanaf de Korenbeurs onder de Hezelpoort door, dan valt direct dit nieuwe bedrijf in het oog. Kantoor en woning zijn een smaakvol geheel geworden, terwijl de loodsen, die wat meer achteraf liggen, uitmunten door netheid en practische inrichting. In het kantoorgebouw vindt men direct achter den ingang een hal, die eindigt bij een ruim loket, dat van onderen als etalage is ingericht. Achter het loket bevindt zich de administratie, rechts is de directiekamer. Het gebouw bevat voorts een garage en waschgelegenheid.
Voorts staat er opgesteld een volautomatische kolenstoker, een Nederlandsch product van de N.V. Verwarmings-Mij. Utrecht, een vernuftig en zeer zuinige verwarmingsinstallatie. Direct achter het kantoorgebouw bevindt zich een 10 meter lange weegbrug met een vermogen van 20 ton, waarop dus zelfs de zwaarste trailers gewogen kunnen worden. Rechts terzijde en achter het kantoorgebouw staan de opslagloodsen, die meer doelmatig ingericht zijn. Op een soort straatje komen straalvormig verschillende hokken uit, waar de auto’s direct in kunnen rijden. Natuurlijk is er een uitgebreide voorraad van 25 soorten brandstoffen aanwezig. Aan de haven, achter de spoorbanen is een bunkerstation voor sleepbooten ingericht, welke inrichting in een behoefte blijkt te voorzien. De uitvoering van de plannen berustte bij het aannemersbedrijf gebrs. Hendriks alhier; de loods werd geconstrueerd door de fa. Schoenzeier en Comgare, alhier.
Dit nieuwe, moderne bedrijf, dat zoo gunstig mogelijk ligt aan water- en spoorwegen, zoowel als onmiddellijk bij de stad, zal ongetwijfeld een goede toekomst tegemoet gaan.” (PGNC 15/6/1936)
Het havenplantsoen in aanleg, gezien vanaf de Weurtseweg. Op de voorgrond de goederenspoorlijn naar het havengebied, rechts, de Voorstadslaan met de spoorwegovergang en het pand van steenkolen- en brandstoffenhandel J.J. Giesbertz NV. Op de achtergrond, achter de spoordijk in het midden, papierfabriek Schuller aan de Nieuwe Markt, links boven de oude havenkraan op de loswal van de Nieuwe Haven (Waalhaven), 1953 (Foto Grijpink via F88668 RAN CCBYSA)
Vervolg
Het bijschrift bij een foto tussen 1953 en 1968 F93629 RAN vertelt over het vervolg: “Giesbertz deelde het terrein met het internationale, van origine Duitse transportbedrijf Schenker en Co. Het terrein lag tussen haven en spoorbrug en was ook met een goederenlijn vanaf het station bereikbaar. Op het terrein bevond zich ook de woning van de havenmeester. Na de sloop van alle bebouwing verhuisde de Gelderlander naar het terrein, maar uiteindelijk werden er flats gebouwd”
W.Th. Reynen ontwierp veel sociale huurwoningprojecten voor de Woningvereeniging Nijmegen. Daarnaast komen we hem regelmatig tegen als ontwerper van woon-winkelpanden…
Willem van der Roest, Bouwkundige en/of Timmerman en Aannemer
In het Bevolkingsregister van 1880 staat Willem van der Roest (10-6-1843 Oudewater) aanvankelijk weergegeven als “Bouwkundige”. Het “blauwe potlood” heeft dit doorgehaald en vervangen met “aannemer timmerman”. Hij komt op 14-2-1883 in de Snijderstraat C21 te wonen en is afkomstig van Utrecht.
Zijn werk moet nog nader worden geinventariseerd. In een aantal gevonden notariële actes noemt van der Roest zich “timmerman” of “aannemer”:
“Aannemer” bij een koopacte 18/8/1893 (Archiefnr 446, Inventarisnr 130, Actenr 256)
In September 1895 blijkt dat zijn Wllem van der Roest, timmerman, dat hij onder curatele staat en dat hij een aanbod heeft gedaan aan zijn schuldeisers, welke de Arrondissements Rechtbank in Arnhem op 24 september 1885 heeft gehomologeerd (oftewel: wanneer niet alle schuldeisers akkoord zijn gaan met een voorstel, besluit de rechtbank alsnog dat het voorstel voor alle schuldeisers betreft).
Gevonden verhuizingen
Hieronder staan de tot nu toe gevonden verhuizingen weergegeven:
W. van der Roest, Timmerman, firma J.Th. Woonink, Van Snijderstraat 21 naar Ganzenheuvel 5 (PGNC 23/10/1885)
Van Ganzenheuvel naar Grootestraat 45. W. van der Roest, timmerman (PGNC 16/5/1889)
In Adresboeken 1893 en 1899: W. v.d. Roest, firma J.P. Woonink, aannemer en timmerman, Munterstraat 5
Wanneer hij op de Ganzenheuvel woont, blijkt hij (ook) taxateur te zijn van de Onderlinge Brand-Waarborg-Maatschappij (PGNC 11/5/1886)
Gemeentelijk Monument
De panden zijn een Gemeentelijk Monument , met als aanwijzing: “Twee woonhuizen waarvan een met twee woningen.
Bouwblok in twee bouwlagen met souterrain, schilddaken parallel aan de straat. Natuurstenen souterrainzone. De benedenverdieping is gepleisterd met imitatie-natuursteenblokken. De etage heeft een baksteengevel met gepleisterde sokkel en brede kroonlijst met gootlijstconsoles. Elke gevel is drie-assig met in de zij-as, de toegangsportieken. In de vlakke gevels wordt een van de middenassen aangeduid door een balkon van het pand nr. 25. Van het pand 21/23 is het balkon verwijderd. De dakkapel van pand 21/23 is nog origineel, dit heeft een gebogen fronton. De vensters hebben een geprofileerde gestucte omlijsting en kleine ornamentale bovenbekroning op de gewelfde bovendorpel. De T-kozijnen zijn grotendeels gewijzigd.”
Gevonden gebruikers In de Betouwstraat 23
Naam
Omschrijving
Jaar Adresbroek/krant
opmerking
P.J. Muller
Predikant
1887
G.J. Wolters
Zonder beroep
1893
J.C. Laterveer
Kassier en commissaris in effecten
1903, PGNC 5/5/1903
M. Bouwman
1905, 1907
J. Capelle
Modiste
1905
J. Hilhorst
Reiziger
1905, 1907
Maison Hilhorst
Mode-magazijn
1905, 1907
C.J. v. Niftrik
Modiste
1905
M.B.E. en B.W.G. v.d. Poel
Modistes
1905
Th.J.A. Croon
1908 (Noviomgus), vertrokken naar Rijswijk (PGNC 17/3/1909)
“de Blauwe Hand”
Stoomververij, Chemische Wasserij van E.F.J. Schreij
Advertentie verplaatst naar In de Betouwstraat (De Gelderlander 27/6/1909)
M.J. Heule
Dames modes
1909
Y. v. Nooten
1909
H.H.J. Heule
Dames modes
1910
A. Meckmann
Theehandelaar
1912-1913
Op Arksteestraat 8 is Meckmann & Co. Theehandelaren, mogelijk zijn bedrijf
L.H.G. van Dijk
Salon de coiffure
PGNC 28/12/1910, 1912, 1912-1913, 1913-1914, 1914-1915, De Gelderlander 7/5/1915
L. v. Berkum
Café-Restaurant
1916
Geh.-Onth.-Hôtel
PGNC 30/4/1916
Is dit v. Berkum en/of ’t Groene Kruis?
Hotel “’t Groene Kruis”
1916
Hotel “’t Blauwe Kruis”
1920
Mart. Payens
Reparatie-inrichting
De Gelderlander 18/7/1921
A. Feenstra
Piano-onderwijzeres
Advertentie “verhuisd naar” De Gelderlander 6/9/1920, PGNC 5/9/1921, 1922
Frans van Duuren
Advertentie voor varkensdarmen; advertentie rookworst
De Gelderlander 11/11/1922, De Gelderlander 9/12/1922
A.Th. v. Gendt
Huisknecht
1928
H.C.M. van Son
Student
Naar Waspik (PGNC 14/1/1933)
G.B. Ernst
kleermaker
van Doetinchem, Hamb.straat 25 (PGNC 25/2/1933), 1934
A.Th. v. Gendt
Pensionhouder
1932, 1934
Th.P.J.L. Heijster
Artist
1936; Vertrek naar Amsterdam, Falckstraat 13 (De Gelderlander 24/2/1936)
D. Kromjong
Vertegenwoordiger
van Schiedam, Lorentzlaan 37c (PGNC 15/2/1936); 1936; Vertrek naar Den Haag, Z. Parklaan 395 (De Gelderlander 22/3/1937)
Ritsema
Stofzuigerfiliaal
1936; telefoonaansluiting (PGNC 15/2/1936)
G.A. Verburg
Etaleur
1938
E.H.F. Koelhuis
en gezin, brigadier Indisch Leger
van Velsen, Meerweidenlaan 10 (PGNC 11/3/1939)
Wed. C.J. Haagen
geb. A.H. Swuste
1959
In December 1935 is het “Sousterrain, 5 Kamers, groote Tuin met vruchtboomen, groote keueken” met “spoed” te huur (De Gelderlander 3/12/1935). In augustus 1939 is het Benedenhuis met Tuin te heer, “Zéér geschikt v. kantoor” (PGNC 2/8/1
Gevonden gebruikers In de Betouwstraat 25
Naam
Omschrijving
Adresboek
L. v. Berkum
Koffiehuishouder
1916
Mej. A.H. te Gronde
1922, 1924, 1926, 1928
Mej. L. Biggelaar
Dienstbode
1926, 1928
W.F. van Gelder
volontair
1930
G.A. v.d. Heijde
Chef Gebr. Spier
1932, 1934
H.J. v. ’t Lindenhout
Bedrijfsleider
1932, 1934
G.C. Geelen
banketbakker
1948
Mej. J. van Geelen
banketbakker
1948
C.W. van Geelen
banketbakker
1948
E.H. Eekhoff
Verloofd Herman (PGNC 5/9/1935), Ondertrouw Piet advertentie (PGNC 27/4/1936), Ondertrouw Herman (PGNC 29/6/1936 ) Dagdienstbode gevraagd (PGNC 2/3/1942), Dienstmeisje gevraagd (De Gelderlander 9/3/1945), dagmeisje (De Gelderlander 21/8/1948), 1948, 1951, 1955
Hoewel van Schevichaven haar beschrijft als een figuur met de “stijfheid van den stokvisch”, is het pand de Zeemeermin uit eind 18e eeuw een Rijksmonument. In ieder geval hebben er in de 20ste eeuw jarenlang smederijen in het pand gezeten. Na een grondige restauratie in de jaren 80 is het pand verbouwd tot appartementen.
De Zeemeermin is gebouwd eind 18e eeuw en is een Rijksmonument. De Rijksmonumentenlijst geeft als omschrijving: “Monumentaal rechthoekig pand van parterre met drie verdiepingen en schilddak. Bakstenen lijstgevel, derde kwart 18e eeuw, met rond het middenvenster van de eerste verdieping een rijke versiering in Lodewijk XV-vormen. Vensters met getoogde raamkozijnen en zesruitsschuiframen.”
Van Schevichaven schrijft over de Zeemeermin: “In een prot. Van 25 april 1617 wordt het huis de Mermyn opgegeven als staande “op de Legemerckt, op den hoeck naest St Stevensportgen”. Een ander huis dat dien naam droeg in 1774, is waarschijnlijk datzelfde gebouw dat thans nog een meermin in het snijwerk van den gevel vertoont, een figuur dat meer de stijfheid van den stokvisch, dan het slappe, buigzame op de rollende golven dartelende lichaam van de zeenimf voor den geest roept. De erfgenamen van den rijken brouwer Dirk van Brummelen verkochten dit huis 15 Jan. 1774 voor 4110 gld. aan Steven Scheers. Op 3 Nov. 1796 werd het met annex koetshuis, voor 3700 gl. Gekocht door den mr. bakker W. van Roggen.” (Oud-Nijmegen’s straten, markten, pleinen, open ruimten en wandelplaatsen, 1896)
Abonneren
Voer je e-mailadres hieronder in om updates te ontvangen.
Hoefsmederij Verplanke
Het pand de Zeemeermin met smederij Verplanke, 1920-1930 (GN5590 RAN)
In de 20ste eeuw heeft er jarenlang een smederij in het pand gezeten.
Rond 1918 is P.C. (of P.Ch.) Verplanke begonnen met zijn smederij aan de Lage Markt: hij doet dan een nieuwjaarsgroet met adres Lage Markt 24 (De Gelderlander 31/12/1918). In het Adresboek 1920 komt er een smederij Verplanken (dus met een “n”) voor op nummer 24, waarbij P.Ch. Verplanke en Wed. J. Verplanke woont op nummer 24a, samen met W.A.P.F.L. v. Hedel (Adresboek 1920). Dit geldt ook voor het Adresboek 1922, hoewel Wed. J. Verplanke er dan niet meer woont.
Rond 4-8-1922 verkrijgt hij een hinderwetvergunning tot het oprichten van eene smederij in het perceel Lage Markt 14, kad. bekend gemeente Nijmegen, sectie C, No. 3882” (PGNC 8/8/1922). Het is nog onbekend wat de relatie is tussen nummer 14 (of 12, wat zijn adres is, zie hieronder) en nummer 24.
Het was overigens niet de eerste smederij van Verplanke: in PGNC 19/11/1914 adverteert P.Ch. Verplanke, Hoefsmederij Hertogstr. 66 dat hij “Wegens militieverplichtingen van af 21 dezer tot nader aankondinging gesloten” is.
Rond 11-4-1924 krijgen A.J. Roes en P.Ch. Verplanke een vergunning tot “het uitbreiden van hunne smederij in het perceel Lagemarkt No. 24, kad. bekend gemeente Nijmegen, Sectie C. No. 5153 (PGNC 14/4/1924).
In het Adresboeken 1924, 1926 en 1928 komt P.C. Verplanke voor op nummer 12, terwijl de smederij huisnummer 24 heeft. Nu woont A.J. Roes op nummer 24a.
Idem voor 1932, dan komt A. J. Roes echter niet meer voor op nummer 24a.
Hoefsmid A.J. Roes
Wel komt A.J. Roes in de jaren 30 voor als smid: eind December 1931, 1932 en 1933 plaatst “A.J. Roes -Smederij” een nieuwjaarsadvertentie (De Gelderlander 31/12/1931, 31/12/1932 en 30/12/1933).
In 1934 adverteert hij naast “Rijks Gediplomeerd Hoefsmid” als “Autog. Metaalbewerking (speciaal Aluminium)” en “Constructiewerken” (onder andere De Gelderlander 25/5/1934).
In De Gelderlander 20/6/1940 wordt een smidsknecht gevraagd.
Hoefsmid de Valk
Een mooie foto uit 1956 van de smid aan het werk is te vinden op ZN35263, gewoon op straat. Een andere mooie foto is F87838 uit begin jaren 60.
Het pand van hoefsmid gebroeders Valk gezien vanaf de Waalkade, voorheen de Hoefsmederij P. Chr. Verplanke (adres toentertijd Lage Markt 12-14), links de St. Stevenstoren, 1970 (Frans Kup via F314661 RAN CCBYSA)
Restauratie
In de jaren 80 is het pand gerenoveerd. Daarbij zijn de deuren van de werkplaats vervangen door 2 ramen en is de ingangspartij weer centraal in het midden. Tegenwoordig zijn er appartementen in het pand gevestigd.
In 1980/1981 werd aan de Waalkade, tussen de Grotestraat en Nieuwe Markt, een nieuwe waterkeringmuur gebouwd. Daarbij werd aan een aantal kunstenaars gevraagd een object te ontwerpen. Peter van de Locht maakte daarop “Architectuur der natuur”, een van de zuilen die hij in deze periode maakte.
In de Betouwstraat, gezien vanuit de Smetiusstraat, 1902 (Uitg. A.T. van Hooijdonk via F12731 RAN)
In de Betouwstraat 29 en 29a is rond 1882 gebouwd, mogelijk een ontwerp van architect A. van den Boogaard. De winkel is in gebruik geweest als winkel voor prentbriefkaarten en speelgoed van van Eenennaam en electrotechnische (groot)handel van Gelenha. Nu (september 2024) is het alweer jarenlang bekend als stomerij.
De gemeentelijke monumentenlijst noemt als bouwjaar circa 1882. De mogelijke architect is A. van den Boogaard (gemeentelijk monument).
De door mij eerstgevonden vermelding In de Betouwstraat 29 is van Mevr. v.d. Dungen, die vanwege haar huwelijk een net Werkmeisje zoekt. Maar waarschijnlijk betreft die een zetfout en moest dit adres nummer 19 zijn. (De Gelderlander 10/9/1920). Meer informatie is tot nu toe gevonden vanaf 1922.
van Eenennaam
Willem van Eenennaam, koopman te Nijmegen, sluit op 12-6-1922 een obligatiehypotheek af. Zijn onderpand is “Het heerenhuis, met erf en tuin aan de In de Betouwstraat nummer 29 te Nijmegen, kadastraal bekend gemeente Nijmegen Sectie B. nummer 1039, groot twee aren, drie en dertig centiaren, door den schuldenaar in eigendom verkregen bij koopakte, tien Juni jongstleden.” (Archiefnr 446, Inventarisnr 525, Actenr 291).
Willem van Eenennaam is geboren op 29-12-1888. Zijn moeder is Petronella Maria van Eenennaam (28-3-1866 Nijmegen – 29-2-1948 Nijmegen); het is onbekend wie de vader is. Voordat hij zich op In de Betouwstraat 29 vestigt, is hij afkomstig van Bloemerstraat 38a.
Goedkoope Bazar, Bloemerstraat in de richting van de Smetiusstraat, 1910-1915 (F12876 RAN)
Na het overlijden van haar moeder Johanna Christina Hendriks rond 1911 is Petronella waarschijnlijk het hoofd van het gezin geworden (haar vader Willem is overleden op 23-11-1880) (Bevolkingsregister). In ieder geval is Petronella in 1914 eigenaresse van de “Goedkoope Bazar” (PGNC 9/6/1914).
Fa. P.M. v. Eenennaam, In de Betouwstraat 29 (De Gelderlander 30/11/1926)
In de komende jaren zijn een aantal advertenties gevonden van P.M. van Eennennaam, waarin zowel het adres In de Betou(w)straat 29 als Bloemerstraat 39 staan. De begane grond van In de Betouwstraat is dan (waarschijnlijk) in gebruik als “monsterkamers” voor de Fa. P.M. v. Eenennaam, die haar adres op Bloemerstraat no. 39 heeft. Naast de advertentie hier naast in ieder geval:
Prentbriefkaartenhandel. Kantoor- en Schrijfbehoeften. Speelgoederen, Galanterieën enz (Nieuwjaarsadvertentie PGNC 31/12/1923, PGNC 31/12/1925 en PGNC 31/12/1927)
Voor Sint Nicolaas! Reuzen sorteering in speelgoederen (PGNC 28/11/1925)
Rond december 1928 is het enige adres van “P.M. van Eenennaam” In de Betouwstraat 29. Zij noemt zich “Prentbriefkaartenhandel: kantoor- en schrijfbehoeften, speelgoederen, galanterieën, enz.” (PGNC 31/12/1928).
Abonneren
Voer je e-mailadres hieronder in om updates te ontvangen.
1931: Faillissement en verkoop?
Verkoop
In november 1931 staat het pand te koop: “Een zeer solied gebouwd en goed onderhouden Heerenhuis, thans ingericht tot winkel, gunstig gelegen aan de In de Betouwstraat 29, in het centrum van Nijmegen, met flinken Tuin, kad. Nijmegen B. No. 1039, groot 2.33A., bevattende beneden: Winkel met daarachter gelegen Magazijn, Keuken, Kelder; 1e étage: 2 Kamers en suite en Zijkamer; 2e étage: 3 Kamers met Badkamer en 3e étage: 3 Kamers en Zolder, voorzien van gas, waterleiding en electr. licht en aangesloten aan de rioleering.” (PGNC 21/11/1931)
Faillissement
In De Gelderlander 14/12/1931 verschijnt het bericht dat W. v. Eenennaam, In de Betouwstraat 29, failliet is gegaan.
Het is nog niet bekend of wat de verhouding tussen deze 2 berichten is, bijvoorbeeld of het pand daadwerkelijk is verkocht. Bovendien noemt de advertentie het failliet van W. van Eenennaam.
En wat is de verhouding tussen Eenennaam en deze advertentie, aangezien Eenennaam ook na 1931 hier haar zaak heeft: mogelijk huurt Eenennaam de zaak. Een andere mogelijkheid is dat Eenennaam (Petronella?) het pand in 1931 heeft gekocht.
Daarbij komt, dat Mej. P.M. Eenennaam in de Adresboeken 1932 en 1934 voorkomt op in de Betouwstraat, waar ze voorheen haar adres op de Bloemerstraat had. Bovendien is het in de Adresboeken nu Fa. van Eenennaam, waar het voor die tijd W. van Eenennaam was.
Eenennaam na 1931
In de Adresboeken 1934, 1936, 1938 en 1940 komt W. v. Eennennaam nog voor op In de Betouwstraat. Hij is dan “koopman” van beroep. Zijn moeder P.M. is in de Adresboeken voor deze jaren nog niet gevonden, wat de reden daarvan is is onbekend (mogelijkheden zijn onder andere: de manier waarop de Adresboeken haar gegevens samenstellen, P.M. woont op dat moment niet in Nijmegen of is getrouwd, of haar adres is eenvoudigweg nog niet gevonden).
Daarbij is ze vanaf 1933 een depot voor “ververij en chemische wasscherij “De Pauw”, die bij haar oprichting op Thijmstraat 53 zit (PGNC 8/2/1933).
Vervolg: Lange Hezelstraat
In ieder geval heeft “W. van Eennennaam & Zonen”, Luxe Papier – Prentbriefkaarten – Galanterieën – Speelgoederen, En gros – Import op 4-10-1946 een zaak op de Lange Hezelstraat 83 en 83a (Collectie Brievenhoofden Inventarisnr 1473 RAN).
De tot nu eerstvolgende vermelding is vervolgens in het Adresboek 1948 in de Lange Hezelstraat 83-83a:
J.A. van Eenennaam, koopman, papierwaren en galanterieën, nummer 83
Mej. P.M. van Eenennaam, nummer 83a
W. van Eenennaam, grossier papier en galanterieën, nummer 83a
Fa. W. van Eenennaam en Zonen: Huishoudelijke- en Luxe Artikelen – Galanterieën – Speelgoederen – Papier en Prentbriefkaarten – Engros en Detail, nummer 83-83a
W. van Eenennaam, grossier papier en galanterieën, nummer 83a
Op 29 februari 1948 overlijdt Petronella (overlijdensadvertentie De Gelderlander 2/3/1948).
In het Adresboek van 1951 komen J.A. en de beide W.’s nog voor op nummer 83(a). De firma is nog niet gevonden.
De volgende gevonden vermelding is Adresboek 1955; dan woont ook een Mej. W. van Eenennaam op het adres Pauwelstraat:
J.A., vertegenwoordiger, Hengstdalseweg 32
W. van Eennennaam, grossier papier en galanterieën, Pauwelstraat 6 rd
W. van Eennennaam, grossier papier en galanterieën, Pauwelstraat 6 rd
Mej. W. van Eennennaam, Pauwelstraat 6
Er is niet onderzocht wat verder het vervolg is geweest.
Verkoop 1941
Op 8 en 21 mei zal het pand: “Het Heerenhuis- thans dienende voor winkelhuis- met erf en tuin” geveild worden. Dan volgt een nadere omschrijving. (De Gelderlander 3/5/1941). In de onderstaande tabel wordt deze vergeleken met het moment van verkoop in 1931.
1931
1941
Begane grond
Winkel met daarachter gelegen Magazijn, Keuken, Kelder
Kamer en suite, Keuken, Kelder
1e etage
2 Kamers en suite en zijkamer
Kamer en suite en 2 Kamers
2e etage
3 Kamers en badkamer
2 groote en 2 kleine kamers
3e etage
3 Kamers en zolder
3 kleine Kamers met Zolder
Makelaar A.J. Strijbosch koopt het pand voor f8500,- (23/5/1941).
Gelenha
Van ongeveer eind 1941 tot in ieder geval 1956 betrekt groothandel Gelenha de winkel.
In november 1941 staat de oprichting van de N.V. in de Staatscourant. De tot nu toe laatst gevonden advertentie is voor een magazijnbediende is van november 1956.
Advertentie Gelenha (PGNC 16/5/1942)
De volgende gevonden advertenties en brievenhoofden geven een beeld van de activiteiten van Gelenha:
Gramofoons en platenwisselaars (PGNC 16/5/1942)
Geldersche engroshandel “Gelenha” n.v., Lid van Ned. Org. Radio-grossiers; Lid Centraal Bureau Rijwielhandel; Import en Groothandel van Rijwielen, Electrotechnische en aanverwante artikelen” (Brievenhoofd 7-8-1945)
“Rijwielen zonder vergunning” (De Gelderlander 23/5/1947)
Basile koelkasten en wasmachines (De Gelderlander 6/7/1950)
Geldersche Engroshandel “Gelenha” n.v.: Groothandel in electrotechnische en aanverwante artikelen: Philips grossier voor Radio, Verlichtingsgroepen, Philipsshave-app., Koelkasten enz.; Siera grossier; Alle installatiematerialen Draad en Kabel; Electrische Huish. Artikelen Daalderop, Inventum, Ruton; Wasmachines, Centrifuges, Strijkmachines; Stofzuigers Holland-Electro, Ruton, Fridor (Brievenhoofd, 25-1-1956)
Bureau voor het Rijksbureau voor Huiden en Leder
In November 1944 blijkt het adres (tevens?) in gebruik te zijn als een bureau voor het Rijksbureau voor Huiden en Leder. Dan kunnen schoenmakers van Nijmegen hun “tweede serie toewzijzingen” aldaar in ontvangst nemen (De Gelderlander 4/11/1944).
Baby Wascentrale
Noviomagus: “In het jaar 1962 heeft de hr. Bilschofsky sr. het pand in de In de Betouwstraat 29 betrokken. Hij heeft toen de Baby Wascentrale daar gevestigd.” https://www.noviomagus.nl/h1.php?p=var149.htm
Bilschofsky was eigenaar van de Pauw, waarvan Eennennaam depothouder was geweest (zie hierboven). In hoeverre er tussen Bilschofsky en Gelenha (en mogelijk andere gebruikers) een relatie is geweest, is mij nog niet bekend. De reacties in het artikel van Noviomagus geeft een mooi beeld van Bilschofsky/de Pauw.
In 1968 komt het nog het bedrijf in ieder geval nog voor als “Overhemden-sneldienst en Babywascentrale Briljant” (Adresboek 1968) en in 1971 als “Brillant” (Adresboek 1971)
Huidig
In de Betouwstraat 29, augustus 2023 (Google Streetview)
Er is nog niet onderzocht wat het verdere vervolg is geweest. Momenteel (september 2024) is het winkelgedeelte (nog steeds?) in gebruik als stomerij: Quick Service Stomerij. Daarbij is het pand te huur: “De commerciële ruimte is verhuurd aan Quick Service Stomerij omslaat in totaal ca. 188 m² (exclusief kelder van ca. 20 m²) en de bovenliggende kamers omslaat in totaal ca. 185 m².“ (Keizer Karel Makelaars)
(Overige) tot nu gevonden gebruikers
De meeste van de volgende gevonden personen die nog niet genoemd zijn, zijn waarschijnlijk bewoners van het pand, terwijl de begane grond als winkelgedeelte in gebruik was.
De eerst gevonden naam is H. de Haas, Steenfabrikant op In de Betouwstraat, 29 in het Adresboek van 1887. Mogelijk/waarschijnlijk heeft er echter een hernummering plaats gevonden en de kans is groot dat dit niet het huidige gebouw In de Betouwstraat 29 is.
Naam
Omschrijving
Adresboek/overig
Vertrokken
Bron
C. Harte
procuratiehouder
Adresboek 1922
W. v. Eenennaam
Koopman
1924, 1926, 1928, 1932
W. v. Eenennaam
Luxe Papierwaren en Galanterieën en gros
1924, 1926, 1928, 1934
Mej. P.M. Eenennaam
1932 (zij had als “winkelierster iig in 1924, 1926 en 1928 nog Bloemerstraat 39a als adres), 1934
Firma v. Eenennaam
Luxe Papierwaren en Galanterieën en gros
1932
C.M. Strauss
1932
H. Rothschild en vrouw
antiquair
Vertrokken naar Amsterdam, O.Z. Voorburgwal 243 (PGNC 6/1/1934)
PGNC 6/1/1934
P. v.d. Houten
Handelsvertegenwoordiger
1932
A.Th. Brand en echtg.
Arbeider
Van Amsterdam, Pienemanstraat 1 (PGNC 20/1/1934), Adresboek 1934
PGNC 20/1/1934
Wed. J. Lubaj Janosné
geb. R. Richveisz
1934
P. Verdonk en gezin
Machinist
Van Heerlen, Passartweg 43 (PGNC 2/6/1934 )
Naar Zwaluwe, D222 (PGNC 8/9/1934 )
A. Willems
Horlogemaker
Van Beuningen (PGNC 22/10/1938 )
E.H.F. Koelhuis en gezin
Van Ambon (N.-I.) (PGNC 19/11/1938)
Naar Velsen, Meervelderlaan 10 (PGNC 24/12/1938)
L. Horvath en gezin
Musicus
Naar Breda, Prinsenkade 9 (PGNC 8/7/1939)
Gemeentelijk monument
Het pand is een gemeentelijk monument. Bij de aanwijzing: “Zeer monumentaal, ongewoon rijk geornamenteerd karakteristiek pand, bepalend voor de
straatwand.” En:
“Oorspronkelijk woonhuis in drie bouwlagen met pannengedekt schilddak, loodrecht op de straat. Drie-assige bovengevel van baksteen. Eerste etage met halfcirkelvormig gesloten boogvensters, omlijst door gekoppelde geprofileerde stucbanden. Links en rechts pilasters in stuc, uitlopend in het basement van de tweede etage, die bestaat uit balustrades voor de vensters links en rechts en een vlakke vulling voor het middenvenster, dat waarschijnlijk oorspronkelijk een balkon is geweest. Vensters met gestucte pilasteromlijsting en rechte kroonlijst, bekroond door afwisselend halfrond en driehoekig fronton. Kroonlijst met paarsgewijs geplaatste consoles. Dakkapel met fronton midden boven de gevel.”
Bisschop Hamerstraat, 1959 (Fotopersbureau Gelderland via F11632 RAN CCBYSA Auteursrechthouder J.F.M. Trum)
In 1920 vestigt de bekende bontwinkel Hendriksen zich op hoek van de Bisschop Hamerstraat en de In de Betouwstraat, naar een ontwerp van de architecten Zoetmulder en van den Bogaard. In de oorlog wordt het pand van Hendriksen samen met een aantal andere gebouwen verwoest, terwijl veel panden in deze hoek van het centrum de oorlog (relatief) ongeschonden doorkomen.
Vooraf: Broerstraat
Bontwerker Hendriksen in de Broerstraat (PGNC 27/8/1912)
In 1912 vestigt bontwerker Theo A. Hendriksen in de Broerstraat. Bovenstaande advertentie uit augustus 1912 is de eerste tot nu toe door mij gevonden vermelding; het jaartal 1912 staat ook vermeld op het herbouwbord uit 1957, zie VN21376 RAN.
In ieder geval is hij in 1913 hofleverancier (De Gelderlander 26/9/1913); hij adverteert dan als bontwerker, atelier voor veranderen en herstellen.
Advertentie Hendriksen voor hoeden (De Gelderlander 16/3/1915)
Of een hoedenafdeling vanaf het beging heeft uitgemaakt van zijn zaak is nog niet bekend; in ieder geval adverteert Hendriksen in 1915 ook met hoeden.
In het Adresboek 1914-1915 heeft Hendriksen een advertentie laten plaatsen waaruit blijkt dat hij op dat moment ook een vestiging in Zwolle heeft. Tevens vermeldt hij: “Hoogste Onderscheiding Wereldtentoonstelling 1895”.
Bisschop Hamerstraat 2 vóór de verbouwing
Bisschop Hamerstraat Gezien vanaf de hoek met de In de Betouwstraat in de richting van het Keizer Karelplein, 1920 (F18754 RAN)
In september 1920 verschijnt de aankondiging dat Hendriksen gaat verhuizen naar Bisschop Hamerstraat 2. (In maart is een advertentie, PGNC 2/3/1920, gevonden waarin Hendriksen vanwege de verplaatsing van zijn winkel een grote opruiming houdt).
Bovenstaande foto is gedateerd op 1920. In ieder geval is deze foto van vóór de verbouwing door Zoetmulder en “van de Bogaart” (waarmee M.A.M. van den Boogaard wordt bedoeld, die ondertekende met A. van den Boogaard): ook de foto F12727 gedateerd op 1900 geeft dit pand met 1 verdieping weer. Afgaande op de adresboeken woonden in ieder geval van 1903 t/m 1918 leden van de familie Hamer in dit pand, waarschijnlijk in gebruik als woonhuis.
Abonneren
Voer je e-mailadres hieronder in om updates te ontvangen.
Pand hoek Hamerstraat – In de Betouwstraat, architecten Zoetmulder en van den Bogaard
Koningin Wilhelmina en prins Hendrik in Nijmegen (hoek In de Betouwstraat / Molenstraat) bij de opening van het Maas-Waalkanaal; links achter de koets is de hoek Bisschop Hamerstraat/In de Betouwstraat te zien, 27/10/1927 (F66873 RAN)
In september opent Hendriksen zijn nieuwe winkel op de hoek van de Bisschop Hamerstraat en In de Betouwstraat. De aanbesteding daarvan vond in december 1919 plaats, waarbij H.M. Zoetmulder en M.A.M. van den Boogaard de architecten zijn en G. Tiemstra en Zonen de aanbesteding verkrijgt. (PGNC 24/12/1919)
Wanneer foto’s met elkaar worden vergeleken (en er van uitgaande dat er geen nieuwe verbouwing tussen 1920 en 1927 is geweest), blijkt dat de door de architecten Zoetmulder en van den Bogaard ontworpen verbouwing in ieder geval bestond uit het bouwen van een extra verdieping: de foto’s gedateerd op 1900 en 1920 laten 1 verdieping zien; wanneer Wilhelmina met haar koets langs het gebouw rijdt (zie hierboven, F66873), bestaat het pand uit 2 verdiepingen, evenals het verwoeste gebouw in 1944 (zie foto, F68523). Bij Noviomagus is een afbeelding te vinden van het pand in de vorm van een Delfts blauwe tegel.
In het Adresboek 1922 is het adres Bisschop Hamerstraat 2 en In de Betouwstraat 1-3-7. Onder andere in 1932 zijn de adressen:
Winkel (“Magazijnen”): Bisschop Hamerstraat 2
Woning: In de Betouwstraat 3
Atelier: in de Betouwstraat 7
Opening magazijnen Hendriksen aan Hamerstraat (De Gelderlander 14/9/1920)
Zowel de Gelderlander als het PGNC plaatsen een groot artikel over de nieuwe winkel. Hieronder is die van de Gelderlander weergegeven:
Een der prachtige punten van mooi Nijmegen is verfraaid met een winkelbouw, welk van dat deel der stad het aanzien geeft van grootstad.
Het Magazijn-Hendriksen, pareert daar namelijk op den hoek Bisschop Hamerstraat-In de Betouwstraat als een hoog handelshuis, waarin de architecten de heeren van de Bogaart en Zoetmulder de luxe aan de practische doelmatigheid, hebben weten te paren.
Het hoekhuis met zijn opwaartsstrevende slanke lijn, welke al haar bekroning vindt in den bevlagden koepel, doet in zijn lichte kleurentinten van het kunstrijk zandsteen, levendig aan. De stijl van den bouw welke bij eersten oogopslag herinnert aan empire of Louis XVI is de realiseering van een renaissance opvatting der beide architecten, die voor de moeilijkheid stonden op dezen vooruitspringenden hoek een gevel te scheppen welke een handelshuis dekte en toch tevens aandachttrekkend sieraad der straat moest zijn.
En in deze poging zijn de bouwkunstenaars wel geslaagd- temeer waar zij er over moesten waken dat de bontwinkel beneden niet den indruk zou vestigen van wijdschen modewinkel maar eerder iets zou behouden van de intimiteit van een exquise zaak, waarin de clientѐle zich op haar gemak zou gevoelen.
Boven den winkel met zijn fraaie bolle spiegelruit-étalages, stijgt de lijn van een ranken bouw harmonisch op, en doen de randversieringen boven en beneden de kokette ramen, met nog kokettere vitrage achter de intieme ruitjes, hel stemnig(?)
De aannemers de heeren Tiemstra en Zonen hebben de architectonische plannen keurig uitgevoerd, terwijl de zandsteenwerkers de heeren Clemens en Otten aan den gevel een aspect gegeven hebben, zoo zacht en toch wѐѐr sprekend van tint, dat de sierlijke momenten goed gereleveerd worden, tot in de hoogste verdiepingen toe, welk als gedragen worden door relief zuilen.
Binnen is de indeeling even luxueus als practisch.
Het interieur van den winkel is geheel in stijl Louis XVI gehouden. Fijn glansgrijs is de lambrizeering, terwijl de tusschenvakken met zacht, bebloemd lila-paars zijn bedekt. Het geheele interieur met rijke tapijtbedekking achter de schitterende vitrines, welke schatten van bontwerken vertoonen, en kunstige toiletten bevatten, draagt een gezellig karakter en biedt den bezoekenden alle gelegenheid rustig de bontwerken in oogenschouw te nemen en de mannequins, die de sierlijke vaak artistieken en smaakvollen kleedij aan den lijve zullen demonstreeren, te volgen. Een Louis XVI-salonnetje en exquise-paskamertje zijn prachtig-practische toonzaaltjes.
Achter den winkel bevindt zich het atelier voor den detailhandel, terwijl boven de afdeelingen voor den engroshandel zijn ingericht. Op de hoogste verdieping bevinden zich ruime werkgelegenheden voor de bont- en pelswerkers, die voornamelijk nog buitenlanders zijn terwijl de heer Hendriksen er zich op toelegt, Nederlandsche werkkrachten op te kweeken, die de oud-vaderlandsche nijverheid der bontbewerking kunnen doen herleven.
Het woonhuis is practisch ingebouwd tusschen winkel en werk-ateliers, zoodat de eigenaar gemakkelijk van zijn woning in de ateliers kan komen.
Het geheele huis wordt niet door den heer Hendriksen alleen voor zijn zaak benut, daar voorloopig nog een deel der winkelruimte is verhuurd aan een Soerabajasche firma Beckers, welke er haar kantoren aan de zijde der In de Betouwstraat inricht.
Men meene nu niet dat deze luxueuse winkelinrichting alleen bontwerken bevat voor breede beursen.
Zeker kostbare collecties bontwerken zijn er hier te bewonderen, maar de heer Th.A. Hendriksen stelt prijs op de mededeeling, dat hij in zijn magazijnen voorraden heeft, welke elck wat wils bieden, zoodat de bezitter van de smalle beurs niet hoeft te schromen dit bontbedrijf te betreden.
Evenals in de Broerstraat, waar de heer Th. Hendriksen, de energieke middenstander en knappe vakman klein begon, blijft hij in zijn nieuwe ruime omgeving ook zijn eenvoudigste cliënteele bedienen.
Verschillende Nijmeegsche nijveren hebben hun aandeel gehad in de aankleeding van het huisinterieur; zoo zorgde de firma Verpoorten en Zoon voor het sanitair en de electrische verlichting, de firma Stemker Koster voor het behang en het Smyrna, de heer Beerenbroeck voor het stoffeerderswerk, de heer Fooys voor het schilderwerk, de heer Lamkamp voor het meubilair, de heer Langenhuizen voor het glaswerk en de heer Reichgelt voor het ijzer en constructiewerk.
De opening der magazijnen, welke Zaterdag een bloementuin geleken, was tevens een huldigingsgelegenheid van den heer Hendriksen, aan wien door den heer Folkerst werd dank gebracht voor alles wat deze in den loop der jaren gedaan had voor de bevordering van dezen tak van vaderlandsche nijverheid.
Deze huldiging had plaats namens de vereeniging van Nederlandsche Bontwerkersbedrijven.
In den loop van den avond werd de heer Hendriksen, die zelf voorzitter is van de Technische Commissie van bovengenoemde Vereeniging, nog verschillende malen gehuldigd.
De heer Folkerts wees er in zijne rede op, hoe de heer Hendriksen een baanbreker is in zijn vak; iemand, die door het opzetten van een dergelijk “Spezialgeschäft” in de provincie, toonde, dat hij aan het vak het oude aanzien wil hergeven. Spr. wees er op hoe de heer Hendriksen is een der hoofdfiguren in de vereeniging en schetste de prachtige verstandhouding tusschen patroon en werknemer in het bedrijf van den heer Hendriksen.
De werknemers hadden van deze goede samenwerking ook ondubbelzinnig blijk gegeven. Gedurende den avond verdrongen zich honderden kijkers met provinciale nieuwsgierigheid voor de nieuwe magazijnen.” (De Gelderlander 27/9/1920)
Uit de advertentie in De Gelderlander 17/9/1921, PGNC 27/9/1923 en De Gelderlander 16/6/1926 blijkt Hendriksen naast Nijmegen ook een vestiging te hebben in Arnhem. Hendriksen zal, behalve in 1926 en 1928 nog vaker adverteren met de strijd tegen motten.
Advertentie Hendriksen herstel bont in de zomermaanden (De Gelderlander 16/6/1926)
Advertentie Hendriksen herstel bont in de zomermaanden (De Gelderlander PGNC 1/5/1928)
Verwoesting Tweede Wereldoorlog
Het tijdens de bevrijding verwoeste winkelpand van Hofbontwerkerij Theo A. Hendriksen. Alleen de gevel van dit grote hoekpand staat nog overeind. Links de Bisschop Hamerstraat, 9/1944-12/1944 (F68523 RAN)
In de oorlog wordt het pand van Hendriksen samen met een aantal andere gebouwen verwoest, terwijl veel panden in deze hoek van het centrum de oorlog (relatief) ongeschonden doorkomen. Op 18 september 1944, bij Operatie Market Garden, staat het pand in brand (Noviomagus).
Nijmeegsch Dagblad, 19-5-1945
De hiernaast staande advertentie van een bont-veiling uit 1945 werd aangetroffen. Het is mij nog niet bekend wat onder de “N.S.B.-boedel” wordt verstaan; in ieder geval was Hendriksen lid van de N.S.B. (Interview met Henri van Heusden en Oorlog in Nijmegen)
Hendriksen heeft vanaf 1946 zijn noodwinkel op Bisschop Hamerstraat. Een foto hiervan uit 1956 is te vinden op GN3564 RAN. In het midden van de Bisschop Hamerstraat zullen meerdere winkels komen, die elk maximaal 10 jaar mogen blijven zitten.
In januari 1956 verschijnt een artikel dat Hendriksen zijn pand gaat laten herbouwen: “De grond is zijn eigendom gebleven en naar wij thans vernemen, is het zijn bedoeling hier weer een eigen bedrijf te stichten. Ook het nieuwe pand zal worden opgetrokken in oud-Franse stijl” (Nijmeegsch dagblad, 17-1-1956).
Deze herbouw lijkt echter niet plaats te vinden: Hendriksen en Pollmann zijn de laatste winkeliers die nog in hun noodwinkel zitten, ook nadat de contracten op 1 januari 1957 waren afgelopen en de contracten nog eens met 3 maanden waren verlengd. Aangezien de gemeente de grond wil gaan gebruiken spant ze een proces aan. Daarbij wordt overeengekomen dat Hendriksen voor 1 april de noodwinkel zal verlaten (Nijmeegsch dagblad, 19-5-1956 en 12-3-1957).
Herbouw
Het nieuw gebouwde pand op de hoek Bisschop Hamerstraat – In de Betouwstraat, 1959 (Fotopersbureau Gelderland via F11632 RAN CCBYSA Auteursrechthouder J.F.M. Trum)
Op 3 december 1957 vindt de aanbesteding plaats voor “het bouwen van een bedrijfspand met 4 woningen (inhoud ±3176 m³). De architect is Ir. C.B. van der Tak uit Amersfoort. (Nijmeegsch dagblad, 8-11-1957)
Rond 1957 wordt aan de herbouw van het pand op de hoek Bisschop Hamerstraat- In de Betouwstraat begonnen. Het gebouw bestaat uit winkelruimte op de begane grond en 6 appartementen verdeeld over 3 verdiepingen.
Het wordt niet de oud-Franse, maar de modern-Amerikaanse stijl, het Nijmeegsch dagblad 31-7-1958: “Het winkelgedeelte zal zeer modern, op Amerikaanse wijze worden ingericht en ook het exterieur wordt aangepast aan de eisen des tijds. De heer Hendriksen hoopt in mei van het volgende jaar zijn intrek te kunnen nemen in dit nieuwe winkel-flatpand.”
In september 1959 gaat de winkel open. “De heer Hendriksen hoopt nu ook zijn in Arnhem verloren gegane zaak te kunnen herbouwen” (Nijmeegsch dagblad, 21-9-1959).
Architect van der Tak
De architect van de nieuwbouw was Christiaan Bonifacius van der Tak (Rotterdam, 17 augustus 1900 – Oosterbeek, 7 maart 1977). Van der Tak was van 1929 tot 1945 stadsarchitect van Amersfoort. Aan het eind van de oorlog werd hij vanwege zijn lidmaatschap van het N.S.B. en een aantal andere organisaties ontslagen en een aantal jaren gevangen gezet in Kamp Amersfoort. Daarna vestigt hij zich als zelfstandig architect. In ieder geval zijn vier van zijn Amersfoortse werken Rijksmonument.
Architect H.M. Zoetmulder ontwierp veel gebouwen in Nijmegen en daarbuiten. Hij ontwierp onder andere winkels en religieuze gebouwen. Bekende gebouwen…
Dit prachtige stukje Nijmegen ligt wat verscholen, met de Ridderstraat als de enige ingang. Met de Ottengas is het een oud stuk Nijmegen, dat de Tweede Wereldoorlog heeft overleefd, vol van gemeentelijke en rijksmonumenten. Toch zullen veel Nijmegenaren het ook kennen van de (vroegere) uitgaangsgelegenheden.
Deze pagina verzamelt artikelen over de historie en bezienswaardigheden van de St. Antoniusplaats en zal in de loop der tijd worden aangevuld.
De St. Anthoniusplaats is in de loop der tijd op verschillende manieren geschreven. Voor de leesbaarheid is de huidige naam, St. Anthoniusplaats, aangehouden.
Belangrijkste Bezienswaardigheden van de St. Anthoniusplaats:
Eigenlijk het plein als geheel als oud stukje van Nijmegen, in het bijzonder:
Het huidige Huize Bethlehem, naar ontwerp van Charles Estourgie
Cellenbroedershuis
St. Anthoniusplaats 1
St Anthoniusplaats 1, 1935 (F1220 RAN)
Het RAN noemt in het bijschrift: “Woonpand uit eind 18e eeuw. In 1866 werd het na gedeeltelijke afbraak herbouwd in eclectische stijl; het pleisterwerk is typerend voor die tijd. Het merendeel van de tijd werd het pand inderdaad gebruikt om in te wonen”.
Rijksmonument
Het pand op de hoek van de Ridderstraat en is een Rijksmonument: ”Pand, waarin natuurstenen deuromlijsting, eind 18e eeuw met Ionische pilasters en guirlande-reliëf, afkomstig van het huis Ridderstraat 4. Gesneden dubbele deur. “
(Tot nu toe) gevonden gebruikers
Van Clarenbeek
Het PGNC 17/8/1897 noemt de heer van Clarenbeek als de bewoner van het pand. Uit het Adresboek van 1898 en 1899 staat R.H.A.B. v. Clarenbeek er als bewoner. in september 1908 vertrekt de familie van Clarenbeek naar België (PGNC 13/9/1908).
Aannemer en grinthandelaar G.W. van Hezewijk
In 1909 woont aannemer en grinthandelaar G.W. van Hezewijk er (Adresboek 1909). De op dit moment laatst gevonden vermelding is het Adresboek 1934.
Op hetzelfde adres komt in de Adresboeken 1926, 1928, 1932 het bedrijf Fa. van Hezewijk en Swets, baggerondern., grint- en zandh. voor. Dit bedrijf is in het Adresboek van 1934 niet meer gevonden.
In 1932 komt ook eenmalig Grindhandel “Noviomagum”, dir. G.B.A. Dols voor.
Verschillende bewoners rond 1940
Dan lijkt het gebouw een aantal jaren gebruikt te worden door verschillende (tijdelijke?) bewoners. Zo komen in 1940 een aantal vermeldingen in het Adresboek voor:
A.J. Terburg, fabrieksarbeider;
J. Coppes;
J.B. de Graaf, timmerman;
G. Kolenbrander;
Mevr. B.M. Meeuwsen;
P.H. Romans
A. Gerrits
In het Adresboek 1948 staat Th.C. van de Velde, kleermaker, op dit adres.
In 1955 is het J.M. van Krevel en in 1959 J.J. van Dommelen, typograaf en de weduwe van A.J. Terburg, geboren G. van der Lienden.
In 1963 is het een “Bedrijfsruimte Confectiefabriek”.
Documentatiecentrum De Feeks
In 1986 betrok het documentatiecentrum De Feeks het pand tot 2011 (Bijschrift F1220).
Roze Huis
In 2012 ging de benedenverdieping over op de Stichting Roze Huis. Zij kocht in 2019 het pand. (Bijschrift F1220). Momenteel (juli 202) is het pand nog steeds in gebruik als Roze Huis: “Het Roze Huis is de vaste thuisbasis van COC Regio Nijmegen, Dito! en enkele andere partijen. Het betreft het voormalige pand van vrouwendocumentatiecentrum De Feeks, waarin de emancipatoire traditie onverminderd wordt doorgezet.
Het pand is te vinden op St. Anthoniusplaats 1, in het centrum van Nijmegen. In het pand bevindt zich een grote zaal (max 80 mensen), alsmede een vergaderruimte en een kantoor. De activiteiten van COC Regio Nijmegen en Dito! vinden met name in dit pand plaats. Ook zullen er kleinere culturele activiteiten en ontmoetingsactiviteiten voor allerlei groepen, kwetsbaar en minder kwetsbaar, hier gehouden worden.”
St. Anthoniusplaats 2, 3 en 4
De panden op St. Anthoniusplaats 2, 3 en 4 is een gemeentelijk monument: “Geheel gepleisterd en van blokkenindeling voorzien bakstenen pand in twee bouwlagen met pannengedekt schilddak. Op de begane grond afwisseling van drie deuren (d) en vier raamkozijnen (r): d, r, r, d, d, r, r. Op de etage vijf raamkozijnen. Alle omlijstingen geprofileerd en van afgeronde bovenhoeken voorzien. Kroonlijst ontbreekt. Karakteristiek voorbeeld van zeer eenvoudige negentiende-eeuwse volkswoningen, van belang voor het pleintje. Bouwjaar: ca. 1865.”
St. Anthoniusplaats 5-6
Het is sinds 1988 een gemeentelijk monument. Met als aanwijzing: “Bedrijfswoning met bovenwoning. Bakstenen pand in twee bouwlagen met plat dak. Op de begane grond links is een toegangsdeur voor de woning; rechts gekoppeld de toegangsdeur voor het bedrijf en een brede werkplaatsdeur. Kozijnen rechtgesloten met bovenlichten; in het metselwerk erboven terugliggende segmentbogen met gestucte sluitstenen; de bogen zijn verbonden door een gestucte band. Op de etage bevinden zich twee vensters van overeenkomstige vorm met de openingen beneden. Vlakke kroonlijst. Bouwjaar: ca. 1895. Een van de weinige nog aanwezige panden die verbinding wonen en bedrijf tot uitdrukking brengen. Van groot belang voor het pleintje.”
In PGNC 15/12/1889 is een advertentie gevonden waarin namens de familie Herold onder andere de “stalling” op St. Anthoniusplaats No. 5 in de verkoop staat.
Gevonden bewoners St. Anthoniusplaats 5
Naam
Beroep
Adresboek
Opmerking
B. v.d. Wildenberg
Modiste
1893
Wed. v.d. Wildenberg, geb. H. de Croon, zond ber woont op nummer 3 in 1893
In oktober 1931 vertekt G. v. Kouwen env r. naar Sambeek, St. Ludovicusgest (PGNC 31/10/1931). Op dit moment is nog onduidelijk of zij tussen 1916 en 1931 steeds op Anthoniusplaats 5 gewoond hebben
P.J. Wijnen
Smid
1908
P.J. Orth
Timmerman
1924
C.C. Hartman
Bankwerker
1926
C.W. van Kouwen en C.B. Turken
De Gelderlander 7/4/1932
Geboorte Wouter Waltherus; vertrokken met G. v. Kouwen?
Kleermaker Robbers op Antoniusplein 14 (PGNC 16/1/1918)
Het is sinds 1987 een Gemeentelijk Monument. Met als aanwijzing: “Bakstenen pand in twee bouwlagen met pannengedekt schild aan de voorzijde van het platte dak. Onregelmatig in gedeelde benedenetage met links een doorgang; rechts daarvan een raamkozijn. Op de etage vier rechthoekige vensters. Stucbanden in de gevel; segmentboognissen boven deur- en raamopeningen. Bouwjaar: 1898. Eenvoudige panden, van belang voor het plein.”
Th.J. van Asten
Theodorus Johannes van Asten laat eind jaren 90 van de 19e eeuw zijn woning verbouwen. Dat heeft eerst nogal wat voeten in de aarde, zie het artikel op Noviomagus. Een eerste steen “1898” met daarboven een onleesbare tekst herinnert aan de verbouwing.
Verkoop woningen nav overlijden van Asten (De Gelderlander 22/5/1910)
In 1910 vindt de veiling plaats van de panden waarvan Th. J. van Asten eigenaar was. Naast het winkelhuis in de Kroonstraat blijkt hij het Benedenhuis met 2 bovenhuizen 7a en 7b te bezitten; daarbij heeft hij zelf op nummer 7b gewoond.
Daarnaast was hij eigenaar van 6 woningen, naast St. Anthoniusplaats 6 Ottengas Nos. 17, 17a en 19.
St. Anthoniusplaats 9: Cellenbroedershuis
Blik op het Cellenbroederenhuis de Ellendige en Gevoegde Broederschappen, één van de oudste panden van de stad. In de vleugel met de trapgevel ligt de regentenkamer waar de regenten van deze in 1591 door Prins Maurits gefundeerde instelling van Weldadigheid maandelijks vergaderen, 1900-1925 (dr. Jan Brinkhoff via D17 RAN CC0)
Een aantal sites over de historie van het pand en aanverwante zaken:
De ingang van het klooster Bethlehem van de zusters Dominicanessen van het Allerheiligste Sacrament. De zusters verleenden kraamzorg aan arme gezinnen in de Benedenstad. Nadat de zusters het pand verlieten werd er een hospice in gevestigd, 1936 (GN10792 RAN)
In de jaren 20 kochten de Dominicanessen van het Allerheiligst Sacrement de villa op deze plek aan. Deze was onder andere bewoond geweest door Dirk Reinhard Johan baron van Lynden, tussen 1820 en 1837 burgemeester van Nijmegen. Ook was het van 1865 tot (ongeveer) 1899 de Hogere Burgerschool, totdat deze verhuisde naar nieuwbouw aan de Kronenburgersingel.
Zij lieten het gebouw vervolgens verbouwen en vergroten door architect Charles Estourgie. Daarbij kreeg het klooster de naam Huize Bethlehem. De zusters verleenden kraamzorg aan arme gezinnen in de Benedenstad. Ook dit klooster had te maken met het gebrek aan aanwas van nieuwe kloosterlingen en vergrijzing: In 2001 verliet de laatste zuster het klooster.
Daarop werd het huis ingericht als een hospice. Daarbij is de kapel een stiltecentrum geworden. In 2012 schenken de Paters Dominicanen Huize Bethlehem aan de de stichting Vrienden van hospice Bethlehem, met als voorwaarde dat het gebouw nog minimaal 10 jaar in gebruik blijft als hospice (De Gelderlander 23-12-2012).
Sluiting?
Kalorama heeft besloten om op 1 januari 2025 te stoppen met het verlenen van zorg van mensen in hun laatste levensfase bij hospice Bethlehem. De financiële situatie van Kalorama is al langere tijd niet goed. Daarbij is de huur van Bethlehem hoog en is er veel onderhoud aan het pand nodig. Bovendien zijn volgens Kalorama de tarieven te laag voor deze vorm van zorg.
In augustus 2024 is een petitie gestart door de Cliëntenraad om ervoor te zorgen dat Kalorama meer tijd geeft om een nieuwe zorgaanbieder voor het hospice te vinden.
De tuin van het klooster Bethlehem van de zusters Dominicanessen van het Allerheiligst Sacrament gefotografeerd in de richting van de Waal. De zusters verleenden kraamzorg aan arme gezinnen in de Benedenstad. Nadat de zusters het pand verlieten werd er een hospice in gevestigd, 1936 (GN10794 RAN)
Appartementen Bezembindersgas
De appartementen zijn groepswoningen van Talis. Voorheen stond hier een magazijn en garage van Teeseling. Een foto uit 1970 is te vinden op F66597
St. Anthoniusplaats 12-14 en Duivengas 11
De letters “Bordeaux” aan de top van de gevel maakt al duidelijk wat het pand ooit geweest is: een wijnpakhuis.
Let op de gevelsteen “Man rolt ton” uit 1947 van Ed van Teeseling. Op de gevelsteen staat het jaar 1859. Ook een advertentie uit 1948 noemt dit jaar. De sluitsteen boven de deur noemt echter het jaar 1871.
Over dit gebouw is al veel te vinden op Gemeentelijke Monumentenlijst en Noviomagus (tevens bronnen van deze paragraaf).
Vennootschap Roos & Hütschler
Eerstgevonden vermelding van Hutschler op St. Antonius (PGNC 3/5/1854)
In het artikel van Noviomagus (tevens RAN F52317, waarin het jaar 1910 staat als jaar van vervaardiging) staat een advertentie van Roos & Hütschler weergegeven waarin “anno 1821” wordt genoemd.
In een gevonden advertentie van 1854 staat de Ridderstraat vermeld; het is mij nog onduidelijk of de St. Anthoniusplaats 12 vóór 1902 in gebruik is genomen.
Roos & Hütschler
Op 1 januari 1902 richten Johan Zeno Hütschler en Elias Roos Jr. de Vennootschap onder Koophandel Roos & Hütschler op, met het doel het drijven van handel in wijn. Zij laten daarbij hun afzonderlijke zaken “E. Roos & Zoon” en “firma J.Z. Hütschler & Co.” samengaan. “Waar elk voor zichzelf sinds tal van jaren den smaak wist te treffen eener talrijke clientѐle, zal dit met vereende krachten zeker nog beter gaan.” (PGNC 3/1/1902)
Wijnhandel Roos & Hütschler, St. Antoniusplein 14 (De Gelderlander 3/1/1902)
Er verschijnen ook advertenties van Wijnhandel Roos & Hütschler met naast Nijmegen adressen in Bergen op Zoom en Traben a/d Mosel (PGNC 6/9/1910)
In PGNC 10/9/1912 wordt nummer 12 als adres genoemd. In ieder geval is er nog een advertentie gevonden in PGNC 12/1/1925.
In januari 1929 viert de firma dat de kelderknecht H. Visscher 50 jaar in dienst is (PGNC 2/1/1929). Hij krijgt later dat jaar tevens een koninklijke onderscheiding Orde van Oranje Nassau in Brons (De Gelderlander 30/8/1929).
Elias Roos overlijdt in mei 1929. Hij blijkt naast firmant van Roos & Hutschler ook lid te zijn geweest van het College van Regenten van het Oud-Burgeren-Gasthuis en bestuurslid van de Hulpbank. Een van de sprekers tijdens de begrafenis is de oudste knecht de heer Visscher. (PGNC 17/5/1929)
Roos & Hütschler in Arnhem (PGNC 9/2/1931)
Wanneer Roos & Hutschler uit Nijmegen exact is vertrokken, is nog niet achterhaald. Uit de advertentie hiernaast blijkt, dat ze rond 1931 niet meer aanwezig te zijn in Nijmegen, maar in ieder geval nog wel in Arnhem. Roos & Hutschler komt nog wel voor in het adresboek van 1932: waarschijnlijk is ze eind 1931 vertrokken, zodat de wijziging niet meer kon worden opgenomen in het Adresboek.
Waarschijnlijk de wijnkelder op St. Anthoniusplaats 13: het RAN noemt dit “Het interieur in de kelder van Elias Broekkamps’ Wijnhandel” uit 1926. Op dat moment zat Roos & Hütschler nog op dit adres (F12189)
Broekkamp’s Wijnhandel
Wijnhandel Broekkamp St. Anthoniusplaats (PGNC 15/11/1941)
In november 1941 brengt Broekkamp’s Wijnhandel haar bedrijf over naar St. Anthoniusplaats 11-12-13. Voorheen zat deze wijnhandel op de Graafseweg 243, waarbij deze Wijnhandel-Kelderbedrijf Trianon werd genoemd. Waarschijnlijk was Constant Mathijs Loui(s) Broekkamp op dat moment nog de eigenaar (oa Adresboek 1940 en De Gelderlander 23/5/1940).
In 1948 blijkt Elias H. Broekkamp in de tussenliggende jaren de zaak over te hebben genomen: hij is in het Adresboek 1948 de enige wijnhandelaar Broekkamp (hij woont zelf op St. Annastraat 57).
Een foto uit 1951 met de wijnhandel van Elias Broekkamp is te vinden op GN3131 RAN.
Jo’s Kelder
St. Anthoniusplaats 12-13 in 1971: woonhuizen en Bar Dancing Jo’s Kelders ; boven de ingang het relief “Man, die een ton rolt “, gemaakt in 1951 door Ed van Teeseling i.o.v. wijnhandelaar Elias Broekkamp, 1971 (Prof. dr. E.F. van der Grinten via F26237 RAN CCBYSA)
Op een later tijdstip komen hier de bekende uitgaangsgelegendheden Jo’s Kelders en later Old Cave.
De nauwe ingang van de Sint Anthoniusplaats met een vrachtwagen van drankengroothandel van Teeseling, die daar opslagplaats had in de kelders waar in 1967 de discotheek Jo’s Kelders het levenslicht zag; op de achtergrond de Eiermarkt , 1958-1967 (Gemeentepolitie Nijmegen via F18563 RAN CC0)
St. Anthoniusplaats 15-16
Het huis aan de St. Anthoniusplaats 15-16 is oorspronkelijk gebouwd in het tweede kwart van de 16e eeuw. Rond 1985 is het echter vrijwel volledig herbouwd. Kenmerkend is de gepleisterde trapgevel
Het gebouw is een Rijksmonument: “Belangrijk, waarschijnlijk 15e eeuws pand met aan voor- en achterzijde trapgevels, alsmede een brandgevel met trappen op het midden van het pand. De achterste twee trapgevels hebben hun gotische ezelsrugafdekkingen behouden.”
Op St. Anthoniusplaats 15 bevond zich een openbare schuilkelder (PGNC 8/11/1940).
De villa Mussenhaghe aan de Groesbeekseweg is rond 1750 gebouwd als boerderij. Eind 19e eeuw is deze omgebouwd tot villa.
Het gebouw is sinds 1988 een gemeentelijk monument. De tekst bij aanwijzing: “Landhuisje. Onderdeel van een uit twee gedeelten bestaand boerderij-woonhuis samen met Valkenburgseweg 1. Geheel gepleisterd en gewit blokvormig pand van éénbouwlaag met pannengedekt schilddak. Voorgevel drie-assig met gelijkvormige brede vensters en in het midden openslaande tuindeuren, alle met de oorspronkelijke persiennes. Middendeel geflankeerd door vlakke pilasters met verdiepte vakken. Bovendorpel vensters en deur licht gewelfd. Geprofileerde stuclijsten en stucornament als bovenbekroning. Gevel gedekt door geprofileerde lijst waarboven bekroning van metselwerk: hoog middengedeelte met dakvenster van twee gekoppelde rondboogramen, geflankeerd door pilasters. Gebogen bekroning met daarop een stucornament. Ter weerszijden lage gemetselde balustrade met hoekbekroningen. Dakkapel geflankeerd door voluutvormige ornamenten van stuc. In rechter zijgevel smalle voordeur met rechts daarvan raam met persiennes. Bouwtijd: ontstaan door toevoeging van een voorgevel ca. 1870-1875 aan een boerderij uit de 18de of het begin van de 19de eeuw. Karakteristiek en voor Nijmegen zeldzaam voorbeeld van een door verbouwing van boerenbedrijf tot landhuis geworden pand van goede verhoudingen en detaillering.”
Villa Mussenhaghe , op de hoek met de Valkenburgseweg (rechts).
De villa werd rond 1750 gebouwd als boerderij. Eind 19de eeuw is het omgebouwd tot villa.
Karakteristiek en voor Nijmegen zeldzaam voorbeeld van een door verbouwing van boerenbedrijf tot landhuis geworden pand van goede verhoudingen en detaillering.
Inmiddels heeft de villa een opknapbeurt gehad, Valkenburgseweg, 1986 (Gemeente Nijmegen, afd. Reprografie via KN12864-15 RAN CC0)
Ditmar Jansen, eigenaar van het goed lopende hotel Mariënboom (tegenwoordig Oud-Mariënboom) laat in 1910-1911 een nieuw, groter pand bouwen als hotel-pension Mariënburg. De architect was Jan Baanders (Sr.), die later van invloed zou zijn op de Amsterdamse School. Nadat het jaren een hotel is geweest, was het onder andere in gebruik voor gerepatrieerde Indië-gangers en de Dienst Bescherming Bevolking. Ook heeft er een aantal jaren creatief centrum de Appel in gezeten.
Hotel-Pension Mariënboom
Bij de opening op 4-3-1911 adverteert Hotel-Restaurant “Mariënboom” dat de rolschaatsbaan “maandag” opengaat. (De Gelderlander 04-03-1911). Wanneer de voorzieningen precies zijn aangebracht is onbekend, maar in de jaren dertig beschikte het hotel tevens over een benzinepomp, een rolschaatsbaan, tennisbanen, een speeltuin, een boomgaard en zelfs een dierentuintje met onder andere wasberen.
“Hotel-Pension “Mariënboom”.
Het Hotel Pension “Mariënboom”, 1912 (RAN F13041)
Het hotel-pension-restaurant “Mariënboom” van den heer Ditmar Jansen aan den Groesbeekschen weg, enkele minuten voorbij het Groenewoud, is aan ieder Nijmegenaar bekend. Vooral in de zomermaanden biedt “Mariënboom” met zijn prachtige lommerijken tuin en zijn sportvelden den wandelaars eene heerlijke gelegenheid om er een oogenblijk te vertoeven en een verfrissching te gebruiken. En ook als hotel-pension wordt “Mariënboom” zeer gewaardeerd.
Teneinde intusschen de inrichting te doen tegemoetkomen aan de eischen van den tegenwoordigen tijd op het gebied van hotelwezen en tevens de exploitatie op grooter voet te kunnen doen plaats hebben, besloot de heer Ditmar Jansen voor eenige maanden tot de stichting van een nieuw gebouw aan den zuidelijken hoek van den uitgestrekten tuin, waartoe de plannen ontworpen werden door den heer Jan Baanders, architect. Met de uitvoering der plannen werden belast de heeren Leenders en Cremers, aannemers te Berg-en-Dal. Thans is het gebouw voltooid en wij hebben gisteren de resultaten van het werk van genoemde heeren in ogenschouw genomen, resultaten, welke hun in alle opzichten tot eer strekken.
Het nieuwe “Mariënboom” maakt van den weg af gezien temidden van de weelderige natuur een alleraardigsten indruk door zijn frissche tinten en den levendigen stijl waarin het opgetrokken is. Het ligt op een heuveltje, waartoe breede, fraai beplante terrassen toegang geven. Betreden wij het gebouw dan komen wij allereerst in de groote restauratiezaal. Hier merkt men onmiddellijk op, dat het gebouw voorzien is van electrisch licht en centrale verwarming. Een mooi buffet en goed loopende biljarts trekken voorts de aandacht, alsmede de moderne wandbekleeding, met een cementsoort, welke het behangselpapier volkomen vervangt en de nadeelen van het laatste uit een oogpunt van hygiëne vermijdt. De restauratiezaal grenst aan een 14 meter lange serre met breed terras, van waaruit men een verrukkelijk uitzicht heeft op de prachtige omgeving. Door een andere breede deur komt men in de eetzaal, ook toegang gevend op een terras. Op deze verdieping is voorts nog de keuken- warmwatergeleiding- met bijkeuken, een mooie ontvangstzaal en kantoor.
De eerste etage bevat een zevental logeerkamers, keurig geïnstalleerd, o.m. met spiegelkasten, en in alle opzichten ingericht naar de eischen des tijds. De tweede etage telt eveneens zeven logeerkamers. Op elke verdieping zijn toiletten, koud- en warmwatergeleidingen, enz. Voorts heeft men op de 3e etage de appartementen van ’t personeel. Overal, van de beneden-zalen tot op de bovenste verdiepingen, is er in groote mate ruimte, licht en lucht, die drie onmisbare factoren voor wie prijs stelt op eene goede gezondheid.
Het sous-terrain, waarnaar men langs een breeden trap afdaalt en dat voorts verschillende uitgagen naar buiten heeft, is in hoofdzaak in beslag genomen door een groote rolschaatsbaan met geruischloozen cementvloer. Een muziek-podium, electrische lichtbollen enz. zullen, wanneer de rolschaatsensport hier over eenigen tijd ongetwijfeld druk beoefend zal worden, de baan wel tot een lustoord voor sportmenschen maken. Verder stippen wij in het sous-terrain aan: de stookplaats voor de centrale verwarming, sportkleedkamers, kleine magazijnen enz.
Achter het gebouw ligt de stal, waarvan het grootste deel is ingericht als auto-garage en koetshuis met paardenstal, het achterwaarts gelegen deel als koe- en varkensstal. Men zou denken zich hier in een klein hoekje van een modelboerderij te bevinden. Nog is er een praktische gelegenheid om in de garage kleine reparaties aan automobielen te verrichten.
Het oude gebouw “Mariënboom” wordt thans bestemd tot dépendance van het hotel.” (PGNC 29/1/1911)
Mariënboom in 2013 (foto Henk van Gaal via RAN DF3663)
Jan Baanders (Sr.)
De architect van Mariënboom is Jan Baanders (Sr., Amsterdam, 8 september 1884 – Laren, NH, 26 mei 1966)
Baanders heeft bouwkunde aan de Industrieschool in Amsterdam gestudeerd. Daar raakte hij tevens bevriend met Michiel de Klerk.
Mariënboom was het eerste zelfstandige werk van Baanders. Van 12 januari 1910 tot 2 augustus 1911 woonde hij in Nijmegen, in het ‘oude’ Mariënboom, Groesbeekseweg 424. Dan vertrekt hij weer naar Amsterdam.
Volgens wikipedia keert Baanders in 1915 weer terug naar Amsterdam. Dan gaat hij samenwerken met zijn broer Herman, die een succesvol architectenbureau heeft. Vanaf dat moment heet het bureau Architectenbureau H.A.J. en Jan Baanders. In dit bureau hebben meerdere architecten gewerkt, die later de “Amsterdamse School” zouden vormen, waaronder (tijdelijk) Michel de Klerk.
Vervolg: Gevonden gebruikers
Hieronder staan de tot nu toe gevonden gebruikers van het pand weergegeven.
Anna Karoline Liesenberg
Vanaf 1914 was Anna Karoline Liesenberg (Halberstadt 9 april 1884 – ‘s-Gravenhage 2 april 1941) exploitant van hotel Mariënboom. Zij was weduwe van Nicolaas Josephus Jergen, die voor een korte tijd directeur was geweest van Hotel du Soleil. In 1906 waren zij uit Nijmegen vertrokken. Jergen overlijdt op 17-12-11913 in Den Haag
Op 3-6-1924 vertrekt zij weer naar Den Haag, waar ze op 26-6-1925 hertrouwt met Willem Albert Jansen, handelaar in automobielen.
Wie tussen Liesenberg en Rubens eigenaar is, is nog niet bekend. in De Gelderlander 29/5/1926 adverteert Th. Looyschelder met Hotel “Mariënboom”
advertentie hotel Mariënboom Looyschelder De Gelderlander 29/5/1926
In 1928 wordt hier een van de eerste benzinepompen van Nijmegen geplaatst (Noviomagus).
Hotel Pension en Garage “Mariënboom”, 1930 (F13679 RAN)
Israel/Theo Rubens en de Tweede Wereldoorlog
Rond de Tweede Wereldoorlog is Israel Rubens eigenaar van hotel Mariënboom. Omdat hij trouwt met een katholieke vrouw, had hij de voornaam Theo aangenomen. Zijn aangrijpende verhaal is te lezen op: Noviomagus https://www.noviomagus.nl/h1.php?p=Herinnering/Bombardement/09-09-08.htm: hij weet mede door zijn kookkunsten deportatie voor lange tijd te ontlopen. De Duitsers gebruikten Mariënbosch als hospitaal, waardoor Mariënboom druk bezocht werd door Duitse soldaten die kwamen eten en bier drinken. Bovendien was hij getrouwd met een niet-joodse, katholieke, vrouw Toos Decates.
Uiteindelijk wordt Mariënboom gevorderd als hospitaal voor Duitse officieren; Theo komt in 1944 wel in een concentratiekamp terecht, maar overleeft de oorlog.
Tijdens de gevechten rond Nijmegen is Mariënboom onderkomen voor Engelse en Canadese soldaten.
Repatriëring Oud-Indiërs
Midden jaren 50 werden Nederlanders die uit Indonesië waren gerepatrieerd ondergebracht in hotel pension Mariënboom.
Dienst Bescherming Bevolking
Vanaf 1959 was Mariënboom in gebruik door de Dienst Bescherming Bevolking (BB). Deze dienst was in 1952 -tijdens de oorlog in Korea- opgericht. Tijdens de Koude Oorlog hield men rekening met een mogelijke aanval door de Sovjet Unie. Mariënboom was door de BB in gebruik als EHBO-post, brandweer een bewaking van atoomschuilkelders bij een kernoorlog. De BB gaf bovendien voorlichting over wat mensen moesten doen bij een aanval met een atoombom. Het pand was tot 1980 in gebruik als kantoor en oefenruimte voor de BB.
Een paar mooie foto zijn te zien bij het RAN over een EHBO-oefening van BB samen met het Rode Kruis, waar in totaal 400 mensen aan mee deden: F67948, F67935, F67931
Noviomagus noemt overigens het jaartal 1986. In ieder geval staat het pand december 1986 te koop (F20989).
Veilinghuis René van Baak
Mariënboom, 1989 (Ber van Haren via ZN35963 RAN CC0)
Van 1989 tot 2002 had Rene van Baak zijn veilinghuis in Villa Mariënboom (Noviomagus)
Op de foto F90744 uit 1988-1990 staat de ingang weergegeven, waarbij aan beide kanten van de ingang een kariatide (een vrouwenfiguur als pilaar) staan.
Creatief centrum de Appel
In 2011 kocht Vincent Paes, een baksteenfabrikant, het gebouw. Zijn vrouw Esther Appels begon hier creatief centrum de Appel, een plek voor bewustwording, yoga en meditatie. Rond 2020 werd het gebouw verkocht, (waarschijnlijk) om verbouwd te worden tot appartementen.
Gemeentelijk Monument
Het gebouw is sinds 1995 een Gemeentelijk Monument. De tekst bij aanwijzing: “Gaaf bewaard pand van een ongewoon bouwtype, karakteristiek gelegen en van belang als voorbeeld van de ontwikkeling van een agrarische buurtschap tot landelijke stadswijk met woon- en recreatiefunctie.”
Grote Markt 22 naast de Kerkboog in 16e/17e eeuws uiterlijk, 1928 (A. Klitzsch & Co via F14553 RAN)
In 1924 laat de Nederlandse Hervormde Gemeente het pand naast de kerkboog verbouwen als kantoor. Daarbij laat ze het uiterlijk herstellen naar een 16e/17e eeuws uiterlijk.
Vooraf: Groenten- en Fruitwinkel Pluim en kosterswoning
Het Vruchten en Groentenhuis Lent op Grote Markt 22: De Kerkboog en de westwand, 1905-1910 (F14323 RAN)
Verbouwing in opdracht Nederlands Hervormde Gemeente
Wanneer de Nederlands Hervormde Gemeente eigenaar geworden is van het gebouw is mij nog niet bekend. In ieder geval vindt in 1900 een kleine verbouwing aan de achterzijde plaats, waarbij de heren Kerkvoogden der Ned. Herv. Gemeente de opdrachtgever zijn. J. Knoops Jr., in deze “opzichter van de kerk”, is daarbij de adressant (D12.377989)
Kosterswoning
Vanaf 1899 komt het adres voor als woning van J.W. Schouten, koster bij de Ned Herv kerk Hij komt tot in het Adresboek van 1916 voor.
Waarschijnlijk hebben daarvoor de volgende personen gewoond, afgaande op de vermelding in de Adresboeken en de volgorde:
1893 M.P. Appelboom, oud rijks ambtenaar bij de bel
1893, 1895, 1896, 1898 F. Middendorp, zonder beroep
Daarnaast zijn de volgende personen gevonden in de Adresboeken:
1901 E. v. Donselaar
1909 G v.d. Kleij
1913-1914 en 1915-1916 D.J. Kort, bakker
Groentenhandel J. Pluim
Voordat de voorkant aan de Grote Markt een kantoor werd, was het in gebruik als winkelruimte. Hiervan was J.M. Pluim de laatste winkelier.
1892: J.A. Paijens, winkelier en aanlegger gas- en waterleidingen
1893, 1895, 1896, 1898, 1899: H.M. v. Benthem, slager
1901 tuinman, 1902, 1903 dan fruithandel, 1905 Th. Kort
Verhuizing Groenten en Fruithandel Pluijm van Grote Markt naar Molenstraat (PGNC 28/9/1923)
Pluim zelf komt in de adresboeken voor de eerste keer voor in 1907 als schilder; vanaf 1910 is het “schilder, in groenten en fruit”. Vanaf 1912 tot en met 1922 staat hij vermeld als groentenhandel (Adresboeken 1907 schilder, 1908, 1909, 1910 schilder, in groenten en fruit, 1912 groentenhandel, 1913-1914, 1914-1915, 1915-1916, 1916, 1920, 1922 groentenkoopman)
In september 1923 verhuist hij naar Molenstraat 59.
Herstel naar 16e/17e eeuwse voorgevel
Bestaande Toestand: Plan tot het verbouwen van een winkelhuis tot kantoor met bovenwoning gelegen aan de Groote Markt No 22 te Nijmegen Kadastraal Bekend: Gem. Nijmegen, Sectie C, No 2609 (D12.377991)
Nieuwe Toestand: Plan tot het verbouwen van een winkelhuis tot kantoor met bovenwoning gelegen aan de Groote Markt No 22 te Nijmegen Kadastraal Bekend: Gem. Nijmegen, Sectie C, No 2609 (D12.377991)
In 1924 laat de Ned. Herv. Gemeente het pand verbouwen naar een 16e/17e eeuws uiterlijk. Daarbij is de klokgevel vervangen door een trapgevel.
Bij de kerkboog krijgt het gebouw een ingang en raampje waar voor voorheen twee ramen zaten. Daarnaast komt in het andere booggedeelte een raam.
Vooraan, bij de Grote Markt waar oorspronkelijk de winkel zat, komt het doorgetrokken kantoor. Het andere deel van de kamer en gang dat achter de winkel lag, wordt wachtkamer, met de hierboven genoemde ingang.
Aan de kant van het St Stevenskerkhof lag de keuken, welke een vestibule wordt. Tevens wordt hier de trap naar toe verplaatst.
De belangrijkste wijziging voor de eerste verdieping is de ligging van het trapportaal.
Vervolg
In 1932 Pauw Witjes zijn naastgelegen horecazaken, waar tegenwoordig (juli 2024) alweer jarenlang Café Daen gevestigd is, eveneens verbouwen tot een 16e/17e eeuws uiterlijik.
Boven de Kerkboog op de Grote Markt zijn een leeuw en twee opschriften aangebracht: “Concordia res parvae crescunt discordia maximae dilabuntur” en “Beata Gens Cuius Dominus Spes Eius”. Wat betekenen deze opschriften?
Toen de Lakenhandel ten einde kwam, werd de Lakenhal verbouwd en opgesplitst, waarbij in 1542-1543 de doorgang van de Grote Markt naar de St Stevenskerk was vergroot. In 1605/1606 kwam daarbij een imposante bovenbouw, naar ontwerp van Thomas Singendonck.
In het midden van de Kerkboog werd boven de middenpijler van de boog een leeuw geplaatst, welke het Nijmeegse stadswapen vasthoudt. Aan weerszijden kwam een cartouche. Links staat een Romeins gezegde: “Concordia res parvae crescunt discordia maximae dilabuntur”. Rechts: “Beata gens cuius dominus spes eius” Wat betekenen deze teksten?
Het is goed om te realiseren dat deze cartouches midden in de 80-jarige oorlog werden geplaatst.
Eendracht maakt macht
Op het linker cartouche staat de tekst: “Concordia res parvae crescunt discordia maximae dilabuntur”. Vertaald is dit: “Door eensgezindheid groeit het kleine. Door tweedracht gaat het grote ten onder”.
Herkomst
Meestal wordt Homerus gezien als bedenker van de spreuk: in de Ilias schrijft hij “macht door eenheid”, maar dan in oud-Grieks. Degene die de Latijnse spreuk introduceerde was Gaius Sallustius Crispus (86-ca.35 v.Chr) in zijn boek Bellum Iugurthinum (De oorlog tegen Jugurtha). Daarin beschrijft hij hoe de Romeinen aanvankelijk door de Berberse koning Jugurtha worden verslagen. Maar door zich te verenigen, weten zij uiteindelijk Jugurtha gevangen te nemen.
1579: Eendracht maakt macht bij Unie van Utrecht
De spreuk Eendracht maakt Macht was erg populair in de Nederlanden. De eerste keer dat deze gevonden wordt, is in een spreekwoordenboek “Gemeene Duytsche Spreekwoorden” uit Kampen van 1550.
De Unie van Utrecht van 23-1-1579 gebruikte “Concordia res parvae crescunt” als haar devies: dit was het moment waarop zeven gewesten besloten een Unie te vormen. Van “eendracht” was op dat moment nauwelijks sprake. De eendracht moet daarom vooral gezien worden als tegen de gemeenschappelijke vijand, het machtige Spanje, dat oprukte. 15 dagen daarvoor hadden de zuidelijke gewesten de Unie van Atrecht gesloten, waarbij ze zich overgaven aan de Spaanse bevelhebber.
Wanneer in 1588 de Republiek der Verenigde Nederlanden (1588-1795) wordt uitgeroepen, is “Eendracht maakt macht” haar wapenspreuk en zal dat blijven tot in 1795.
Deze spreuk komt verder voor op bijvoorbeeld muntstukken.
“Beata Gens Cuius Dominus Spes Eius” is afkomstig uit een Psalm. Deze tekst staat in de Statenvertaling als Psalm 33 vertaald als: “Welgelukzalig is het volk welks God de HEERE is”; de psalm vervolgt de regel met “het volk dat Hij Zich ten erve verkoren heeft”. (In het Latijns Vulgaat is het Psalm 32).
Psalm 33 prijst Gods Almacht over de Schepping en Historie (wikipedia), oftewel: “Vermaning tot Gods lof, vanwege Zijn Goddelijke eigenschappen, raad, woord en werken, zo der schepping als der regering, inzonderheid der mensen, tot vernietiging van der goddelozen aanslagen en behoudenis Zijner gelovigen, die zich daarover verblijden en Hem daarom bidden.” (aantekening bij de Statenvertaling; in modern Nederlands geschreven naar de aantekening in de editie van 1657).
De volledige tekst van de Psalm is te vinden op de al genoemde link van de Statenvertaling. Een modern vertaalde versie is te vinden op De Nieuwe Psalm Berijming.
Opvallend is dat de plaquette Psalm 40 lijkt te noemen. Daar komt wel een regel voor “Beatus vir qui posuit Dominum confidentiam suam” (Welgelukzalig is de man, die den HEERE tot zijn vertrouwen stelt…” Statenvertaling). Het is mij nog niet duidelijk waar deze 40 vandaan komt.
Munten
“BEATA GENS CUIUS DOMINUS EIUS” komt ook voor op de munten van Nijmegen die tussen 1602 en 1605 geslagen zijn. Daarvóór was de muntslag van Nijmegen in 1594. In 1605 sloot zij weer, om in 1618-1620 weer tijdelijk open te gaan. Mogelijk werd de tekst ook in die laatste periode gebruikt. Daarna zou Nijmegen rond het einde van de 17e eeuw nog 2 keer voor korte tijd een eigen muntslag hebben (Bron: Nijmeegs Kopergeld, zoals oa vermeld op Noviomagus en duiten.nl).
Belvédere
Het opschrift komt ook terug bij het stadswapen van Nijmegen op de Belvédere. Deze was oorspronkelijk door Gerhard Gröninger gemaakt in 1646. Tegenwoordig hangt er een kopie van Henri Leeuw Jr. en Sr. (Noviomagus).
Leeuw met stadswapen
Een aquarel : In het midden de kerkboog met zonnewijzers; rechts daarvan trapgevels en links gevels met boogafsluiting en achter het dak de toren van de Latijnse school (links) en St. Stevenstoren met kerkdak, 1730 (collectie dr. Jan Brinkhoff via D136 RAN CC0)
In het midden staat een leeuw met het Nijmeegs stadswapen. Op een aquarel uit 1730 is te zien dat op deze plaats al een beeld staat.
Mogelijk is bij de restauratie rond 1885 een nieuw beeld geplaatst: het tijdschrift “Architectura” maakt in juli 1900 een rondwandeling onder begeleiding van architect Weve. Over de Kerkboog schrijft zij onder andere over de pijler in het midden: “Deze pijler, door een kapittel bekroond, steekt buiten den eigenlijken boog en was wellicht bestemd tot dracht van een beeld. Nu is er een gebeeldhouwde leeuw op geplaatst, een schild dragende.” (De Gelderlander 27/7/1900)
De huidige leeuw is een kopie uit 1971, gemaakt door Giuseppe Roverso (wikipedia)
Wonen in Nijmegen 