Boven de nieuwbouw van de Zwaluwstraat Brocades en de ijzergieterij: Luchtfoto van het voormalig terrein van de Nijmeegse Veiling (afgebroken in 1976) ; Hier worden huizen gebouwd aan de Zwaluwstraat ; Linksonder op dit terrein , op de hoek met de Koekoekstraat, staat de (thans nog bestaande) voormalige directeurswoning van de Veiling ; onderin loopt v.l.n.r. de Marialaan ; onderin in het midden de Pluvierstraat ; bovenin loopt v.l.n.r. de Voorstadslaan, met daaronder v.l.n.r. de Sperwerstraat ; rechtsboven (tussen Voorstadslaan en Sperwerstraat) liggen de bedrijfscomplexen van de pleisterfabriek Brocades (later worden hier appartementencomplexen gebouwd aan de Graspieperhof) en de Nijmeegse IJzergieterij (na afbraak zouden hier later woningen gebouwd worden aan de Boomvalkstraat , de Scholeksterstraat en de Torenuilstraat), 1980 (J.F.M. Trum via F21046 RAN CCBYSA)
In 1915 opent de Nederlandsche Verbandwattenfabriek aan de Voorstadslaan. In 1932 vindt een fusie plaats met voorheen Brocades. De meeste mensen zullen het nog kennen als het Hartmann-terrein. Na sloop staan tegenwoordig Orion en Terra op dit terrein.
Een afbeelding van de fabriek is te vinden op F86526.
Oprichting
Op 2-4-1915 richten Jacob van Schouwenburg, particulier en Herman Menalda van Schouwenburg, fabrikant de Naamloze Vennootschap “Nederlandsche Verbandwattenfabriek” op. Deze heeft als doel “het bewerken vezelstoffen in het algemeen en in het bijzonder het vervaardigen van verband en andere watten, zoomede het drijven van handel in die artikelen, met alles daartoe in der ruimsten zin behoort”. Hiervoor heeft ze op 10-3-1915 koninklijke goedkeuring op haar statuten gekregen. (Actenummer 2337, Archiefnummer 569, Inventarisnummer 94).
In 1915 kwam de bouw van de fabriek gereed (PGNC 27/7/1916). De eerst gevonden melding is het verzoek van de Directie der Nederlandsche Verbandwattenfabriek voor een hinderwetvergunning tot uitbreiding van “hare door elektriciteit gedreven inrichting tot het zuiveren en kaarden van katoen, in het perceel aan de Voorstadslaan No. 75d, kadastraal bekend Neerbosch, Sectie B, No. 1807.” Deze wordt op 9-3-1915 verkregen. (De Gelderlander 11/3/1915). Merk daarbij op dat de naam Sperwerstraat uberhaupt nog niet bestond en pas vanaf 1948 voor dit gedeelte van de straat. (Straatnamenregister)
In 1932 fuseerde het bedrijf met de N.V. Koninklijke Pharmaceutische fabrieken v.h. Brocades, Shteeman.
1934 Pleisterfabriek
Het bedrijf blijkt hinder te ondervinden van de “Tariefwet”, waarbij buitenlandse bedrijven wel makkelijk verbandwatten naar Nederland kunnen importeren, maar het voor Nederlandse bedrijven moeilijk is hun producten te exporteren. Daarop besluit het fabriek een nieuw product te gaan produceren: pleisters. (PGNC 27/4/1934). “Men” had zich reeds in Amsterdam wel op kleine schaal op de pleister-fabricage toegelegd. Maar om te kunnen concurreren met het buitenland, was een grotere, goed geoutilleerde fabriek nodig. Het is onduidelijk of het PGNC met “Men” Brocades zelf bedoeld of een van haar concurrenten: Brocades (dat gevestigd was in Amsterdam) had in 1916 een fabriek opgericht waar “tabletten en hechtpleisters” werden vervaardigd. Echter: de moderne pleisters zijn uitgevonden door Beiersdorf in 1922 (de Hansaplast) ; althans in Europa, in Amerika is het Johnson & Johnson (Band Aid).
Zoals het PGNC uitlegt: “Het is nog niet zoo heel lang geleden, dat men als pleister in het huisgezien slechts een dunne zijde-achtige rose stof aan één zijde met gom bedekt en in kleine vakjes door perforatie ingedeeld. Een afgescheurd stukje werd met moeders tong bevochtigd en op de gewonde vinger van haar kind geplakt.” De nieuwe witte caoutchouc (rubber) hechtpleister, die zonder bevochtiging op de huid kleeft en die alleen bedoeld is om verbandstof op de huid vast te houden. Daarnaast is de elastische hechtpleister, die rekbaar is en dus bij het buigen van gewrichten meegeeft. De namen van de pleisters zijn Brocaplast en Brocaplast Elastiek. (PGNC 27/4/1934).
In 1934 gaat de pleisterfabriek open. Daarbij schrijven zowel het PGNC als de Gelderlander een uitgebreid artikel.
Bij de opening
De Gelderlander schrijft bij de opening:
“Uitbreiding Nederlandsche Verbandwattenfabriek
Belangrijke nationale industrie.
De keuze viel op Nijmegen.
Ruim twee jaren geleden, in 1932, had een fusie plaats gevonden tusschen de toen reeds meer dan twee eeuwenoude firma Brocades en Shteman, een der belangrijkste subjecten der Nederl. Pharmaceutische industrie en de Nederl. Verbandwattenfabriek, eenige tientallen jaren geleden door den heer Menalda van Schouwenburg te Nijmegen opgericht.
Van deze fusie, af juister aandelenovername, kwam bij wijze van uitzondering geen ruzie. Integendeel: de samensmelting geschiedde tot beider partijen bevrediging en de vereenigde krachten hadden tengevolge dat de moeilijkheden, die reeds spoedig kwamen opdagen, in den vorm van malaise en zware buitenlandsche concurrentie, die door een lacune in de tariefwet niet konden worden geweerd, beter konden worden bestreden.
Doch de malaise duurt voort en de tariefwet wordt niet gewijzigd. Tegen ruïneus-lage prijzen spuiten buitenlandsche producenten hun goederen op de Nederl. markt en de de Nederl. producent staat machteloos. Het behoeft geen betoog dat vele fabrikanten, dank zij deze eenzijdige vrijhandelswoede onzer bestuurderen, òf reeds het loodje erbij hebben moeten neerleggen, òf op den rand van een afgrond staan.
De gecombineerde Brocafarm echter wil den strijd met nieuwe wapenen doorzetten. Zij heeft besloten een nieuwe bedrijfsafdeeling op te richten n.l. een caoutchouc-hechtpleisters en cellonawindsels, waarop wij hieronder uitvoeriger zullen terugkomen.
Een dergelijk besluit getuigt niet slechts van moed, doch ook van nationaal verantwoordelijkheidsbesef.
Voor Nijmegen, alwaar na eenige beraadslaging besloten werd het nieuwe bedrijf te vestigen, heeft het besluit daarenboven nog bijzondere beteekenis. Iedere vooruitgang, iedere uitbreiding van industrie beteekent voor Nijmegen dat nu reeds en nog meer wanneer eenmaal de nieuwe Waalbrug gereed zal zijn, een belangrijk verkeerscentrum is, zoowel te water als te land, een schrede vooruit naar den weg van nieuwe welvaart.
…
Wat de inrichting van, en de werkzaamheid in de nieuwe afdeeling betreft, zij het volgende opgemerkt:
Het fabriceeren der Brocaplast.
Advertentie Brocaplast (PGNC 4/7/1936)
In de fabriek treft men na het laboratorium gepasseerd te zijn, waarin zooveel grondstoffen als fabricaat aan strenge keuring worden onderworpen, het eerst een localiteit aan, waarin het pleisterdoek wordt verwerkt. Het wordt op een machine in zwaar gespannen toestand gelijkmatig opgerold tot zeer harde rollen van 75M. lengte en 80 cM. Breedte. Deze harde rollen worden dan op een snijmachine tot schijven gesneden van diverse breedten, de pleisterbreedte, welke schijven bij afwikkelen dus band opleveren.
In de beide volgende lokaliteiten wordt de pleistermassa vervaardigd d.i. de kleefstof, welke bestemd is om op het band te worden aangebracht. Door smelten onder verwarming van stoom wordt uit verschillende ingrediënten de harsmassa bereid in het eerste lokaal, terwijl in het tweede lokaal kneedmachines staan opgesteld, waarin rubber wordt opgelost in benzine een vrij langdurig proces; ten slotte wordt de harsmassa ook in de kneedmachines toegevoegd en zoo vormt zich volgens bijzondere recepten pleistermassa voor verschillende soorten pleister.
Het aanbrengen van deze klevende massa op het band en op rekbaar pleisterdoek geschiedt in een volgend lokaal, waar op 4 plaatsen luchtafzuigingen plaats vinden. Immers de rubber was opgelost in benzine, welke na het uitstrijken op het doek weer moet verdampen en daarna door een zwaren ventilator wordt weggezogen.
Aangezien deze benzinedamp explosiegevaar medebrengt, is in de geheele fabriek de installatie van electrische kracht en licht geheel explosievrij uitgevoerd, een kostbare aanleg.
Tevens treft men aan elastische pleister in den vorm van zwachtels en ook pleister op zeildoek van rekverband, al of niet geperforeerd. Bijzondere aandacht verdient aldaar de streepsgewijze bestreken pleister tusschen stroken kleefmassa zijn strepen pleisterdoek onbestreken gelaten, waardoor uitwaseming van de huid ondanks de pleisterbedekking kan blijven plaats vinden.
Zooals in het begin opgemerkt heeft men bij pleister ter afdekking van de wond verbandstof noodig, men legt geen pleister op een open wond. Nu wordt in een der zalen ook het artikel vervaardigd, dat een zeer groote toekomst heeft, n.l. het Brocaplast Wondverband, waarbij de pleister is voorzien van een wondkussentje uit anti-septisch verbandgaas bestaande, wat het door de wond afgescheiden vocht opneemt. Dit wondverband uitgevoerd in Brocaplast elastisch vormt een ideale wondbedekking.
Cellona windsels
Een aparte afdeeling van het nieuwe gebouw vormt de vervaardiging van de Cellona windsels.
Deze worden gebruikt ter vervanging van de gispswindsels, dus om beenfracturen in gipsverband vast te leggen.
Het groote voordeel van het gebruik van Cellona is dat men met een veel dunnere gipslaag hetzelfde bereikt; de patiënt krijgt dus een veel lichter dus minder hinderlijk verband en omdat Röntgenstralen nu veel beter kunnen doordringen, is de goede zetting en genezing van de fractuur veel beter te controleeren.
In de eerste afdeeling wordt de massa bereid, welke in de tweede zaal wordt aangebracht op gaas, waarmede na droging één geheel wordt gevormd, in tegenstelling met gipswindsels, welke sterk strooien. De windsels worden om geperforeerde kernen gewikkeld en vervolgens verpakt.
De verbandwattenfabriek.
Na een kijkje in het grondstoffenmagazijn, waar een honderdduizend Kg. Katoen in zwaar geperste balen op verwerking ligt te wachten, volgt eerst het gebouw der bleekerij.
Hier wordt de katoen in ijzeren autoclaven afgekookt en ontvet, vervolgens gebleekt in een zeer groote kuip, daarna gewasschen en gedroogd.
In het tweede gebouw, de wattenfabriek wordt de gebleekte katoen geopend en vervolgens gekaard op de kaardmachines, welke in een lange rij in drie kaardzalen staan opgesteld.
De verkregen watten in allerlei soorten en kleuren voor pharmaceutische en technische doeleinden worden in de volgende zalen verder afgewerkt en verpakt.
Bijzonder interessant is de zig-zag-verpakking, waarvan het gebruik nog steeds toeneemt. De bekende Brocapharm Zigzagverpakking is de eerste geweest, welke in Nederland de ouderwetsche cartonverpakkingen heeft vervangen en haar klein formaat praktische pakjes zijn nog niet overtroffen.
Door een leemte in de Tariefwet en het door de Duitsche Regeering in toepassing brengen van den zusätzliche Export wordt op het oogenblik de afzet van verbandwatten van Nederlandsch Fabricaat vrijwel onmogelijk gemaaktt in eigen land, terwijl het Nederlandsch product in Duitschland door invoerrecht en weigering van deviezen voor de betaling wordt geweerd. Deze wantoestand is onze Regeering bekend, een technische herziening van de Tariefwet is sedert lang in bewerking maar kost wegens het groote aantal herzieningen die aangebracht moeten worden veel tijd. Intusschen profiteeren de buitenlandsche wattenfabrikanten van de mooie gelegenheid welke Holland biedt om zonder invoerrecht te importeeren, een unicum in Europa zoover ons bekend.
De pleisterfabriek is ten deele bedoeld als een middel om het lange wachten op de herziening van het tarief van invoerrechten beter te kunnen uithouden.
Wij wenschen de Brocafarm geluk niet slechts met het dappere initiatief tot deze voor de Nederlandsche industrie ongetwijfeld belangrijke uitbreiding, doch tevens met de voortreffelijke technische verwezenlijking van dit initiatief dat in alle opzichten aan de modernste eischen van een dergelijk bedrijf voldoet.” (De Gelderlander 27/4/1934)
Brand
Op de verbandwattenfabriek bevinden zich grote veelheden makkelijk brandbare materialen. In ieder geval is er twee keer brand bij de fabriek geweest:
Een loods in 1915, doordat een werkjongen een brandende lucifer weggooide bij het “huiswaarts keeren voor de middagschaft”. Daardoor snel al gauw de loods en het dak van de fabriek in brand. De brandweer kon de brand blussen: de loods brandde af, de fabriek bleef behouden (PGNC 5/5/1915)
Blikseminslag: Een van de arbeiders, Mackaay geheten, ziet rookwolken uit de stofkoker van de kaarderij opkomen. Hij waarschuwt een college die in de buurt woont, Wijnen en beiden spoeden zich naar de fabriek. Zij slagen met een ladder naar binnen te komen en zien de brand in de blekerij. Zij proberen de brand te blussen. Intussen hadden buurtbewoners de brandweer gewaarschuwd. Vanwege de grote hoeveelheid brandbaar materiaal als watten dat vlakbij de plaats waar de brand was uitgebroken, was het een wonder dat de brand uiteindelijk meeviel. “De brand in dit dichtbevolkte stadsdeel trok de belangstelling van duizenden.”(PGNC 22/7/1935)
Gevonden verzoeken tot uitbreiding zijn:
21-11-1919 vraagt de N.V. een hinderwetvergunning aan tot uitbreiding van haar fabriek in het perceel Voorstadslaan 75d., kad. bekend gemeente Neerbosch, sectie B, nos. 2(?)782 en 2795 (PGNC 22/11/1919).
Aanvraag hinderwetvergunning voor het uitbreiden van haar fabrieken, Gemeente Neerbosch, percelen Sectie B, nos. 2782 en 2795 (PGNC 8/6/1920)
Vergunning tot uitbreiding van hare door stoom en elektriciteit gedreven inrichting, Voorstadslaan no. 171, Gemeente Neerbosch, Sectie B, no. 2795 (PGNC 14/2/1921)
Uitbreiding van hare fabriek, Voorstadslaan 75d, gemeente Neerbosch, sectie B, Nos. 2795 en 3294 (PGNC 12/11/1924)
Aanvraag hinderwetvergunning voor het uitbreiden van haar fabrieken, Voorstadslaan 75D, Gemeente Neerbosch, percelen Sectie B, nos. 3422 (PGNC 28/12/1927)
Aanvraag hinderwetvergunning tot het uitbreiden van haar door elektriciteit gedreven verbandwattenfabriek, Voorstadslaan 75d, Gemeente Neerbosch Sectie B No. 3357; op 2-8 verleend (PGNC 1/6/1933, De Gelderlander 2/8/1933)
Aanvraag hinderwetvergunning voor het oprichten van een ondergrondse bewaarplaats met aftappomp, Gemeente Neerbosch, Sectie B, No. 3357 (PGNC 6/10/1933)
Het uitbreiden van hare door electriciteit gedreven verbandwattenfabriek, Voorstadslaan 75D, gemeente Neerbosch Sectie B nos 3997,3239 en gedeeltelijk nos. 3234/3238 (PGNC 22/6/1935 en PGNC 13/8/1935)
Op 30-8-1938 krijgt de N.V. Koninklijke Pharmaceutische Fabrieken v/h. Brocades-Shteeman en Pharmacia, gevestigd te Meppel, vergunning tot het uitbreiden van hare door elektriciteit gedreven inrichting voor het fabriceeren en tras… verbandwaten, verbandstoffen, … in de perceelen aan de Voorstadslaan Nos. 75d, 77 en 173, kadastraal bekend gemeente Neerbosch, Sectie B, Nos. 3997, 3999, 3239 en gedeeltelijk 3234/3238 (PGNC 5/9/1938)
Rond januari 1949 krijgt de fabriek vergunning aan tot het uitbreiden van haar fabriek en ondergrondse benzinebewaarplaats aan de Voorstadslaan No 75d-77 en 173, kadastraal bekend gemeente Neerbosch, Sectie B, No. 4468-4474 (De Gelderlander 22/11/1948 en De Gelderlander 29/1/1949)
Overige gevonden meldingen
Op 26-1-1928 koopt de N.V. 13 woning met Uitweg aan de Voorstadslaan, pl. gem. 79, 81, 83, 85, 87, 89, 91, 93, 95, 99, 101, 103 en 107, groot 25, 71A voor f20.700 (PGNC 28/1/1928)
Rond 1937 heeft de gemeente een nieuwe weg gepland “tusschen de Voorstadslaan en Krayenhofflaan”.
In September 1937 komt de directie en de Gemeente Nijmegen overeen dat de fabriek een strook grond mag aankopen van ongeveer 48 centiare voor f2 per centiare, een gedeelte van Gemeente Neerbosch, Sectie B, no. 3505. Bovendien zal de fabriek de helft van de kosten van de aanleg en verharding van de nieuwe straat betalen en een kwart van de kosten voor riolering. Bovendien zal de N.V. een stuk grond afstaan van ongeveer 62 c.A. van perceel Gemeente Neerbosch, Sectie, no 3386, wanneer de gemeente wil overgaan tot de aanleg van de nieuwe weg (PGNC 6/9/1937).
In 1939 wil de gemeente daadwerkelijk overgegaan tot de aanleg van de weg “Teneinde het in exploitatie brengen der in de nabijheid van de Krayenhofflaan en de Marialaan gelegen gemeenteterreinen. Het stuk welke de N.V. wil afstaan lijkt echter groter dan aanvankelijk genoemd: 1872 cA. Daarbij draagt ze f3432 bij in de kosten. (PGNC 4/5/1939, PGNC 10/5/1939, De Gelderlander 27/7/1939).
Het is mij nog onbekend welke weg dit betreft, waarschijnlijk de Sperwerstraat, ook al heeft deze straat in 1929 haar naam gekregen. En of op dat moment de gemeente daadwerkelijk is overgegaan tot werkzaamheden.
Rond 1952 lijkt de ingang van de fabriek verplaatst te zijn naar de Sperwerstraat 90. Dan kunnen “nette meisjes” zich bij de portier aldaar aanmelden om te komen werken op de afdeling Verbandstoffen (De Gelderlander 22/11/1952)
Hartmann sloot de fabriek en verkocht deze in 2002 aan een projectontwikkelaar. Nadat het niet was gelukt om een goede invulling te bedenken, verkocht deze het terrein aan Giesbers-Wijchen. De ontwikkelde vervolgens in samenwerking met haar “afnemers” een project met Orion en Terra rond de Graspieperhof. Zie hiervoor:
Op het voormalige terrein van de Verbandwattenfabriek (Het Hartmann-terrein) aan de Sperwerstraat kwam het studentencomplex Orion en appartementen voor ouderen…
Zie ook:
Een overzicht van Brocades producten op Noviomagus
Deze pagina verzamelt artikelen over de Sperwerstraat
Sperwerstraat oa nr 1
Het hoekpand op de Eerste Oude Heselaan 186 – Sperwerstraat 1, 1978-1980 (Gemeente Nijmegen via KN11413-20 RAN CC0)N.V. Bredero’s Bouwbedrijf Werk No 3 Nijmegen 18 woningen en 2 bovenwoningen a/d Sperwerstraat – Oude Heesche Laan, H Ryksen, 29-5-1931 getekend (D12.396865)N.V. Bredero’s Bouwbedrijf Werk No 3 Nijmegen 18 woningen en 2 bovenwoningen a/d Sperwerstraat – Oude Heesche Laan, H Ryksen, 29-5-1931 getekend (D12.396865)N.V. Bredero’s Bouwbedrijf Utrecht, Werk No. 3 Nijmegen Wijziging v/h Perceel No 18 v/h ingediend plan a/d Sperwerstraat, H. Ryksen J.E.(?), getekend 2-7-1931; veranderd 18-7 (D12.396869)Advertentie Bredero’s Bouwbedrijf voor woningen Sperwerstraat en Dobbelmannweg (De Gelderlander 12/8/1931)
Gevonden bewoners Sperwerstraat 1
Naam
Beroep
Bron
Opmerking
Th. B. Kroes
Kantoorbediende, afkomstig van Arnhem, Zaslaan 85
1932 en PGNC 9/1/1932
P.B. van der Zalm
Smid
1934, 1936, PGNC 23/5/1936
Vertrekt rond 23-5-1936 naar Utrecht, Dollardstraat 18bis
H.J. Bouman
Papierbewerker
1938
P. v. Wezel
Los werkm, van Warmond, v. Beveninghstraat 4
PGNC 29/11/1941
F.J. van Haren
Melkbezorger
1940
G. van der Giessen
Schipper
1951, 1955
J. van der Giessen
Schipper
1951, 1955
W. van der Giessen
Schipper binnenvaart
1951, 1955
W. van der Giessen
Kapitein binnenvaart
1951, 1955
J.A. Polak
Kopervormer
1963, 1966, 1968
G.A.H. Bekkers
1971
F.J. Martens
1971
Sperwerstraat 2
Plan voor het Bouwen van een winkelhuis met woning en 9? Woningen a/d Sperwerstraat en Oude Heesschelaan te Nijmegen, Kad. Bekend Gem. Neerbosch Sectie B. No 3320 (D12.396215)Wijziging Bouwplan bij het bouwen van een winkelhuis en woningen a/d Sperwerstraat en Oude Heeschelaan (D12.396218)
Sperwerstraat 2 De Gelderlander 15/2/1936
Sperwerstraat 35
Kijkend vanuit de Sperwerstraat naar de achtergevel van het hoekpand op de Krayenhofflaan 265; Links is de Kaaswinkel – Fromagerie aan de Sperwerstraat 35 te zien, 1978-1980 (Gemeente Nijmegen via KN11413-18 RAN CC0)
Sporthal
Een mooie foto van de bouw van de nieuwe sporthal, gedateerd1980-1985, is te vinden op F86623 RAN, een foto uit De Wijkbode, Wijkblad van de Krayenhofflaan en de Koninginnelaan Nijmegen, 1966-1989)
Speelplein
Pleintje en nieuwbouwwoningen, Sperwerstraat, 1985 (Ber van Haren via KN14416-4 RAN CC0 Auteursrechthouder: Gemeente Nijmegen)
Orion, Terra en Graspieperhof
Boven de nieuwbouw van de Zwaluwstraat Brocades en de ijzergieterij: Luchtfoto van het voormalig terrein van de Nijmeegse Veiling (afgebroken in 1976) ; Hier worden huizen gebouwd aan de Zwaluwstraat ; Linksonder op dit terrein , op de hoek met de Koekoekstraat, staat de (thans nog bestaande) voormalige directeurswoning van de Veiling ; onderin loopt v.l.n.r. de Marialaan ; onderin in het midden de Pluvierstraat ; bovenin loopt v.l.n.r. de Voorstadslaan, met daaronder v.l.n.r. de Sperwerstraat ; rechtsboven (tussen Voorstadslaan en Sperwerstraat) liggen de bedrijfscomplexen van de pleisterfabriek Brocades (later worden hier appartementencomplexen gebouwd aan de Graspieperhof) en de Nijmeegse IJzergieterij (na afbraak zouden hier later woningen gebouwd worden aan de Boomvalkstraat , de Scholeksterstraat en de Torenuilstraat), 1980 (J.F.M. Trum via F21046 RAN CCBYSA)
In 1915 opent de Nederlandsche Verbandwattenfabriek aan de Voorstadslaan. In 1932 vindt een fusie plaats met voorheen Brocades. De meeste mensen zullen het nog kennen als het Hartmann-terrein. Na sloop staan tegenwoordig Orion en Terra op dit terrein.
St. Jacobsmolen op de St. Jacobstoren; signatuur, annotatie, R.L. 1876, Vesting slopen aan de Heesepoort gezigt op de walmolen en Kronenburger toorn R. Lauwerier 1878, Valkhofmuseum via C.XV.B.23 Collectie Gelderland
De St. Jacobstoren is in de 16e eeuw gebouwd, het meeste zuidelijke restant van de stadsmuur. Daarop stond de St. Jacobsmolen, die de bijnaam Sans Souci kreeg vanwege het conflict tussen de gemeente en de molenaar over de verkoop van de molen. Het torentje uit de jaren 70 is een herinnering aan deze molen.
Muurtje
Hoe klein en onopvallend ook, het stukje muur dat op de foto te zien is, is het meest zuidelijke deel van de Nijmeegse stadsmuur dat overgebleven is.
Sint Jacobstoren
De Kronenburgertoren , de Roomse Voet en de St. Jacobstoren met de St. Jacobsmolen oftewel de Polmolen Sans Souci ; een potloodtekening- en pentekening, gesigneerd B.J., 27/7/1827 (F56803 RAN)
De Jacobstoren is de meest zuidelijke toren van het Kronenburgerpark. Deze toren stamt uit de 16e eeuw en is ongeveer in 1525 gebouwd.
In dat jaar wordt hij genoemd in de stadsrekening van 1525 bij de datum 27 juli: ‘den steenmetzelers van den yrsten steen van den …nijen tairn geheiten sent Jacobstairn’.” (Straatnamenregister).
Opvallend is dat de toren -en de naastgelegen Roomse Voet- een stuk kleiner is dan de meer bekende Kruittoren. In de middeleeuwen waren bogen en katapulten belangrijke wapens in de belegering van de stad. Dus hoe hoger de muren en torens, hoe moeilijker een stad in te nemen was. Met de komst van kanonnen veranderde dit. Hoge torens waren nu zelfs zwakke plekken: deze konden worden afgeschoten. Daarom bouwde men vanaf dat moment lagere torens. De stadsmuur werd achter verzwaard met een aarden wal. Hier kon de stad tevens hun eigen kanonnen plaatsen en boden de wallen mogelijkheid tot verplaatsing.
De toren is echter nooit daadwerkelijk in gebruik geweest als verdedigingswerk.
De naam St. Jacobstoren
De herkomst van de naam St. Jacobstoren is niet met zekerheid te zeggen. Waarschijnlijk is de naam vernoemd naar St. Jacobus de Meerdere, discipel en apostel van Jezus.
Een mogelijke verklaring daarvoor dat in de Benedenstad (aan het Glashuis) de 15e eeuwse St. Jacobskapel staat. Deze kapel is een overblijfsel van het gasthuis waarin onder andere de pelgrims werden opgevangen die op weg waren naar Santiago de Compostela. Nijmegen lag op deze pelgrimsroute, waarbij Jacobus de patroonheilige van Santiago is. Mogelijk verlieten de pelgrims via deze poort de stad richting zuiden en is deze daarom direct of direct vernoemd naar St. Jacobus.
Sint Jacobsmolen
St. Jacobsmolen op de St. Jacobstoren; signatuur, annotatie, R.L. 1876, Vesting slopen aan de Heesepoort gezigt op de walmolen en Kronenburger toorn R. Lauwerier 1878, Valkhofmuseum via C.XV.B.23 Collectie Gelderland
Op de Jacobstoren werd in 1581 de Sint Jacobsmolen gebouwd. Veel molens van de stad waren geplaatst op een toren of de wallen in het (zuid) westen van de stad vanwege de windrichting. Bij de ontmanteling in 1874 wilde de gemeente de molen zo snel mogelijk kopen en afbreken. De eigenaar wilde echter een hogere prijs dan de gemeente wilde betalen.
Conflict over de verkoop van de Jacobsmolen
De St. Stevenskerk en de stadswal met de Polmolen Sans Souci (de St. Jacobsmolen) op de St. Jacobstoren; een aquarel van Rudolphus Lauwerier, 1881, F53231 RAN
De St. Stevenskerk en de stadswal met de Polmolen Sans Souci (de St. Jacobsmolen) op de St. Jacobstoren; een aquarel van Rudolphus Lauwerier, 1881, (F53231 RAN)
De eigenaar wist de molen tot 1887 te behouden. Wikipedia meldt dat de molen door een storm een wiek verloor en dat daarop de gemeente de molen alsnog kon kopen en afbreken. In de Molendatabase wordt echter een artikel uit Algemeen Handelsblad, 27 okt. 1881 aangehaald, waarin de molen op dat moment nog maar 2 wieken heeft: “ de oude bouwvallige molen, die slechts twee wieken meer heeft”. Dit artikel gaat ook verder in op het conflict: de gemeente ging ervan uit dat de molen slechts stond met een vergunning tot op het moment dat de gemeente deze vergunning zou opgezeggen. De gemeente wilde daarom de vergunning opzeggen, waarbij de huidige eigenaar, molenaar Van den Boogaard, de molen moest ontruimen. Van den Boogaard bracht bij de rechtbank in verweer dat de molen vanaf de 14e eeuw al in gebruik was. Daarbij stelde de rechtbank de molenaar in gelijk.
Dit betekende wel dat de gemeente bij de aanleg van de verbindingsweg tussen de Regulierstraat en de Hezelstraat de opgang van de molenaar moest verleggen van noordelijke naar westelijke richting.
Daarnaast zou de gemeente inmiddels voormalige vestinggronden hebben verkocht voor de bouw van villa’s, zonder rekening te houden met het “windrecht”. Dit is het recht dat een molenaar heeft verkregen voor het ongestoord kunnen vangen van wind, zonder dat deze wind belemmerd wordt door bijvoorbeeld bouwwerken. Het artikel besluit: “Men kan dus nog veel plezier van den ouden bouwvalligen ‘Polmolen’ met twee wieken hebben.”
De St. Jacobsmolen, ook Polmolen “Sans Souci” genoemd, inmiddels met nog maar 2 wieken, foto gedateerd rond 1880 (F68658 RAN)
Bijnaam Sans Souci
Inmiddels had de molen de bijnaam “Sans Souci” (zonder zorgen) gekregen, vernoemd naar een -mogelijk niet op waarheid gebaseerd, maar wel een legendarisch verhaal- soortgelijk langlopend conflict uit de 18e eeuw tussen Frederik de Grote van Pruisen en een molenaar in de omgeving van zijn paleis “Sans Souci” in Potsdam, waarbij een rechter de molenaar eveneens in gelijk zou hebben gesteld. (De bronnen die ik (RE) heb geraadpleegd verschillen of dit voorval echt gebeurd is of niet en ik heb dit niet verder onderzocht).
Een plaquette op de woning op de hoek Parkweg-Van Berchenstraat herinnert nog aan deze molen.
Huidige tijd
De Sint Jacobstoren (Zandtoren), onderdeel van de oude stadsomwalling in het Kronenburgerpark, voor de restauratie van 1971/1972, 24/3/1966 (Gemeentepolitie Nijmegen via F56944 RAN CCO)
De Sint Jacobstoren (Zandtoren), onderdeel van de oude stadsomwalling in het Kronenburgerpark, voor de restauratie van 1971/1972, 24/3/1966 (Gemeentepolitie Nijmegen via F56944 RAN CCO)
Na afbraak van de molen was de toren lange tijd in gebruik als ijskelder. Hierbij werd het ijs uit de vijver in het park in de kelder gegooid, waardoor de groente en het fruit in de verdieping daarboven koel bleven.
In 1971-1972 vond restauratie van de toren plaats. Als herinnering aan de molen werd tevens het kleine torentje gebouwd.
St Jacobstoren met torentje ter herinnering aan St Jacobsmolen, januari 2023
De toren is af en toe van binnen te bezichtigen. Bij/boven de ingang van de toren hangt een mooie vederesdoorn (tweet Twan Teunissen).
Kunstwerk Niels van Bunningen
Kunstwerk Sans Souci op de Roomse Voet Niels van Bunninge,n mei 2023
Kort geleden (de eerste versie van dit artikel is geschreven in september 2023) werd nog een andere herinnering aangebracht in het kader van Walk of the Town: op de toren van de Roomse Voet herinnert een kunstwerk aan Sans Souci. Waarom het kunstwerk op een andere toren is geplaatst, is mij niet bekend.
De maker is Niels van Bunningen. Op zijn site is tevens een foto van deze molen en andere werken die op dat moment nog in ontwikkeling zijn te zien.
Op de hoek van de Kroonstraat en Parkweg staat een voormalige kruidenierswinkel. Daarbij is opvallend, dat de huidige opschriften noch voorkomen op de foto uit de jaren 1946-1947, noch de foto gedateerd 1980
1881, Parkweg 120-122-124 Het ontwerp van deze in 1881 gebouwde herenhuizen worden vaak toegeschreven aan Bert Brouwer. Rob Essers maakt op Noviomagus aannemelijk dat Brouwer niet de architect zal zijn geweest. Zie voor een uitgebreid artikel de hierbovenstaande link. Rijksmonument Parkweg 120-124 is een Rijksmonument; op deze site staat tevens een uitgebreide beschrijving. Met als…
Het gebouw staat bekend als het Belgisch Consulaat. Oorspronkelijk is het in 1887 gebouwd als huis en magazijn van zoutzieder J. van Roggen. Ook zullen veel mensen het herkennen vanwege de (vele) horeca-gelegenheden die in dit pand hebben gezeten.
Op de hoek van de Parkweg en Pijkestraat staat het beeld van de Gouden Engel. Beeldhouwer Fred van Teeseling liet zich inspireren door de Nijmeegse legende van de Gouden Engel uit 1600: het verhaal over een tragische liefde en over een engel van puur goud die ergens in de binnenstad van Nijmegen begraven zou moeten…
Samenkomst van Lange Hezelstraat en de Parkweg rechts; links de hoek met de Nieuwe Markt, 1899 (Uitg. Firma F.J. Kloosterman via F19208 RAN)
In 1899 lijkt de hoek van de Lange Hezelstraat en de Parkweg nog een woonhuis te zijn (F19208). Een aantal jaren later is het Café De Poort van Hees (F19190), zoals het café nog vele jaren, tot 2017, heeft geheten.
In 2017 kwamen er nieuwe uitbaters, zie het artikel van de Gelderlander.
Lange Hezelstraat met Poort van Hees op hoek Parkweg, 1900-1905 (Uitg. Nauta, Velsen via F19190 RAN)
Parkweg 18 20 22 (huidig) en ’t Hoogje
Panden tussen de Parkdwarsstraat en de Regulierstraat, je kijkt richting Eerste Walstraat
Links de huidige nummers 22, 20 en 18. Het rijtje lage huisjes werd “Het Hoogje” of “ABC” genoemd. De huisjes zijn in 1928/1930 gesloopt, 1890 (GN616 RAN)
Het Straatnamenregister:
“Het Hoogje
“A B C, ook wel „HET HOOGJE” genaamd, een rei kleine, lage huisjes, thans Parkweg 2 tot 16. Oorspronkelijk stonden deze huizen aan den weg die onder langs den Wal liep, en die den naam van Achter dan Wal droeg. Hun ligging geeft dus de hoogte aan welke die weg daar bereikte. (…)” (Van Schevichaven 1896, p. 1)
Het A.B.C. lag niet aan de Parkweg, maar aan de andere kant van de Regulierstraat aan de Eerste Walstraat.
“Parkweg. (…) Een groepje kleine huisjes aan het boveneinde van den Parkweg, hoek Regulierstraat, gesloopt in 1928, werd ‘Het Hoogje’ genoemd. Vóór deze huisjes lag een hooge stoep.” (Teunissen 1933)” (Straatnamenregister)
Parkweg 22, 20 en 18 en de “nieuwe” bebouwing, maart 2025 (Google Streetview)
De Lapjeskat, verkoop van wol- en katoengaren. Voorheen bakkerij Reijs en een zaak met garagegereedschappen en automaterialen van Ed Creemers, getuige de reclameschildering op de muur, Berg en Dalsseweg 284, 1975-1980 (F86336 RAN CC0)
In 1925 bouwt Berntsen & Braam 11 woningen met een winkelhuis op de hoek van de Berg en Dalseweg en de Corduwenerstraat. In de winkel op de hoek, Berg en Dalseweg 284, zal jarenlang bakker Reijs zijn gevestigd. Een muurschildering herinnert aan deze bakkerij. Met ooit daaronder, een muurschildering van Ed. Creemers.
Onderstaande bouwtekening ( D12.389280 lijkt 17 november 1924 te zijn: Plan voor het Bouwen van 11 Middenstandswoningen w.o. 1 Winkelhuis aan den Berg en Dalscheweg alhier. De aannemer is N.V. Berntsen & Braam’s Aannemersbedrijf; helaas is de naam van de eigenaar niet te lezen. De Corduwenerstraat is dan een “geprojecteerde weg”.
Plan voor het Bouwen van 11 Middenstandswoningen w.o. 1 Winkelhuis aan den Berg en Dalscheweg alhier Kad. Gemeente Hatert Sectie A no. 19, aannemer N.V. Berntsen & Braam’s Aannemersbedrijf (D12.389282)
Bij de bouwtekening voor de aanleg van de rioolaansluting voor de aanbouw van de opslagruimte voor nummer 284 (Datum bouwdossier 21-2-1936, D12.402246) perceel 282 (Datum bouwdossier 15-7-1941, D12.405652). Daarna zijn nog een aantal andere verbouwingen geweest.
Een mooie foto uit 1975-1977 is te zien op F12643 RAN.
Berg en Dalseweg 286: herinneringen aan Gerbert Rebel
Tram lijn 1 voor de zuidelijke gevelwand van de Berg en Dalseweg ; links achter de tram begint de Corduwenerstraat. Achter de tram zijn de nummers 286 en 284 te zien, 1947-1952 (F93220)
De directe aanleiding om te schrijven over dit blok woningen, waren de herinneringen van Carolien Rebel over haar opa, kaashandelaar Gerbert Rebel.
Vooraf: Bloemerstraat
Rond 1933 was Rebel van de Bloemerstraat naar de Berg en Dalseweg verhuisd. Lees hier over de voorgeschiedenis:
Carolien Rebel: “mijn twee zusjes en ik (we waren kleine kinderen) vonden het eng om op de Berg- en Dalseweg 286 de trap naar de garage te nemen. Daar was het donker, er lagen kazen en het stonk er vreselijk (naar kaas uiteraard). Die geur herinner ik me nog. Zo’n penetrante geur. Het was tegelijkertijd natuurlijk spannend voor ons om af te dalen. Misschien ook omdat het er donker was. Mijn opa was een praatgrage man, rookte als een ketter; ik denk dat hij best een goede handelaar was. Hij stierf in 1973, toen hij 76 en ik 15 was. Mijn oma was al eerder gestorven, in 1964, ze is 67 geworden. Mijn tante vertelde dat oma Teuntje de kaaswinkel in de Bloemerstraat bestierde. En ze vertelde ook dat opa en oma het zwaar hadden in de oorlog.
Hun twee zonen, Jan en Ben, zijn niet in de kaas verder gegaan.
Mijn vader Jan hield wel zijn hele leven ontzettend van (oude) kaas, waarschijnlijk door hoe hij opgevoed is. Ook de handelsgeest zat in zijn bloed. Mijn vader stierf in 2015 op 82-jarige leeftijd.”
Advertentie Kaashandel G. Rebel (PGNC 31/12/1938)
Advertentie Kaashandel G. Rebel (De Gelderlander 14/2/1953)
Berg en Dalseweg 284: Brood- en Banketbakkerij G.M. Reijs
In juni 1925 vraag G.M. Reijs vergunning aan tot het “oprichten van een bakkerij in het perceel Berg en Dalscheweg no. 270, Kad. Bekend gemeente Hatert, Sectie A. no. 79” (PGNC 20/6/1925).
Bij de opening in 1925 schrijft de Gelderlander:
“Banketbakkerij G.M. Reijs.
De buitenwijken worden steeds meer drukkere milieus, waar allerlei neringen voor dagelijksche gebruiksartikelen recht van bestaan krijgen.
De brood-, koek- en banketbakkerij op de allereerste plaats.
Berg en Dalsche weg No. 270 in de onmiddellijke nabijheid van het Zwaantje, opende de heer G.M. Reijs er heden een (afgebroken zin)
Goed vakman, zorgde hij voor uitstekende inrichting in een door de firma Berntsen en Braam ruim en riant gebouwd hoekhuis.
De winkel in lichte tinten gezet, door de schildersfirma van Bergen en van Vrijaldenhoven zag er fleurig uit, dank zij niet weinig het aardig arrangement van bloeiende bloemen aangebracht door de bloemisterij Tielemans van Hengstdal. De firma Beukering en Van Veen verzorgden de lichtvoorzieing. De bakkerij, kern van de zaak, waar de goede waar gereed komt, bleek modern ingericht met dubbele heeteluchtoven, uitgevoerd door den bekenden Nijmeegschen ovenbouwer, den heer Meeuwsen.” (De Gelderlander 18/7/1925)
In ieder geval komt G.M. Reijs, bakker, in 1926 voor op Berg en Dalscheweg 270. En vervolgens in de Adresboeken 1928, 1932, 1934, 1936.
In het Adresboek 1938 is het nummer 284, waarschijnlijk vanwege een hernummering. (Wel komt in een advertentie van De Gelderlander 30/11/1940 nog een keer nummer 270, maar mogelijk/waarschijnlijk is dit een vergissing.
Ook in 1948, 1951, 1955 is het “G.M. Reijs, brood- en banketbakker”.
Tarvo
Reijs is een van de bakkers in Nijmegen van Tarvo Brood. (Onder andere PGNC 28/6/1935, De Gelderlander 23/6/1937). Het merk Tarvo voor het tarwemeel waarmee deze bakkers dit brood bakten, werd in 1933 geïntroduceerd. (wikipedia)
In Adresboek 1963 is het J.C.G. Reijs, bakker. Een J.C.G. Reijs komt in 1951 ook al voor op 284 en in 1955 op nummer 271, dan nog zonder dat er een beroep achter zijn naam staat. In 1968 is het “brood en banketb”; op in het Adresboek 1971 komt hij voor.
In 1963 komt er een G.M. Reijs, bakker voor op Hertogstraat 38 en in 1968 op Mariënburgsestraat 23: in hoeverre dit dezelfde “G.M.” is, is nog niet bekend.
Zie ook de foto F12643 RAN, wanneer de vlaggen van Ola ijs uithangen.
Lapjeskat
Tot wanneer de bakkerij heeft bestaan, is mij nog niet bekend. In ieder geval noemt het RAN als jaartal van de foto bovenaan 1975-1980, wanneer de wol- en katoengaren er zit. In Wijkkrant Nijmegen-Oost 1/9/1982 staat nog een advertentie dat de Lapjeskat van B.E.G. Peters een van de winkels is die meedoet aan de koopavond.
Muurschildering Reijs en Creemers
Berg en Dalseweg 284, maart 2025 (Google Streetview)
Aan de kant van de Corduwenerstraat zit een grote muurschildering. Aanvankelijk waren het twee schilderingen. De een van M.G. Reijs. Maar wie of wat was Ed. Creemers?
Detail Muurschildering Reijs en Creemers, Berg en Dalseweg 284, 1975-1980 (F86336 RAN CC0)
Ed. CREEMERS
GARAGEGEREEDSCHAPPEN TEL 26663 AUTOMATERIALEN KOMEET ACCU’S
en daaronder een pijl.
Ed. Creemers was een grossier in garage gereedschappen en automaterialen gevestigd in Eindhoven.
Komeet was een Accufabriek uit Dieren, opgericht in 1928 als eerste accufabriek van Nederland.
Welk bedrijf achter deze schildering zat is nog niet bekend, mogelijk een handelaar in auto onderdelen en/of een garage? De pijl doet vermoeden dat de betreffende zaak in de Corduwenerstraat lag (of de nabije omgeving).
Creemers
Zoals Noviomagus al aangeeft, was Eduard François Hubert Creemers in 1940 zijn “Gross. in garage-gereedschappen en automaterialen” begonnen, oftewel een handelsonderneming.
Pand uit 1912 in Art Deco stijl (Wikipedia). Vooral de blauwe tegels zijn prachtig. Het pand staat op de “Aandachtslijst Cultureel erfgoed”.
Oorspronkelijk was het linkergedeelte met serre de benedenwoning. Daarnaast lag links de opgang naar een bovenwoning. De eerste deur rechts van de serre was de opgang naar het bovenhuis van het pakhuis, de tweede deur de ingang tot het kantoor.
Plan tot het bouwen van een beneden, drie bovenhuizen en een pakhuis Op een perceel a.d. Voorstadslaan en Biezenstraat Kad. bek. gem. Neerbosch Sectie a No 592, datum bouwdossier 2-8-1912 (D12.382859)
Rechts was de ingang tot het pakhuis. Deze liep helemaal door tot aan de Biezenstraat, waar het haar achteruitgangen uit. Tevens liep het pakhuis door achter de hierboven genoemde opgang en het kantoor.
De derde bovenwoning lag boven het pakhuisgedeelte aan de Biezenstraat.
Gevel Biezenlaan: Plan tot het bouwen van een beneden, drie bovenhuizen en een pakhuis Op een perceel a.d. Voorstadslaan en Biezenstraat Kad. bek. gem. Neerbosch Sectie a No 592, datum bouwdossier 2-8-1912 (D12.382859)
De ondertekenaars lijken “De eigenaar” “J. Puijn” te zijn en daarnaast H.F.(?) de Reus. Of de Reus hier optrad als aannemer en/of architect, is nog niet bekend.
Brandstoffen-Handel J. Puijn
Opening Brandstoffen-Handel Joh. Puijn & Zn. (De Gelderlander 3/9/1921)
In september 1921 kondigt Joh. Puijn & Zn. haar nieuwe Brandstoffen-Handel aan. Het adres van dit pand is dan nog Voorstadslaan 12-14-16. Zij zal hier jarenlang haar brandstoffenbedrijf hebben.
Overlijdensadvertentie Johannes Puijn (De Gelderlander 7/1/1933)
Johannes Peter Matthijs Puijn overlijdt 6 januari 1933 (op De Gelderlander 7/1/1933; op dezelfde pagina van de overlijdensadvertentie staat nog een kleinere, dat het brandstoffenbedrijf de gehele gesloten zal zijn).
In De Gelderlander 22/8/1933 staat de huwelijksaankondiging van Antoon Puijn met Dina van Druten. Het adres van Antoon is Voorstadslaan 20 en van Dina Gorisstraat 20. Ook het toekomstig adres is Voorstadslaan 20.
Advertentie Joh. Puijn & Zn.: “Zomerprijzen” (De Gelderlander 9/5/1933)
Er is nog niet nagegaan wanneer de naam van het bedrijf precies veranderd is: in PGNC 28/1/1935 is het nog Joh. Puijn & Zn. In PGNC 21/11/1935 is het echter A. Puijn.
Antonius Puijn overlijdt op 21 november 1954 op 49-jarige leeftijd. A.M. Puijn – van Druten laat de rouwadvertentie plaatsen “mijn inniggeliefde Echtgenoot”. Dan is het adres nog steeds Voorstadslaan 20. (De Gelderlander 22/11/1954)
In De Gelderlander 23/10/1956 wordt nog een personeelsadvertentie gevonden voor een “flinke kracht” bij A. Puijn. In het Adresboek 1971 komt het nog steeds voor als brandstoffenbedrijf van de weduwe A.M. Puijn van Druten.
Voorstadslaan 18 en 20, maart 2025 (Google Streetview)
De R.K. H. Theresiakerk, Waterstraat 148-150,(ontworpen in 1928/1929 door de Benedictijner Monnik-Architect Dom Paul Louis Denis Bellot (7-6-1876 – 5-7-1944) en Hendrik Christiaan v.d. Leur (12-8-1898 – 8-1-1994), 1930 (bewerking van F1557 RAN)
De H. Theresiakerk is in 1928 ontworpen door Dom Bellot (Dom Paul Louis Denis Bellot, 7-6-1876 Parijs – 5-7-1944 Montreal) in samenwerking met Hendrik Christiaan v.d. Leur (12-8-1898 Velsen – 8-1-1994 Nijmegen). Dom Bellot was een Benedictijner monnik en architect. (Bijschriften F1557 en F87266).
Interieur St. Theresiakerk, 1928-1929 (F26549 RAN Publiek Domein Auteursrechthouder G. Dibbets)
Het is de enige kerk in Nederland van Bellot met een betonskelet als draagconstructie. De inwijding van de kerk vond plaats op 14 juli 1929. In de herfst van 1993 werd de kerk echter afgebroken. Op deze plaats staat nu Fortuna complex.
Een groeiende arbeiderswijk
Met de groeiende arbeiderswijk was er in de jaren 20 behoefte gekomen aan een nieuwe kerk: ““in het zich snel ontwikkelende West-Nijmegen, aan de Waal en nabij het Maas en Waalkanaal waarlangs de groot industrie zich reeds uitbreide en de arbeiders bevolking met den dag toeneemnt en een heele voorstad gegroeid is, ontbrak een nieuwe parochie.
De parchies van Krayenhofflaan van Hees-Neerbosch en Weurt voorzagen wel in de toenemende zielszorg, maar op den duur kon in het centrum van industrieel West-Nijmegen geen nieuwe Kerk gemist worden.” (De Gelderlander 15/7/1929)
Bij de eerste steenlegging
Op 7 juni 1928, Sacramentsdag, vindt de “eerste steen” legging plaats. Een grootse plechtigheid met veel hoogwaardigheidsbekleders en een lange stoet van bruidjes.
De bouw gaat gepaard met geldzorgen: “De parochianen werken zelf naar vermogen mee, doch niemand zal het hun kwalijk nemen, dat zij de oogen gericht houden op geheel Katholiek Nijmegen; meer in het bijzonder op de vereerders (-sters) van de H. Theresia.”, zo schrijft het comité in De Gelderlander bij de aankondiging van deze eerste steenlegging (De Gelderlander 4/6/1928).
De bouwpastoor is J.M.P. Litjens, “herder der nieuw volksrijke parochie”. Naast de kerk zal het complex bestaan uit een R.-K. Bijzondere School voor jongens en meisjes, een klooster en een R.K. Verenigingsgebouw.
De kerk zal gebouwd worden door “Albouw” uit Breda. De vrijstaande toren in het ontwerp wordt “voorloopig” niet opgetrokken (De Gelderlander 8/6/1928); deze toren zal er uiteindelijk ook nooit meer komen.
Ook gedurende de bouw blijkt dat er geldzorgen zijn: “De bouw der St. Theresiakerk met scholen, klooster, enz. vordert. – langzaam maar zeker nadert de voltooiing. En daamede nemen de zorgen toe van den man op wiens schouders de last voor de financiering gelegd werd voor deze noodzakelijke bouwwerken in deze volksrijken woonwijk.” Bij de aanbesteding van de electrische lichtvoorziening blijkt dan de laagste inschrijving 1.000 gulden hoger dan het budget te zijn, voorlopig kan het werk niet gegund worden. (De Gelderlander 13/11/1928)
Dom Bellot
Bellot werd geboren in een architectenfamilie. Zelf behaalde hij in 1900 zijn diploma architectuur aan de École des Beaux Arts in Parijs. Hij bouwde zijn eerste kerk samen met Paul Hulot in Flers in 1901. Hij besloot in 1902 echter om monnik te worden en hij trad in bij de benedictijnen van Solesmes. Deze orde verbleef in ballingschap op het eiland Wight. Omdat er in Oosterhout een nieuwe abdij voor de benedictijnen, de Paulusabdij, moest worden gebouwd en er geen geld was om een Nederlandse architect in te huren, werd Bellot voor deze opdracht gevraagd. Daarop zal hij vanaf 1906 tot 1909 in Oosterhout verblijven. In deze periode leerde Bellot met baksteen te werken; hij was van mening dat hij zich als architect moest aansluiten bij de nationale stijl van een land.
Vanaf 1914 vestigt hij zich in Oosterhout, waarbij hij in de Paulusabdij zijn architectenbureau heeft. Tot 1922 werkt hij samen met Pierre Cuypers en Maurice Storez. Vanaf dat moment gaat hij zelfstandig verder.
Hij neemt Hendrik van de Leur aanvankelijk als een jonge architect in dienst. Bellot zal tot 1928 in Nederland blijven: hij ondervindt als buitenlander te veel concurrentie en gaat naar Wisques, waar een deel van de Benedictijner orde inmiddels is teruggekeerd. Daarna zal Van der Leur, die partner van Bellot wordt, de lopende projecten voltooien en zelf nieuwe projecten oppakken in de stijl van Bellot.
De R.K. H. Theresiakerk (uit 1928/1929 en gesloopt in de herfst van 1993), Waterstraat 148-150, 9/6/1977 (Jan Cloosterman via F1554 RAN CCBYSA)
De religieuze werken van Bellot in Nederland zijn:
Hendrik Christiaan van de Leur (12-8-1898 Velsen – 8-1-1994 Nijmegen)
Na zijn studie waterbouwkunde komt hij in contact met Bellot, bij wie hij in dienst gaat. Bellot maakt de schetsontwerpen, van de Leur werkt ze uit in bestektekeningen. Daarnaast regelt van de Leur de administratieve taken, waaronder de bouwvergunningen. Wanneer Bellot naar Frankrijk vertrekt, zet van de Leur het architectenbureau voort. Tot 1940 ontwerpt Van de Leur vooral in de stijl van Bellot. Na de Tweede Wereldoorlog is er in de wederopbouw geen geld en middelen voor kunstig ontworpen en arbeidsintensief metselwerk, zoals in de stijl van Bellot. Daarop zoekt Van de Leur zijn eigen stijl. Hij overlijdt in 1995 in Nijmegen.
Tot nu toe gevonden bouwwerken in Nijmegen in omgeving:
Verbouwing kapel van Mariëndaal/Groesbeek (1939)
Sacramentskerk Nijmegen/Brakkestein (1962)
Via Oriëntalis in de Heilig Land Stichting/Oriëntalis
Oude keermuur op de kade ter hoogte van de Vosstraat met voorraan links de (af te sluiten) opening voor het doorgaande verkeer. De muur maakte deel uit van de hoogwaterkering, die – net zoals ook nu nog – de (beneden)stad bij hoog waterpeil van de rivier de Waal moest beschermen. Direct achter de muur de Achter de Vismarkt en het bedrijfspand van Verhuizingen en Sleeperij Firma C. van Wezel, nu volledig gesloopt, 1955 (Jeroen van Lith via F68646 RAN CC0 tevens Auteursrechthouder)
Van Wezel was een van de zogenaamde “sleepers” in de omgeving van de “Achter de Vischmarkt” en het Waalplein. Deze sleepers verzorgden met paard en wagen het transport van en naar de Waalkade. C. van Wezel had zijn sleperij op Achter de Vischmarkt 34(a).
Zo staan er in het bedrijvengedeelte van het Adresboek 1912-1913 19 “sleepers”. Ongeveer 10 daarvan bevinden zich in de directe omgeving van de Waalkade. De buren van Wezel zijn ook sleepers: L. Seegers Hzn. op nummer 26 en H. Zegers op nummer 28 zat (Adresboek 1912-1913).
Voerman
In de Adresboeken 1892 t/m 1902 komt C. v. Wezel voor als “voerman, achter de vischmarkt 34” (Adresboeken 1892, 1893, 1895, 1896, 1898, 1899, 1901). Wel noemt hij zich in de nieuwjaarsgroet De Gelderlander 1/1/1895 en De Gelderlander 1/1/1896 al “Mr. Sleeper”.
Sleeperij
Verhuisbedrijf C.van Wezel, met links Carel van Wezel (sleper), 3e van links Willem (zoon van Carel van Wezel) en rechts Andries Seegers (sleper), 1920 (F55498 RAN)
Vanaf Adresboek 1902 en vervolgens t/m 1918 staat er “sleeper” als beroep. Rond Adresboek 1913-1914 (mogelijk iets eerder) staat hij ook onder de bedrijven bij “verhuizingen”.
In de advertentie De Gelderlander 30/4/1899 blijkt dat er “Wegens verbouwing” “zoo goed als nieuwe jalousieën” te koop zijn.
In augustus 1901 is er brand op de hooizolder van van Wezel “door het broeien van het hooi een begin van brand, welke echter door middel van een slang op de waterleiding werd gebluscht. Het hooi moest evenwel van den zolder worden verwijderd.”( PGNC 6/8/1901) Dat door “brand en water beschadigd hooi” blijkt ongeveer 25000 kilo te zijn, welke te koop wordt aangeboden “geschikt voor strooisel” (De Gelderlander 11/8/1901).
Overigens komt in Adresboek 1915-1916 C. v. Wezel voor als “Achter de Vischmarkt 34 a en Dr. Jan Berendsstr. 142”. Er is verder nog niet onderzocht wat de geschiedenis van de vestiging aan de Dr. Jan Berendsstraat is geweest.
Bij het RAN is een briefhoofd uit 1917 te zien, welke onder andere bestaat uit een grote verhuiswagen -een tapissière- getrokken door paarden “Meubeltransport – Sleeperij; Verhuizingen van en naar alle plaatsen in Gesloten Tapissières”. Een tapissière is een paardenwagen met vier wielen; hij is licht en meestal aan alle kanten open (maar kan soms ook gesloten worden) en wordt voornamelijk gebruikt door tapijtmakers om meubels, tapijten enz. te vervoeren. De laadruimte is toegankelijk via de achterkant. (wikipedia)
Auto
In 1920 is het de Firma C. van Wezel, Waalkade No. 34, “Verhuizingen en Sleeperij”. Terwijl het adres van C. van Weezel, sleeper, Achter de Vischmarkt 34a is. (Adresboek 1920)
Afgaande op de advertenties in de jaren 30 voor de verkoop van paarden, blijft van Wezel ook met paarden werken.
De Gelderlander 13/1/1934
De Gelderlander 14/9/1935
In de Gelderlander staat de nieuwjaarsgroet als Firma C. Van Wezel, “Meubelstransport en sleeperij” (De Gelderlander 31/12/1930, De Gelderlander 31/12/1932)
In 1932 komt hij voor onder “Verhuizingen-Sleeperij” als Fa. C. van Wezel, Waalkade No. 34, Verhuizingen – Sleeperij – Expeditie”.
J.C.A. van Wezel, expediteur komt voor Achter de Vischmarkt 34a (Adresboek 1934)
In 1922, 1928 en 1932 is het “Verhuizingen en Expeditie” en in ieder geval 1924 J.C.A. van Wezel, expediteur. In het Adresboek van 1924 laten zij een foto van hun vrachtwagen afdrukken. In 1928 en 1932 gebruikt de Firma ook “Verhuizingen – Sleeperij”.
Het Adresboek 1932, 1936, 1938 en 1940 vermeldt Achter de Vischmarkt 34a als “stal”: waarschijnlijk is het dit al die jaren daarvoor ook geweest.
Verkoop van panden
In 1939 blijkt de gemeente van J.A.C. van Wezel de perceelen Groote Gas 22, Achter de Vischmarkt 22-24 en Rozengas 9 aankoopt voor f2100, samen 312 c.A. groot, onder voorwaarde dat van Wezel de opstallen van deze percelen en “de aan de gemeente behoorende perceelen Achter de Vischmarkt 26, 28 en 30 en Rozengas 9 afbreekt en binnen 4 weken opruimt.” Daarbij blijkt de gemeente tevens een aantal andere panden te hebben aangekocht in het kader van opruiming in de Oude Stad/in het belang der Volkshuisvesting. (De Gelderlander 26/5/1939)
Het pand van Verhuizingen, Sleperij en Expeditie Firma C. van Wezel, 1939 (Ir. J.G. Deur via F11957 RAN CCBYSA)
Tweede Wereldoorlog
In 1942 en 1943 wordt van Wezel regelmatig ingehuurd voor het leeghalen van woningen die daarvoor door Joden waren bewoond geweest en het transport van deze inboedel. Daarnaast werd hij ingehuurd voor het vervoeren van radiotoestellen.
Als getuige (in het proces tegen Johannes van Elferen, een politie medewerker van de “Politieke Dienst”) zegt van Wezel: “ik moest het doen, anders werden m’n paard en wagen gevorderd en ik zelf gearresteerd.” (zie hiervoor De Gelderlander 26/10/1949, De Gelderlander 27/10/1949). Een uitgebreid verslag is te vinden op: Oorloginnijmegen (pdf)
Na de oorlog
In ieder geval is van Wezel in april 1946 een van de verhuizers van De Afdeeling Nijmegen Vakgroep Meubeltransport (De Gelderlander 5/4/1946)
De Gelderlander 30/8/1947
In Adresboek 1948 komt J.C.A. van Wezel, expediteur/ Firma C. van Wezel Verhuizingen – Sleperij – Expeditie nog voor op Achter de Vismarkt 34. 34a is ook dan een “stal”.
In 1951 en 1955 is ook 32 “Stal J.C.A. v. Wezel”, naast de nummers 34 en 34a.
In 1959 is Vischmarkt 34 “J.C.A. van Wezel”. Achter 34a staat “-“ en 32 is een “stal”.
In 1963 blijkt J.C.A. te zijn overleden, dan staat op nummer 34 “wed. J.C.A. van Wezel, geb. C.H.M. Holleman.” 34a is een “pakhuis”, net als overigens nummer 32. Idem in het Adresboek 1966.
In 1968 is het adres 34 “niet bewoond”. Uiteindelijk wordt het pand gesloopt.
Oude keermuur op de kade ter hoogte van de Vosstraat met voorraan links de (af te sluiten) opening voor het doorgaande verkeer. De muur maakte deel uit van de hoogwaterkering, die – net zoals ook nu nog – de (beneden)stad bij hoog waterpeil van de rivier de Waal moest beschermen. Direct achter de muur de Achter de Vismarkt en het bedrijfspand van Verhuizingen en Sleeperij Firma C. van Wezel, nu volledig gesloopt, 1955 (Jeroen van Lith via F68646 RAN CC0 tevens Auteursrechthouder)
Pakhuis (anno 1889) aan de zuidkant van de straat, inmiddels vervangen door nieuwbouw”, Oude Haven 4-6 (Van der Grinten, RAN F79165)
In 1920 vestigt Turmac zich in Nederland. Hun hoofdkantoor komt in Arnhem (hoewel deze in 1922 verhuist naar Amsterdam) en hun fabriek in Zevenaar. In Nijmegen vestigen zij een tabak opslagplaats, aan de Oude Haven nummer 4.
Zij hebben in 1920 22 volwassen werknemers. In hun bedrijf zijn er 2 electriciteits motoren, samen goed voor 6 PK (Gemeenteverslag 1920). Daarnaast krijgt Turmac in april 1921 een hinderwetvergunning voor het plaatsen van een goederenlift, voor de locatie Oude Haven 4/6 (In het Gemeenteverslag 1921 Waalplein 4/6 genoemd, Sectie C, No. 5101.
Personeelsadvertentie Turmac voor “Flinke Loopjongen”, Oude Haven 4 (De Gelderlander 2/1/1931)
Wanneer Turmac de Drija fabriek in 1932 huurt, blijkt dat zij op dat moment tevens een vestiging huurt op Oude Haven nummer 20. Deze, en andere gehuurde panden, worden afgestoten. De Oude Haven 4, eigendom van Turmac zelf, blijft fungeren als opslagplaats (PGNC 19/12/1932).
Waarschijnlijk vindt in 1937 de overplaatsing toch plaats: “Wij vernamen, dat wegens reorganisatie van het bedrijf, een groot deel der “lagers” en expeditie overgaat naar Zevenaar, waar “de magazijnen zijn uitgebreid. Deze overplaatsing komt voor de Turmac economischer uit. Veel personeel kreeg hier ter stede reeds ontslag.” (De Gelderlander 27/4/1937). Deze gaat waarschijnlijk in 1940 weer open: “De Turmac had in vroeger jaren zijn groote magazijnen aan den Graafschen weg naast de Nijmeegse Veiling. Toen werden de magazijnen grootendeels naar Zevenaar overgeplaatst. Thans is er van de Turkish Macedonian Tab. Co. N.V. weder een depot geopend aan de Oude Haven No. 4. (De Gelderlander 25/5/1940).
Ik (RE) heb in het adres Oude Haven in ieder geval gevonden in de adresboeken voor: 1928, 1932, 1934, 1936 en 1938.
Het Adresboek 1930 heb ik tot nu toe uberhaupt nog niet gevonden. De Oude Haven komt niet voor in de Adresboeken van 1940.
Advertentie opening depot Turmac op Oude Haven
(De Gelderlander 24/5/1940)
“De Turkish Macedonian Tobacco Company, de voormalige Turmac-fabriek, rechts de Bottelstraat”, 1978 (Theo Hendriks via RAN F27357); waarschijnlijkt betreft dit nummer 20
Hoewel van Schevichaven de figuur beschrijft als een figuur met de “stijfheid van den stokvisch, is het pand de Zeemeermin uit eind 18e eeuw een Rijksmonument. In ieder geval hebben er in de 20ste eeuw jarenlang smederijen in het pand gezeten. Na een grondige restauratie in de jaren 80 is het pand verbouwd tot appartementen.
Je loopt er zo aan voorbij en het is klein. Dit is echter een leuk plekje, om even bij een wandeling door de Benedenstad onder het poortje bij Begijnenstraat 13 door te wandelen. Is het de palmboom die het ‘m doet?
In 1983/1984 werd het Citycomplex gebouwd tussen de Ganzenheuvel en Smidstraat. Op een soort binnenterrein kwam de omgevingsvormgeving van Christiaan Paul Damsté.
De Begijnenstraat is een mooie, oude straat die Lange Hezelstraat met de Waalkade verbindt. Opvallende monumenten zijn het oude weeshuis en de oude gereformeerde kerk. Daarnaast heeft nog een aantal prachtige, andere oude panden, waaronder een voormalig postkantoor.
Waarschijnlijk is de Ganzenheuvel tegenwoordig meer bekend van het pleintje, dan de weg die daar achter loopt. Toch dankt het plein juist haar naam aan deze weg.
In 1920 vestigt Turmac zich in Nederland. Hun hoofdkantoor komt in Arnhem (hoewel deze in 1922 verhuist naar Amsterdam) en hun fabriek in Zevenaar. In Nijmegen vestigen zij een tabak opslagplaats, aan de Oude Haven nummer 4.
Het gezicht in de richting van de Priemstraat, en naar de panden van C.A.P. Ivens, fotograaf en H.A. Tesser, drogist, links de Lange Brouwerstraat, 1895 (GN2708 – A RAN)
Priemstraat 1 De eerstgevonden advertentie is in januari 1894 (PGNC 14/1/1894), waarin G.H. van der Wedde een verkooppunt van thee is van P. Mackenzie uit Rotterdam. Afgaande op de advertentie voor de verkoop van het pand in 1903 is de Priemstraat 1 in 1898 “geheel nieuw…” gebouwd. 1897/1898 Verbouwing of nieuwbouw In 1897/1898 vindt een…
Op de Klokkenberg werd in 1844 een lagere school geopend, met daarbij de eerste Christelijke Normaalschool (voorloper van de lerarenopleiding). De straat bestaat pas sinds de jaren 80, toen het complex van de Klokkenberg werd gesloopt en er woningen voor in de plaats kwamen.
Op de Korenmarkt zaten de nodige horecagelegenheden, waarvan het Hof van Brabant mogelijk de bekendste was. Na verloop van tijd was er een terras, met een prachtig uitzicht op de Waal. En er waren kegelwedstrijden, rond 1900 zeer populair.
Op de hoek van de Priemstraat en de Lage Markt is een beeldje van een Olifant te zien. Een herinnerg aan de tijd dat hier een winkel in koloniale waren zat. Het beeld is overigens niet het origineel: deze is van hout en te vinden in de collectie van het Valkhof museum. In 1979 maakte…
In 1858/1859 laat Franciscus Johannes (Frans) Hallo Bat-Ouwe-Zate bouwen, welke al binnen 7 maanden gereed is. In de volksmond krijgt het al gauw de naam “Kasteel Hallo”. Hij zal er zelf maar een korte periode wonen. Het kasteel werd vervolgens vooral bekend door de geliefde “Zusters van Hallo”.
Het huis aan Steenstraat 2 staat bekend als het “Brouwershuis”. Hoewel op de voorgevel het jaar 1621 staat, is het gebouw ouder: In ieder geval bestaat uit het pand al in de 16e eeuw
Op Begijnenstraat 20 staat de voormalig gereformeerde kerk van Nijmegen. Daarna was het jarenlang een bedrijfsruimte: als amandelfabriek, fietsverhuur, timmerfabriek en snookercentrum. Vanaf 1999 is het een woning. Het gebouw is een gemeentelijk monument.
In 1987 maakte de beeldhouwer Klaus van de Locht de afsluitpaal “Habakuk” als grenswachter die is opgesteld tussen de sacrale ruimte van het hooggelegen kerkhof en de profane wereld daaronder.
In de Kloosterstraat hangt een mini-museum over de kaaisjouwers. Gerrit Pijman (Die in 2023 77 jaar is) hangt elke ochtend deze foto’s op en haalt ze ’s avonds er weer af
Blik op het Cellenbroederenhuis de Ellendige en Gevoegde Broederschappen, één van de oudste panden van de stad. In de vleugel met de trapgevel ligt de regentenkamer waar de regenten van deze in 1591 door Prins Maurits gefundeerde instelling van Weldadigheid maandelijks vergaderen, 1900-1925 (dr. Jan Brinkhoff via D17 RAN CC0)
Dit prachtige stukje Nijmegen ligt wat verscholen, met de Ridderstraat als de enige ingang. Met de Ottengas is het een oud stuk Nijmegen, dat de Tweede Wereldoorlog heeft overleefd, vol van gemeentelijke en rijksmonumenten. Toch zullen veel Nijmegenaren het ook kennen van de (vroegere) uitgaangsgelegenheden.
Op 1 februari 1904 opent de Hollandsche Ijzeren Spoorweg-Maatschappij met een bestelkantoor en een reiskantoor op Kannenmarkt No. 6. Hiervoor had de verbouwing plaats gevonden,
Al jarenlang hangt in de Pepergas een bordje met foto en onderschrift dat in Pepergas 22 een smederij was gevestigd. Ik was benieuwd wat er over deze smederij was te vinden.
Korenmarkt, en tekening van Koster, op de achtergrond de St.-Stevenskerk, 1770 (Evert F. van der Grinten via F78336 RAN CCBYSA tevens Auteursrechthouder)
Waar vroeger parkeerplaatsen waren, is het tegenwoordig in de zomermaanden gezellig picknicken op de Korenmarkt. Het was een van de projecten Groene Allure.
Op 4 mei 1995 vindt de onthulling van het Joods Monument plaats, een werk van Paul de Swaaf. Daarbij werd het plein hernoemd naar Kitty de Wijzeplaats: als eerbetoon aan alle omgekomen Joden kreeg het de naam van een hen. In 2015 vond de onthulling plaats van 7 plaquettes, met de namen van alle 449…
De gemeente Nijmegen gaf in 1973 een aantal kunstenaars de opdracht om een verkeerspaaltje te ontwerpen. Oscar Goedhart was met Peter van Locht en Giuseppe Roverso de eerste kunstenaar.
Omdat in 1983 Karl Marx 100 jaar is overleden, besluit de gemeente Nijmegen een plaquette op te hangen waar het “ouderlijke huis” van de moeder van Karl Marx heeft gestaan. Henriëtte Presburg heeft hier echter slechts 6 jaar gewoond: zij was geboren in de Nonnenstraat.
1887 Klokkenberg Bij de opening 6 Mei schrijft het PGNC: “… De Christelijke normaalschool werd in 1846 in het vorige gebouw op den Klokkenberg geopend, terwijl met den bouw van de nieuwe school, naar de plannen van den heer J.W. Michielsen alhier, in 1886 werd begonnen door den aannemer, den heer Buskens. Voor den fraaien…
Panden aan de westzijde van de Grotestraat met een Brood- en Banketbakkerij (huisnummer 45) (dit pand werd vroeger De Drie Vijzels genoemd), Grotestraat 43-45-47-49, 1935 (Fotopersbureau Gelderland via F65417 RAN CCBYSA Auteursrechthouder: J.F.M. Trum)
Advertentie verkoop de Drie Vijzels (PGNC 27/1/1895)
Het Anker/Dobbelmann
Lange Brouwersstraat
Een van de bekendste fabrieken die Nijmegen heeft voortgebracht is Dobbelmann. Haar oorsprong ligt in de Lange Brouwersstraat, wanneer Johann Peter Dobbelmann in 1845 zeepfabriek het Anker koopt. Het Anker was daarbij het het eerste bedrijf Nijmegen geweest met een stoomketel. Al gauw daarna neemt zijn zoon Theodoor de fabriek over. In 1895 ontstond een grote brand, die de fabriek verwoestte. Daarop vestigde Dobbelmann zich in Bottendaal en werd het een van de belangrijkste zeepfabrieken van Nederland.
Lange Brouwerstraat 2
Een aantal verwaarloosde panden ; links onderaan de hoek met de Begijnenstraat ; op de achtergrond rechtdoor de Oude Koningstraat, 8/1978 (Theo Hendriks via F29342 RAN CC0)
Een aantal verwaarloosde panden in de Benedenstad heeft de sloop overleefd, waaronder enkele in de Lange Brouwerstraat. Op nummer 2 bevindt zich in 1978 Drukkerij “De Waalstad”. Let ook op de prachtige deur van 2B (Tegenwoordig nummers 6 en 8); deze deur bestaat nog steeds.
Gemeentelijk Monument
Deur Lange Brouwerstraat (augustus 2025)
Lange Brouwerstraat 4, 6 en 8 is een Gemeentelijk Monument met als formele tekst bij het besluit tot aanwijzing:
“Woningen. Oorspronkelijk winkel / woonhuis van twee lagen. Gevel van baksteen met gestucte banden. Op de begane grond vernieuwde houten pui met links de deur van het bovenhuis. De bovenetage heeft drie assen waarin T-vensters met daarboven gemetselde ontlastingsbogen met natuurstenen sluitsteen. Gootlijst met consoles. Platdak met pannengedekt schild en in het midden een dakkapel met houten pilaters, vlakke bovenlijst en wangen. Bouwjaar: ca 1895-1900. Van belang als voorbeeld van de straatbebouwing en als onderdeel van, samenhangend bewaard gebleven, oude bebouwing van dit deel van de benedenstad.”
Lange Brouwerstraat 8 6 4 en 2 (augustus 2025)
Glashuis/Sint Jacobskapel
Tekening van de Kapel van het St. Jacobsgasthuis (het huidige Glashuis), 12/8/1895 (GN1589 RAN)
De Sint-Jacobskapel of Glashuis werd in de 15de eeuw gebouwd als onderdeel van het St. Jacobsgasthuis. Het is een bakstenen gebouw met driezijdige koorsluiting. Na het Beleg van Nijmegen in 1591 verloor de kapel de geloofsfunctie. Hendrick Heuck had er tot 1655 een glasblazerij die in 1670 failliet ging. Daarna deed de kapel dienst als school, opslagruimte, koeienstal, weeshuis en woning. In 1965 werd de kapel gerestaureerd door ingenieur J. G. Deur. Hierna werd het weer een gebedsruimte en in 1998 verdween de religieuze functie opnieuw en sindsdien is het gebouw onder meer in gebruik voor exposities en huwelijken. Daarnaast vervult de kapel een rol als ontmoetingsplek voor pelgrims (met name de pelgrimage naar Santiago de Compostella).” (Bijschrift KN13129-25 RAN, een foto uit 1956).”
Tijdens het bombardement van 22 februari 1944 raakte de kapel beschadigd. Na de oorlog ontwierp ir. Deur de restauratie, welke na zijn overlijden werd voortgezet door ir. Poederoijen. Na het gereedkomen van de restauratie zegende deken van Dijk de kapel in als Sinte Geertruidkapel. Later is de naam veranderd naar de Sint Jacobskapel. (Bijschrift F93761, foto uit 1964)
Moeder met Kind, Pépé Gregoire
1982 Ganzenheuvel, tegenwoordig Papengas bij het Glashuis
Moeder en kind, beeld van Pépé Gregoire: Onthulling van het beeldje van Haskoning door burgemeester F. Hermsen, 29 juni 1982. Bij de herinrichting van de Ganzenheuvel is het verplaatst naar de Papengas, bij het Glashuis (Peter Wiegerinck via F61292 RAN CCBYSA)
Pierre Paul “Pépé” Grégoire (Teteringen, 3 november 1950) is een Nederlandse beeldhouwer.
Hij studeerde van 1968-1974 aan de Rijksakademie van beeldende kunsten in Amsterdam. In 1974 won hij de Buys van Hultenprijs en in 1985 de Jan Hamdorffprijs. Hij maakt vooral grote werken in de openbare ruimte (2 tot 8 meter hoog). Bovendien maakte hij in opdracht een aantal bronsportretten.
De meeste Nijmegenaren zullen het gebouw op Ganzenheuvel 71 kennen als het befaamde Spijshuis Uylenspieghel. Ook vóór dit restaurant waren er verschillende horeca-gelegenheden geweest.
Café Vink
Café Billard A.W. Vink van de familie Vink-van Roozendaal. Rechts voor de pui de vier kinderen uit het gezin, Johannes Hendrikus (Jo) en Antonius Wilhelmus (Toon), Hendrina Anna (Rika) en Anna Wilhelmina (Annie) en drie vriendinnetjes van de familie Winkels, Ganzenheuvel 71, 8/1934-9/1934 (F39218 RAN)Groepsfoto van de familie Vink voor Café A.W. Vink. In het midden, zonder hoed, eigenaar/uitbater Antonius Wilhelmus (Toon) Vink (28/06/1898 – 07/06/1968), Ganzenheuvel 71, 1929-1931 (F39215 RAN)
Zie ook de foto F39238 RAN uit 1959-1960: dan is het “Café A.W. Vink / Vink’s Dancing van de familie Vink-van Roozendaal. De dancing is tot dan de enige in de stad.” Merk op dat op de bovengevel ook “Café “De Oude Stad”” staat geschilderd.
Op foto GN10680 RAN komt Prins Carnaval Nico (Grijpink) in 1957 langs dancing Vink.
Rond 1965 is het Bar Dancing Blue Bell, zie foto F86411 RAN. En rond 1920 Bar Bodego La Colina (zie F63999 RAN)
Spijshuis Uylenspieghel
De in aanbouw zijnde Cityschool. Rechtsboven het Spijshuis Uylenspieghel aan de Ganzenheuvel 71, 1979 (Wim Michels via ZN36171 RAN CC0)
Het restaurent opende in 1975. Vanwege de corona-periode werd het restaurant in 2020 gesloten. De tekst op haar site vertelt:
“Na 45 jaar vol strijdlust, goede zin en fantastische inzet van iedereen, moeten wij bekend maken dat de Corona-periode van ons gewonnen heeft. Wij geloven er niet in dat we zodra de eerste versoepelende maatregelen van kracht zullen zijn, we weer een winstgevend bedrijf kunnen worden.
Dit heeft ons doen besluiten om onze deuren blijvend te sluiten.
Wij zijn blij te kunnen mededelen dat er geen benadeelde leveranciers achterblijven.
Wij willen al onze trouwe gasten van de afgelopen 45 jaar van harte bedanken.”
Onder St. Steven
Smidstraat 31
Onder St Steven, Smidstraat 31 (augustus 2025)Omgevingsvormgeving Christiaan Paul Damsté, Achter de Smidstraat, 1983 (juni 2024)Omgevingsvormgeving, Christiaan Paul Damste, Achter de Smidstraat, 1983 (juni 2024)
Priemstraat 3-5
Priemstraat 3-5 (augustus 2025)
Priemstraat 3- 21, 1966 (G.Th. Delemarre via 101938 Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed CCBYSA 3.0)
Priemstraat 13
Priemstraat 13 (augustus 2025)
Dille & Kamille
Begin jaren 70 vestigt zich Dille & Kamille op de Priemstraat. Het is dan een van de 5 eerste vestiging van de keten, die in 1974 in Utrecht is opgericht. “Sinds die tijd willen we mensen inspireren om bewust, onthaast en duurzaam te leven in harmonie met elkaar, onze omgeving en de natuur. En daarom kiezen we al bijna 50 jaar voor dingen die ertoe doen!” (Dille & Kamille) Rond 1979 is deze vestiging echter gesloten. In 2014 komt Dille & Kamille terug naar Nijmegen, dan op de Lange Hezelstraat.
Op Facebook staat een mooie foto uit 1970 en veel herinneringen. Daarbij wordt het jaartal 1974 genoemd als waar iemand de eerste baan had bij Dille & Kamille. (Ook 1972 wordt genoemd, maar uit de website van Dille & Kamille blijkt de winkel in Utrecht in 1974 te zijn begonnen).
Zie ook de foto F67949 RAN. Deze is gedateerd op 1966-1970, maar dit zal een abuis zijn.
Weetjewel en Bar Cali
Na Dille & Kamille zat hier zo’n 40 jaar restaurant Weetjewel.
Priemstraat 11-13 is een Gemeentelijk Momument met als tekst bij het besluit tot aanwijzing:
“Bedrijfspand met bovenwoning. Geheel gepleisterd bakstenen pand in drie bouwlagen, drie-assig, met pannengedekt schilddak. Op de eerste etage hoge rechthoekige vensters met ze ruiten; op de tweede bijna vierkante ramen met vier ruiten. Gladde geprofileerde kroonlijst. De benedenetage heeft een hoge houten pui bestaande uit twee deuren met bovenlicht, waartussen een etalagevenster met bovenlicht. De pui bestaat uit bewerkte pilasters met boven de deuren gebogen frieslijsten met consoles. Boven de etalage een kroonlijst onderbroken door een uitvoerig ornamentaal fronton. Bouwtijd: tweede kwart 19e eeuw; pui circa 1880-1885 Zeer karakteristiek pand met waardevolle pui.”
Priemstaat 13 (augustus 2025)
Priemstraat 19-21
Rijksmonument met als omschrijving: Linker- en Rechter helft “van een in de 18e eeuw overlangs in twee woningen gesplitst, breed, onderkelderd, laat-gotisch huis (XVI A) met insteek, verdieping en verdiep, moer- en kinderbalklagen ten dele voorzien van sleutelstukken met peerkraalprofiel en hoge eiken kap – drie jukspanten voorzien van gezaagde telmerken – gedekt met Hollandse pannen en aan de voorzijde met wolfeind en achter tegen gepleisterde tuitgevel. Deze rechter helft heeft een verhoogde, gepleisterde en met lijst afgesloten voorgevel met een hoge 19e eeuwse winkelpui, twee 6-ruits schuifvensters op de verdieping en een 9-ruits schuifvenster op zolderhoogte. In de achtergevel een vijftal vensters.”
Rijksmonument
Priemstraat 19-21 Is een Rijksmonument met als omschrijving voor nummer 19:
“Linker helft van een in de 18e eeuw overlangs in twee woningen gesplitst, breed, onderkelderd, laat-gotisch huis (XVI A) met insteek, verdieping en verdiep, moer- en kinderbalklagen ten dele voorzien van sleutelstukken met peerkraalprofiel en hoge eiken kap – drie jukspanten voorzien van gezaagde telmerken – gedekt met Hollandse pannen en aan de voorzijde met wolfeind en achter tegen gepleisterde tuitgevel. Deze linker helft heeft een verhoogde, gebosseerd gepleisterde en met lijst afgesloten voorgevel met hoge 19e eeuwse winkelpui, twee schuifvensters op de verdieping en een schuifvenster op zolderhoogte. In de achtergevel een keldertoegang, twee deuropeningen en vier vensters.”
Ansichtkaart
Straatbeeld, omstreeks de eeuwwisseling, gezien vanaf de Lage Markt in de richting van de Ganzenheuvel. Op de achtergrond Likeurstokerij en Distilleerderij van Rijssenbeek & Nass aan de Smidstraat en de toren van de St. Stevenskerk, rechts vooraan, op de hoek, de kruidenierswinkel ‘In den Olifant’, 1898-1902 (F89834 RAN)
Priemstraat met historische foto (augustus 2025)
Vlakbij Priemstraat 19-21 hangt 2019 een vergroting van een gerestaureerde ansichtkaart uit 1900. Zie het artikel in de Gelderlander hierover.
Priemstraat 53- 55
Priemstraat 53 – 55 (augustus 2025)
Rijksmonument
Priemstraat 53 – 55 is een Rijksmonument met als omschrijving:
“Laat-middeleeuws PAND, waarvan de geveltop met in- en uitzwenkende contouren uit de 18e eeuw dagtekent.
Aan de achterzijde een gepleisterde puntgevel.
Onder het huis een tweebeukige kelder met graatgewelven op bakstenen ronde pijlers.
Moer- en kinderbalken met gesneden laat-gotische sleutelstukken.
Spiltrap achter in het huis.”
Priemstraat 57
Rijksmonument
Het gebouw is een Rijksmonument met als omschrijving:
“Pand met verdieping en hoog zadeldak, waarschijnlijk 17e eeuw. Lijstgevel van vroeg-19e eeuws karakter.”
Hotel Ariëns
De oostzijde van de Priemstraat met in het midden Hotel Ariëns , gezien in de richting van de Lage Markt, 1890-1895 (F31925 RAN)
Lage Markt 40
De melk- en zuivelwinkel van E.A. Mack (nr. 40) links, in het midden de Priemstraat, geheel rechts het Jezuiëtenhuis oftewel de Hof van Xanten, Lage Markt 36-46, 1959 (Gemeente Nijmegen afd. Reprografie via F19042 RAN CC0)
Rijksmonument Jezuïetenhuis Het Hof van Xanten wordt ook wel het “Jezuïetenhuis” genoemd, vernoemd naar de schuilkerk die hier lang gevestigd was. Na de Reductie van Nijmegen bleven vooral de Jezuïeten actief. “Vanaf 1616 waren er structureel twee missionarissen namens de orde in Nijmegen aanwezig. De eerste missionaris die gezonden werd en die we dus als…
Smederij tussen het Hof van Xanten (het Jezuïetenhuis) en de Vinkegas, Lage Markt, 1925-1930 (F66506 RAN)
Lage Markt, maart 2025 (Google Streetview)
Het meest linkse gebouw op de foto van ongeveer 1925-1930 naast het poortje is het Hof van Xanten. Op de huidige foto is de situatie in maart 2025, waarbij op deze plaats woningen zijn gebouwen.
Lage Markt 59/Waalkade 11
(voorheen Lage Markt 55)
Lage Markt 59 (augustus 2025)
Cartouche met chronogram
Cartouche Lage Markt 59 (augustus 2025)
Op de cartouche staat de tekst “paX et qVIes VsqVe qVaqVe hVIC DoMVI”. Dit is een zogenaamd jaardicht of chronogram. Een chonogram bestaat uit 1 of meer versregels, of een korte spreuk, waarin de letters M, D, C, L, X, U, V, W, I en Y als Romeinse cijfers beschouwd, bij samentelling een bepaald jaartal voorstellen. (wikipedia, met tevens meer achtergrond van een jaardicht).
De vertaling luidt: “Vrede en rust te allen tijde voor dit huis”, waarbij tevens het jaar 1648 wordt gevormd. Zoals Dorsoduro aangeeft, is deze tekst mogelijk ingegeven door de Vrede van Münster.
Rijksmonument
Een aantal panden voor de restauratie, Lage Markt 55-61, 1975 (Frans Kup via F19554 RAN CCBYSA)
Het gebouw is een Rijksmonument met als omschrijving:
“Pand met in de verminkte en gepleisterde voorgevel een gevelsteen met cartouche (1648) en drie sierankers. Het schilddak wordt aan de Waalkade afgesloten door een gevel met gezwenkte top.”
Gevelsteen
Lage Markt 70 – 88
Gevelsteen, Lage Markt 70 – 88 (augustus 2025)
Deze spreuk is vooral door het “Adagia” van Erasmus beroemd geworden. Daarin beschrijft hij “Ne Iupiter quidem omnibus placet” (Adagia 2.7.55).
Oftewel: “Zelfs Jupiter kan het niet iedereen naar de zin maken”; wat vrij vertaald betekent: Je kunt het niet iedereen naar de zin maken.
Deze Latijnse spreuk is uiteindelijk gebaseerd op een Oud-Griekse spreuk van Theognis in zijn Sententiis. In het Engels: `Theognis among his moral maxims: ‘For Jove himself may not content us all, / Whether he holds rain back or lets it fall.’` “Οὐ δὲ γὰρ ὁ Ζεὺς Οὔθ’ ὕων πάντας ἀνδάνει οὐτ’ ἀνέχων.” Ik spreek geen Latijn noch Oud Grieks. Wel is in het oud Grieks `Zeus´ te herkennen, terwijl in de Engelse vertaling Jove, oftewel Jupiter, wordt genoemd. Opvallend is in ieder geval wel, dat de verwijzing naar regen door Erasmus wordt weggelaten. Zie ook https://alt.language.latin.narkive.com/5EDY7kBC/ne-iuppiter-quidem-omnibus-placet, waarin de volledige context van Theognis in het engels staat.
Zoals Dorsoduro ook aangeeft, komt de tekst ook voor in Baudartius Afbeeldinghe, ende beschrijvinghe van alle de veld-slagen, belegeringen en ghevallen in de Nederlanden, geduerende d’oorloghe teghens den coningh van Spaengien (1559-1614) uit 1615:
`Ne Iovem quidem omnibus unquam placuisse, dat Iupiter selve noyt allen menschen en heeft behaeght. Derhalven het oock geen vvonder is, dat ick ende mijns gelijcke van de berisp-gierige vvorden geoordeelt, ende het alle man niet te passe en konnen maken. Ick en hebbe (dat versekere ick u) niemant`
1645
Op de gevelsteen staat tevens het jaar 1645 genoemd. Zoals Dorsoduro al aangeeft, moet de gevelsteen in ieder geval ooit zijn opgeknapt. Daarbij is niet met zekerheid te zeggen waar de 1645 naar verwijst en in welk jaar de gevelsteen is ingemetseld.
“Op 21 november 1986 werd hier de laatste hand gelegd aan de sociale woningbouw in de Benedenstad door: F.J. Hermsen Burgemeester van Nijmegen, H. Houthuys, J. van de Ing, H. Jansen, P. Mays, A. Weijers en W. Weijers leden van het Buurtkomitee Benedenstad. F.S.H. Crouwers en Maartje Busser, Bewoners.”
Deze gevelsteen zal de vervanger zijn van een oorspronkelijke, welke in 1987 al beschadigd was. In 1988 waren nog meer handen kapot. Zie ook F60951 RAN, met burgemeester Hermsen.
Een mooie foto van deze appartementen aan de Vosstraat uit 1986 is F94014 RAN.
Gevelsteen Vosstraat
Gevelsteen Vos, Vosstraat (augustus 2025)
De gevelsteen van een rode vos in de Vosstraat is oorspronkelijk afkomstig uit een pakhuis, dat in 1639 voor Anthonis Vos gekocht werd, onderdeel van het St. JacobsGasthuis. Het gebouw werd in de jaren 70 afgebroken. Bij de nieuwbouw van 1986 werd het herplaatst. (KN14255-30 RAN). Het RAN noemt als jaar van de sloop 1974; Hendriks (1987, via het Straatnamenregister): “”Door sloop van dit pand in 1977, is het straatje niet duidelijk meer herkenbaar.””
Vosstraat
Ook de Vosstraat is naar Anthonis Vos vernoemd: “”1706: Vossegasken. De wijnkoper Anthonis Vos, burgemeester in 1655 en 1658, kocht in 1639 een deel van het vroegere St. Nicolaas gasthuis en richtte dit tot een pakhuis in. Het gebouw kreeg den naam: Vossepakhuis. Dit gebouw bestaat nog; naast den ingang is in de muur een steen gemetseld waarin een vos gebeiteld is. Zie het R.V. van 1900, blz. 41. P. 1839: Achter de Vischmarkt.” (Teunissen 1933 zoals weergegeven in het Straatnamenregister)
Vosstraat (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, CC BY-SA 4.0 , via Wikimedia Commons)
Moeder Gods als beschermster van de schippers, Hans Truijen
1966 Vleeshouwerstraat
Moeder Gods als beschermster van de schippers, Vleeshouwerstraat (augustus 2025)
Moeder Gods als beschermster van de schippers is een kunstwerk van Hans Truijen (1928-2005). Dit mozaïek is geplaatst in Vleeshouwerstraat, vlak bij de trappen van het Groene Balkon. Links is Maria als Moeder Gods met Jezus. Rechts staat Sint Olof afgebeeld. Hij was in de 15e eeuw in Nijmegen de patroonheilige van schippers. Het Nijmeegse Antependium uit 1494 heeft als inspiratiebron voor dit kunstwerk gediend. Voor een uitgebreide beschrijving:
Deze gevelsteen slaat op Arnold Kelffken. In het jaar 1729 was hij voor het eerst burgemeester. Oorspronkelijk was de steen ingemetseld in de kademuur van de Oude Haven, naar aanleiding van het herstel daarvan. De Oude Haven werd in 1881-1884 gedempt. De gevelsteen werd ingemetseld aan de Gedeputeerdenplaats. In 1986 kreeg het zijn huidige plaats (KN14254-29 RAN en Facebook).
“Zij roepen ons die deftige familie voor den geest, van scheepenen en burgemeesters, naar wie ons Bosch (ten onrechte) genoemd is, en welke zoo treurig eindigde in 1745 met Mr. Arnold Kelfken, een gederailleerd heerschap, die niets naliet dan een slechten naam en schulden.” (Het Schependom van Nijmegen in woord en beeld 1912, p. 37, van Schevichaven, overgenomen uit argusvlinder)
De Kolonialen: Waalkazerne en Valkhofkazerne
Een eenheid van de Koloniale Reserve op het terrein van de Waalkazerne. Van 1891 tot en met 1911 bevonden zich twee kazernes in de binnenstad: de Waalkazerne en de Valkhofkazerne. In 1911 werd een grote kazerne geopend in Nijmegen-Oost, Oude Haven, 1900-1905 (F1650 RAN)Koloniale Reserve verlaat de Valkhofkazerne, Valkhofplein, foto gedateerd 1910 (F51124 RAN)
Ridderstraat 8: gevelsteen Ex Invidia et Favore
Gevelsteen Ridderstraat (augustus 2025)
“De wapensteen met alliantiewapen van de families (Johan Michiel) Roukens en (Agneta Jannetta) Verspijck met de tekst: “Ex Invidia et Favore 1751”. Vertaling: “Als gevolg van haat en begunstiging”). De gevelsteen is tegenwoordig ingemetseld in een pand aan de Ridderstraat (op de plek van het voormalige Hof van Batenburg, het woonhuis van Roukens-Verspijck)” (Bijschrift F32019 RAN)
Vanuit het noordwesten kijken we naar twee gebouwen die vermoedelijk in de 19e eeuw zijn gebouwd. In het linker pand met balkon en poortgebouw bevond zich op enig moment Hotel Palace Royal. Het hotel had enige weken Sir Walter Scott te gast die er ook stierf. Tussen ongeveer 1914 en 1920 zaten er gemeentelijke instanties. Het gebouw rechts ernaast stond op het perceel van het vroegere karakteristieke Hof van Batenburg, tussen circa 1865 en 1898 zat hier een meisjesschool. Het pand is in de tweede helft van de twintigste eeuw gesloopt. De zware omlijsting van de voordeur bestaande uit een architraaf, sokkels en vlakke pilasters is toen verplaatst naar het gebouw op Sint Anthoniusplaats 1. Het rechterpand, wat helaas nauwelijks te zien is, had het voorkomen van een pakhuis, 1890-1919 (F93291 RAN)
Het is niet met zekerheid te zeggen waar het jaartal en deze tekst op slaat, noch het jaartal waarin de gevelsteen gemaakt is. Het kan bijvoorbeeld zo zijn dat de gevelsteen jaren na “1751” is opgehangen. Een aantal mogelijke verklaringen:
De aanslag op het huis van Johan Michel Roukens, deze lijkt het meest genoemd, zie hieronder
De “begunstiging”: heeft er in 1751 een specifieke “begunstiging”/een specifiek moment om stil te staan bij “Als gevolg van haat en begunstiging” plaats gevonden? Of is de “1751” een algehele terugblik op de gehele afgelopen periode? Bijzonder lijkt mij, dat Roukens munten laat slaan waarop 1747 expliciet is vermeld. Dus: waarom het jaartal 1751?
Een relatie met Mr. Theodorus Leonardus Roukens? Hij is geboren in 1751 (28 Januari 1751) en ongehuwd overleden op 26 mei 1782
1747: “Aanslag” op Roukens
“Gedenkpenning van de mislukte aanslag op het huis Hof van Batenburg van Johan Michiel Roukens in 1747. Verblijfplaats : het gemeentemuseum.”, 1747 (Dr. Jan Brinkhoff via D585 RAN CC0 tevens Auteursrechthouder)
Een veelgebruikte mogelijke verklaring is de “aanslag” op Roukens: Johan Michel Roukens werd eind 1747 belaagd door een groep prinsgezinden. Hij zou, al dan niet terecht, tegen de benoeming van stadhouder Willem Karel Friso (Willem IV) tot erfstadhouder zijn geweest, met de daaraan verbonden machtsuitbreiding (Teunissen 1937, die overigens het jaar 1749 noemt, zoals vermeld in Straatnamenregister)
Daarbij was zijn vrouw Agneta Jannetta Verspijck pas bevallen van hun zoon Arent Anthony Roukens (geboren op 29 oktober 1747).
De binnenplaats van het Hof van Batenburg met onder de blinde pui de wapensteen met het alliantiewapen van de families (Johan Michiel) Roukens en (Agneta Jannetta) Verspijck, met de tekst : Ex Invidia et Favore 1751 ( vertaling : Als gevolg van haat en begunstiging). Tegenwoordig is de gevelsteen ingemetseld in een pand aan de Ridderstraat , op de plek van het Hof van Batenburg, het woonhuis van Roukens-Verspijck, Ridderstraat, 1961 (dr. Jan Brinkhoff via D583 RAN CC0 tevens Auteursrechthouder)
Biografisch Woordenboek Mr. Johan Michiel Roukens
Het Biografisch Woordenboek uit 1790 beschrijft hoe een groep inmiddels al begonnen is met de plundering -intussen had de wieg ternauwernood de baby Arent Anthony beschermd tegen een gegooide steen- totdat een groep gewapende burgers en een storm erger weet te voorkomen; andere bronnen als Berghpedia, de hierboven genoemde Teunissen en Noviomagus noemen alleen de storm, de groep gewapende burgers niet. Zoals de Jong al aangeeft, betreft het niet het jaar 1848, maar 1847:
“Roukens, (Mr. Johan Michiel) een der grootste Regtsgeleerden van zijnen tijd, en boezemvriend van den vermaarden AmderdamCchen Advokaat Hermanus van Noordkerk. Hij was gebooren op den zesentwintigsten Januarij des Jaars 1702. De haat, waar mede zijn Geslagt was belaaden, hadde hem, in zijne eerde kindsheid, bijkans het leeven gekost. Om het onnozel wigt te behouden, in eene dreigende opschudding, in het Vaderlijk huis ontdaan, bergde men hetzelve, leggende in zijne Wieg, over den muur van den Tuin, in het huis van den Heere Baron van Randwyok. De gronden der Taalkenniste, vooral van het Latijn, leide de Jonge Johan Michiel, onder den vermaarden Nijmeegschen Rektor Cannegieter. In de Regtsgeleerdheid genoot hij, te Leiden, het onderwijs van de beroemde Hoogleeraaren Gerard Noodt, Vitriarius en anderen. Naa zijne bevordering tot Meester in dc Regtsgeleerdheid, keerde hij weder na zijne Geboortestad. Welhaast ondervondt hij het genoegen, dat hem een Ampt wierdt opgedraagen, in vergoedinge der nadoelen en schaden, welke zijn Vader hadt geleeden. In den Jaare 1745 verkreeg hij zitting in den Raad. In het volgende jaar ontving hij last, van wegen het Gewest, om de veertienduizend-man Hanoversche Hulptroepen door het Kwartier te geleiden. Nog hooger eere genoot hij, in den Jaare 1748, wanneer hij, van wegen de Stad Nijmegen, wierdt benoemd, om zijne Doorluchtige Hoogheid , den tegenwoordigen Erfstadhouder, Willem den V, over den Doop te houden. Aangaande een Regent, dus, met eere en aanzien bekleed, zou men verwagt hebben, dat het onrustig Jaar 1748 niet ten zijnen nadeele zou gewerkt hebben. Dit gebeurde evenwel. De Heer Roukens was een der zeven Regenten, onder de twaalf, welke van hunne Regeegeeringsposten verlaaten wierden. Het onstuimig gemeen was hier mede niet voldaan; men dreigde zijn Huis met plondering, en den dood aan al wat ‘er binnen leefde, ’s Mans Echtgenoote lag thans in het kraambedde, en was slegts drie dagen geleeden verlost. Het woest gepeupel, voor het Huis vergaderd, de Voordeur, met geweld, geopend hebbende, streeft straks na binnen, en werpt een hagelbui van steenen door de glazen der Kraamkamer: zodat eenigen nedervielen op de Wieg, in welke het Kraamkind lag. Gelukkig lag dit met het hoofdeneinde na die zijde, van welke de steenen vloogen, en wierdt aldus door den Kap der Wieg beschut. Intusschen vondt men, in het Voorhuis, eenige manden met Wijn, Het gulzig te lijve slaan van deezen deedt de plonderwoede nog meer ontsteeken. Aan het verbrijzelen van Meubelen en Huisgeraaden, die voor de hand stonden, zijnen zat bekoomen hebbende, maakte men de toebereidzels om tot in de Kraamkamer door te dringen. Ter goeder uure wierdt zulks belet door eenige welgezinde gewapende Burgers, die den plonder- en moordzieken hoop verdreeven; welke, daarenboven, van schrik bevangen wierdt door eenen spoedig opkoomenden stormwind: zodat niemand zich op straat durfde waagen, uit vreeze voor het instorten van schoorfteenen en nedervallende Dakpannen.
De Heer ]ohan Michiel Roukens was grondig ervaren in de kennis van de algemeene en bijzondere Regten; verscheiden Verhandelingen kunnen hier van getuigenis draagen, onder andere die Over den Dijkbrief van de Ooy. Daarenboven bezat hij eenen poëetischen geest, en verpoosde, bij wijlen, zijnen gewoonen letterarbeid, door het zamenftellen van Latijnsghe of Nederduitfche Vaerzen. Hij overleedt op den tienden April des Jaars 1772, zijnde getrouwd geweest met Agneta Jeannetta Verspyck, dogter van Leonard Verspyck, Ontvanger Generaal des Nijmeegschen Kwartiers, en van Vrouwe Huberta ingenoel, dogter vanden Burgemeester Johan Ingenoel en van Johanna Rebbers, gebooren den dertigsten November des Jaars 1705 en gestorven op den achtentwintigsten Maij des Jaars 1787. Twee Zoonen zijn uit dit huwelijk naagebleeven; Arent Anthony Roukens en Theodorus Leonard Roukens.
Vaderlandsch woordenboek; oorspronklyk verzameld door Jacobus Kok, Twee-en-twintigste(-negen-en-twintigste) deel. K-M (-V), VYF-EN-TWINTIGSTE DEEL, 1790, bladzijde 197 en 198 (met overzetting via Delpher, de ſ is vervangen door een s); deze tekst is ook te vinden op DBNL.
Ook komt dit verhaal voor in: Biographisch woordenboek der Nederlanden, bevattende levensbeschrijvingen van zoodanige personen, die zich op eenigerlei wijze in ons vaderland hebben vermaard gemaakt, Uitgegeven onder hoofdredactie van Dr. G. D. J.Schotel, Tiende deel.1878
Ook van Schevichaven schrijft in zijn Penschetsen (deel 10, 1898) uitgebreid over de aanslag. Ook hij noemt de plundering niet: “ijn lezing van dezen aanslag op het huis van Roukens wijkt aanmerkelijk af van hetgeen dienaangaande vermeld wordt in het artikel “J. M. Roukens” in het Biographisch Woordenboek van Van der Aa. Zoo erg als het daar wordt voorgesteld, is het niet toegegaan. Ware dat het geval geweest, dan zouden de volgens dat relaas gepleegde euveldaden zeer zeker niet voorbij gegaan zijn in de Zedige Aanmerkingen op de gebeurtenissen dier dagen, bij Hendrik Heymans in het volgende jaar hier ter stede in het licht gegeven. Hoewel dit pamflet vloeide uit de pen van een aanhanger der magistraatspartij, is daar evenwel geen sprake van gewelddadigheden in het huis gepleegd. Daarenboven, waren de plunderaars reeds in huis geweest, dan zou er geen reden bestaan hebben om te vluchten voor den stortregen en den storm. Zij hadden zich den tijd aangenaam kunnen korten in den wijnkelder en elders, totdat de bui uitgewoed zou zijn.”
Zie ook foto F32118 RAN, gedateerd 1960: Het ‘Hof van Batenburg’ op de hoek met de Eiermarkt, vóór de afbraak in het voorjaar van 1962
Ottengas
Het gezicht op de Ottengas, vanuit de kruising met de Muchterstraat , met (links) de keermuur van De Klokkenberg, gezien in de richting van de rivier de Waal, een schilderij gemaakt door Hendrik Johannes (Jan Hendrik) Weissenbruch (30 november 1824 – 14 maart 1903), 1850 (Gemeentemuseum Nijmegen via F46474 RAN)
“De naar de Waal aflopende Ottengas is het laatst overgebleven karakteristieke straatje van de benedenstad. Aan de westzijde staat een mogelijk laat-middeleeuwse bakstenen muur met steunberen. Het vermoedelijk in de kern 16de-eeuwse pand Ottengas 15 heeft in het midden een trapgevel met ezelsruggen.” (Monumenten in Gelderland)
Ottengas: Het gezicht vanaf de Eiermarkt, in de richting van de Vleeshouwerstraat; links staat architect v.d. Kloot bij de keermuur, 1950 (F31506 RAN)rechts van de muur Ottengas, links daarvan Klokkenberg en links de Muchterstraat (augustus 2025)
Ottengas 29
Ottengas 29 is sinds 1973 een Rijksmonument met als omschrijving:
“Pand met verdieping en zadeldak. Voorgevel met rechte kroonlijst, 18e eeuw, en vensters met kleine roedenverdeling. Links een trapgevel. Gerestaureerd 1961-’63.”
Zie voor een foto uit 1975 van Ottengas 29-31 F31477 RAN: In 1974 gerestaureerde panden in 18e eeuwse aanpassing, gezien vanaf het Groene Balkon in de richting van de Eiermarkt
Het pand is een Gemeentelijk Monument met als formele tekst bij het besluit tot aanwijzing:
“Winkel met woning. Geheel gepleisterd bakstenen pand van vier bouwlagen met afgeplat zadeldak dat pannen schilden heeft aan de zijkanten. De benedenpui en eerste etage, die het karakter heeft van een insteek zijn in de gevelbehandeling samengevoegd: de kozijnen van de drie assen lopen in elkaar over. De huisingang bevindt zich rechts; die van de winkel in het midden. Op de tweede en derde etage twee vensters met lichtgetoogde bovendorpel; boven lager dan daaronder. De afdekkende kroonlijst op de rechte gevel is verdwenen. Ook de zijgevel aan de Ottengas is gepleisterd. Aan de voorzijde ervan zijn onregelmatig geplaatste openingen van drie bouwlagen; meer naar het noorden van vier bouwlagen, waarvan de onderste op kelderniveau. Bouwtijd: 17de eeuw; gevel gewijzigd tweede of derde kwart negentiende eeuw. Een van de weinige bewaard gebleven grote zeventiende-eeuwse panden in de stad. Van groot belang voor de hoek Ridderstraat-Ottengas.”
Ridderstraat 13 is een Rijksmonument met als omschrijving: “PAND, waarvan de lijstgevel een gebeeldhouwde Lodewijk XV-omlijsting van het venster boven de deur heeft. Inwendig: stucplafonds, 18e eeuw.”
Op de Gemeentelijke Monumentenlijst staat de volgende aanvulling vermeld: “stucplafonds zijn verloren gegaan door vernieling en brandstichting”
Ridderstraat 15
Het pand rechts naast nummer 13 is een Gemeentelijk Monument, met als formele tekst bij het besluit tot aanwijzing:
“Woonhuis. Geheel gepleisterd bakstenen pand van drie bouwlagen, met pannengedekt zadeldak. Benedenpui drie-assig met links de ingangspartij en rechts twee vensters, alle met getoogde bovendorpel en geprofileerde omlijsting. De pui is afgesloten met een geprofileerde lijst. Het gedeelte daarboven is twHeee-assig en wordt links en rechts omlijst met blokken van stuc. Op de eerste etage hoge vensters met afgeronde bovenhoeken; op de tweede lage rechthoekige vensters. De oorspronkelijke kroonlijst is verdwenen. Bouwtijd: begin 19de eeuw, gewijzigd 3de kwart 19de eeuw. Pand van goede verhoudingen, van belang als ondersteuning van het naastgelegen monument.”
De Radbouduniversiteit schonk deze muurschildering ter gelegenheid van haar 100-jarig bestaan. Daarvoor koos ze deze locatie: de plek waar de universiteitsbibliotheek had gezeten. Het werk is gemaakt door Sacha di Maio en Eduardo Pérez González uit Millingen aan de Rijn.
“In 1923 kocht de Radboudstichting een allegaartje van samengevoegde gebouwen aan gelegen op de Snijders-, Platenmakers- en Muchterstraat. In dit complex werd op 7 januari de universiteitsbibliotheek geopend. Door het bombardement op 22 februari 1944 is het complex zwaar beschadigd maar het nieuw gebouwde boekendepot overleefde het bombardement. In 1967 verhuist de bibliotheek naar de campus, waarna in 1973 de sloop volgt. In de hal van de hoofdingang troont het door mgr. A.F. Diepen (bisschop van ‘s-Hertogenbosch) ter gelegenheid van de plechtige inzegening van het gebouw geschonken Mariabeeld , de Sedes Sapientiae (Zetel der Wijsheid)” (Bijschrift F32852 RAN)
Blik op de universiteitsbibliotheek, Snijderstraat, 1955 (F67305 RAN)
Het nieuw gebouwde boekendepot overleeft de oorlog.
De universiteit had in 1945 de Villa Stella Maris gekocht om te dienen als instituutsgebouw. Hier kwam in 1947 ook de leeszaal van de bibliotheek, “boekentransport per bakfiets tussen depot in de Snijderstraat en de leeszaal” (GN12220 RAN, een foto van de leeszaal aan de Van Schaeck Mathonsingel uit 1952)
In 1967 verhuist de bibliotheek naar de campus. In 1973 volgt de sloop van het pand (Bijschrift F9521 RAN, een foto van de tijdschriftenzaal uit 1925).
Eiermarkt: Omgevingsvormgeving
Eiermarkt: vergroening en Omgevingsvormgeving (augustus 2025)
Vooraf
Gezicht in westelijke richting vanaf de Ridderstraat naar de Muchterstraat (met rechts de Ottengas en links de Snijderstraat) ; rechts het (nog bestaande) pand Muchterstraat 57-59 (uit 1865). Links van het midden is de spoorbrug zichtbaar, 11/1980 (Ber van Haren via KN13205-58 RAN CC0 Auteursrechthouder: Gemeente Nijmegen)Bij opgravingen door het ROB kwamen 2 parallelle grachten uit de laat Romeinse tijd aan het licht, de buitenste verdedigingswerken van de 4e eeuwse versterking op het Valkhof. In de linker bovenhoek en rechts onder zijn resten van laat-middeleeuwse huizen te zien, Eiermarkt, 13/2/1981 (Ber van Haren via ZN34506 – B RAN CC0 Auteursrechthouder: Gemeente Nijmegen)
Omgevingsvormgeving
Paul van der Hoek ontwierp in 1984 op het plein voor de garage Eiermarkt een 6 betonnen kolommen. Ze staan in 3 groepjes van 2 bij elkaar, waarbij 1 van de kolommen gedraaid is voor een speels effect. De kolommen zijn even hoog, waarbij ze op het eind trapsgewijs toelopen.
Vóór de parkeerplaats staat een muur, die bedoeld is om de parkeergarage af te scheiden van de buurt. Wel moest deze muur opvallen. Daarom werd kunstenaar Johan Goedhart gevraagd. Deze ontwierp de muur, betegeld met geglazuurde baksteen. Zowel van der Hoek als Goedhart maken onderdeel uit van de zogenaamde Arnhemse school.
Vergroening
In 2023 zijn De Ridderstraat en de Eiermarkt vergroend: daarvóór was het een versteende omgeving. Daarvoor zijn stukken bestrating vervangen door groen en zijn er een aantal bomen geplant.
Wonen in Nijmegen 