Roomse Voet in Kronenburgerpark

1526-1527 Kronenburgerpark (Parkweg 65) Centrum, Rijksmonument

Het rondeel de Roomse Voet is een verdedigingswerk dat samen met de muur en twee andere torens een van de weinige overblijfselen is van de stadsmuur van Nijmegen. Het is onderdeel van het Kronenburgerpark. Tegenwoordig is de toren bij gelegenheid opengesteld.

Rondeel de Roomse Voet

De Roomse Voet (of Roomsche Voet) is een rondeel dat gebouwd is in 1526-1527. In 1525 had het stadsbestuur besloten tot versterking van de omwalling. Waar voorheen de Kruittoren een knik maakte, wordt dan de huidige muur gebouwd inclusief de Roomse Voet en de Jacobstoren.

Net als de Jacobstoren heeft het twee ruimtes met koepelgewelven. De bovenste daarvan is via een lange smalle gang te bereiken. De ingangspartij aan de Parkweg is rond 1880 gebouwd. Uiteindelijk is de Roomse Voet nooit gebruikt als verdediging tegen vijandelijke belegeringen.

Wat is een rondeel?

Rondelen zijn halfronde, naar buiten uitstulpende torens in een vestingmuur. Hierop kunnen kanonnen of ander zwaar geschut worden geplaatst voor flankerend vuur: om de vijand vanaf de zijkant te kunnen bestoken op het moment dat ze de stadsmuur aanviel. De muren van een rondeel zijn vaak enige meters dik om het geschut te kunnen dragen. Daarnaast bevat het rondeel een aantal schietgaten.

De Roomse Voet is een stuk lager dan de Kruittoren: de laatste is gebouwd in de tijd van katapulten en (kruis) bogen. Daarbij gold: hoe hoger de muren en torens, hoe moeilijker de stad was in te nemen. Met de komst van buskruit en kanonnen veranderde dit. Hoge torens waren zelfs kwetsbaar voor een kanon: op het moment dat de vijand op een hoge toren zou schieten, leverde het vallende puin gevaar op voor de verdedigers. Daarom is het rondeel even hoog als de stadsmuur gebouwd.

Naam de Roomse Voet

De naam Roomsche Voet komt voor het eerst voor in archiefstukken uit 1384.

De eerste, oude stadsmuur volgde ongeveer het traject van de huidige Nieuwe Markt-Parkweg-Doddendaal-Plein 1944-Koningstraat-Mariënburg-Mariënburgsestraat-Hoogstraat-Voerweg. Ten zuiden van de Doddendaal en ten westen van de Bloemerstraat lag daarbij een landbouwgebied, dat de “Ruemsche Vuet” heet. Dit gebied besloeg tevens het zuidelijk deel van het huidige Kronenburgerpark.

Aan de noordwestzijde werd dit gebied begrensd door een weg die in een rechte lijn ongeveer vanaf de hoek Pijkestraat-Parkweg naar de huidige Floraweg liep. De Floraweg was samen met de Oude Graafseweg onderdeel van een Romeinse weg naar Wijchen. Een bron uit 1563 noemt de weg tussen Pijkestraat en Floraweg “Roemsche strate”. (“Herkomst naam Roomsche Voet (bron: De Stedeatlas Nijmegen, in 1954 geschreven door de Kleefse gemeentearchivaris Friedrich Gorissen zoals overgenomen uit Straatnamenregister van Rob Essers)

Mogelijk verwijst het “Rooms” inderdaad naar de Romeinse tijd. Daar is echter geen uitsluitsel over. Zie verder hieronder in de Bijlage.

Binnenin de Roomse Voet (Monumentendag 14-9-2024)

Aanleg Park

Het park is gereed: de Kruittoren met de Roomse Voet en op de achtergrond de S. Jacobsmolen ook Polmolen Sans Souci genoemd, gedateerd 1885 (F56822 RAN) — Het park is gereed: de Kruittoren met de Roomse Voet en op de achtergrond de S. Jacobsmolen, ook Polmolen “Sans Souci” genoemd, gedateerd 1885 (F56822 RAN)

Door de komst van steeds zwaardere kanonnen was in de 19^e eeuw het idee van een vestingstad steeds meer achterhaald. In de Vestingwet van 1874 kreeg Nijmegen dan -eindelijk- ook toestemming om haar wallen te slechten. Het was vooral de architect Cuypers, die door het Rijk was aangesteld als rijksadviseur voor monumenten die de muur wilde behouden. De muur en de torens zouden daarbij decoratieve elementen in het aan te leggen stadspark worden. In de jaren 80 van die eeuw vond restauratie van de muur en torens plaats.

De drie torens bleven behouden; hoewel er plannen waren om de Jacobstoren wel te slopen. Om het verticale “gotische” element te versterken werd de stadsmuur wel verlaagd, maar de Roomse Voet en de Jacobstoren niet.

Het Roomse Voet met klimop, gedateerd 1900 (J.H. Schaefer via F56893 RAN) — Met de klimop is de Roomse Voet helemaal romantisch, gedateerd 1900 (J.H. Schaefer via F56893 RAN)

Gebruikers

Het Rondeel 'Roomse Voet' uit 1527, samen met de Kronenburgertoren uit 1425, in de volksmond beter bekend als Kruittoren, en de Sint Jacobstoren (Zandtoren), onderdeel van de oude stadsomwalling in het Kronenburgerpark, voor de restauratie van 1971/1972,
Datering 24/3/1966 (Gemeentepolitie Nijmegen via RAN CC0) — Het Rondeel ‘Roomse Voet’ uit 1527, samen met de Kronenburgertoren uit 1425, in de volksmond beter bekend als Kruittoren, en de Sint Jacobstoren (Zandtoren), onderdeel van de oude stadsomwalling in het Kronenburgerpark, voor de restauratie van 1971/1972, Datering 24/3/1966 (Gemeentepolitie Nijmegen via RAN CC0)

Doordat het gebouw donker en vochtig was, is het rondeel nauwelijks geschikt voor andere doeleinden als bijvoorbeeld opslag. Eind twintigste eeuw was de toren een tijdlang in gebruik als paddenstoelenkwekerij/paddenstoelenmuseum. Daarbij stond de toren ook bekend als Paddestoelentoren.

Daarna voert de gemeente een aantal ingrepen uit. Hierna was de binnenruimte geschikt om kleinschalige, incidentele activiteiten. De toenmalige beheerder maakte echter weinig gebruik van deze mogelijkheid. In 2013 tekenen 6 organisaties met de gemeente een overeenkomst dat zij het beheer van de toren gaan overnemen. Dit zijn: Stichting Vrienden Kronenburgerpark, museum De Stratemakerstoren, Stichting Gebroeders van Limburg, het Gilde Nijmegen, Stichting Nijmeegse Torendag en tot slot de Bewonerscommissie Parkweg wijkcomité. Het is de bedoeling om vaker kleinschalige activiteiten te houden die niet op winst zijn gebaseerd.

Ik (RE) weet niet of deze organisaties nog steeds het beheer vormen. Bij gelegenheid is de toren opengesteld voor publiek.

Rijksmonument

De Roomse Voet is sinds 1973 samen met de Jacobstoren en de Torende muur vanaf de Kruittoren onderdeel van het Rijksmonument het “Grote Bolwerk”.

Bijlage Rooms: Romeins of Rijks?

Hoewel Delahaye bekend staat als controversieel in de manier waarop hij plaatsnamen gebruikt, lijkt hij in zijn artikel van 1954 toch een aantal punten te hebben. Allereerst: hoe zou men in 1384 nog de historie kennen of in ieder geval het van belang vinden dat de Romeinen hier geweest waren, dusdanig dat er een weg/gebied naar genoemd is. Hoe zou men de eventuele vondsten op dat moment kunnen relateren aan de Romeinen?

Hijzelf opteert voor de verwijzing naar het Duitse Keizerrijk/Heilige Roomse Rijk. Als bewijs voert hij Smetius aan, die wijst op 2 stenen met inscripties, afkomstig van de Hezelpoort. Hierop staat:

Hic Pes Imperii : Hier is de voet des Rijks
Huc Usque Jus Stauriae : Tot hiertoe strekt zich het Staur- of Stuyrrecht uit

Het eerste opschrift kan bedoeld om aan te geven dat Nijmegen de voet van het Rijk is, de uiterste grenspaal van ’t Duitse Rijk, dat tegelijkertijd het Heilige Roomse Rijk was.

(Het Staur- of Stuyrrecht is mogelijk bedoeld om aan te geven dat Frankische koningen of Duitse keizers hier belastingrechten hadden. Steuer betekent schatting, belasting of hoofdgeld. Het “Kwade Exempel van Gelre” leest het als Huc usque ius stavriae, “tot hiertoe geldt het Stadsrecht”.)

Zoals Delahaye aangeeft, is het ook mogelijk dat de steen geplaatst is nadat de Roomsche Voet als naam al ingeburgerd was.

Delahaye gaat daarbij nog een stap verder door te suggereren dat oorspronkelijk op de steen de maateenheid van een Rijksvoet heeft gestaan. (De Gelderlander 16/4/1954 https://studiezaal.nijmegen.nl/detail.php?nav_id=3-1&index=0&imgid=406666388&id=383477664)