Latijnse School op St. Stevenskerkhof. Het is druk vanwege Monumentendag (september 2023)
#Nijmegen, Centrum, Gebouw van de dag

St. Stevenskerkhof: geschiedenis en bezienswaardigheden

Latijnse School op St. Stevenskerkhof. Het is druk vanwege Monumentendag (september 2023)
Latijnse School op St. Stevenskerkhof. Het is druk vanwege Monumentendag (september 2023)

Het St. Stevenskerkhof is een van de belangrijkste bezienswaardigheden van Nijmegen. Niet alleen vanwege de St Stevenskerk die er middenin staat, maar ook vanwege de omliggende gebouwen als de kerkboog, de Latijnse School en de kanunnikenhuisjes.

Van tijd tot tijd zal deze pagina worden aangevuld.

Bezienswaardigheden Sint Stevenskerkhof

St. Stevenskerkhof: De noordzijde van de St. Stevenskerk met daar tegenover de kanunnikenhuisjes vóór de restauratie, 1925 (Uitg Weenenk en Snel via F27425 RAN)
St. Stevenskerkhof: De noordzijde van de St. Stevenskerk met daar tegenover de kanunnikenhuisjes vóór de restauratie, 1925 (Uitg Weenenk en Snel via F27425 RAN)
Stevenskerkhof (juni 2024)
Stevenskerkhof (juni 2024)

Eigenlijk het hele kerkhof, in het bijzonder:
⦁ Sint Stevenskerk
⦁ Kanunnikenhuisjes
⦁ Latijnse school
⦁ Kerkboog

Kerkhof van Sint Stevenskerk

Het kerkhof ontleent zijn naam aan de Sint Stevenskerk. Feitelijk wordt een kerkhof de ruimte rond een christelijke kerk aangeduid. Net als de meeste andere kerken werd de ruimte van het St Stevenskerkhof gebruikt als gewijde begraafplaats.

In 1254 wordt de Hunisburg bestemd voor een nieuwe kerk en kerkhof.

De Sint Stevenskerk wordt gewijd in 1273. Daarvoor was de parochiekerk Sint Gertrudis in gebruik, met daarbij een kerkhof. Ook wanneer deze kerk in 1249 wordt afgebroken, blijft het kerkhof daarvan behouden. In 1450 wordt dit het “Alde Kerkhof” genoemd. Het is niet bekend wanneer men hier gestopt is met het begraven van overledenen.

Na de wijding van de Sint Stevenskerk wordt ook het kerkhof meteen in gebruik genomen. Rijke Nijmegenaren laten zich bij voorkeur in de kerk begraven.
Het kerkhof is bereikbaar via en trappen en stegen (nu de Zuider- en Noorderkerktrappen) en een doorgang onder het Gewandhuis (nu de Kerkboog).

1591 Stevenskerk protestants, begraafplaats voor alle Nijmegenaren

Ook wanneer de Stevenskerk in 1591 protestants wordt, blijft het kerkhof stadsbegraafplaats, waar alle Nijmegenaren ongeacht hun geloof worden begraven.

Stevenskerkhof: De achterzijde van de panden van de Grote Markt, 1920 (F63556 RAN)
Stevenskerkhof: De achterzijde van de panden van de Grote Markt, 1920 (F63556 RAN)
Stevenskerkhof achterkant Grote Markt (juni 2024)
Stevenskerkhof achterkant Grote Markt (juni 2024)

Einde als begraafplaats

In de 19e eeuw kwam het verbod om doden binnen de stadsmuren te begraven. Allereerst vanaf 1810, na de inlijving van het Koninkrijk Holland bij het Franse Keizerrijk, mochten doden niet meer binnen de stadsmuren worden begraven. Daarop besluit het stadsbestuur op 13 november 1810 om een algemene begraafplaats aan te leggen buiten de Hertogsteegpoort, wat de later de Stenenkruisstraat is. Dit terrein was onderdeel van de vestinggronden dat in 1808 door Lodewijk Napoleon aan de stad had gegeven. De eerste begrafenis op deze nieuwe plek vond op 20 mei 1811 plaats. (in Paradisum).

Ook de wet uit 1829 – de Fransen waren immers weer vertrokken- bepaalt dat steden met meer dan 1.000 inwoners hun begraafplaats buiten de wallen moet hebben. Wanneer men precies gestopt is om overledenen (ook?) op het Stevenskerkhof te begraven, is mij niet bekend: 1810, 1829 of mogelijk zelfs 1869 (de Begraafwet). In ieder geval werden in de loop van de 19e eeuw de graven rond de kerk werden geruimd, waarbij beenderen werden overgebracht naar het kerkhof op de Stenenkruisstraat.

Sint Stevenskerk

In het midden staat de Sint Stevenskerk, de grootste kerk van Nijmegen. De historie gaat terug tot 1273. Het grootste deel van de huidige kerk is gebouwd in de 15e en 16e eeuw. Tijdens de Tweede Wereldoorlog raakte de kerk, waaronder de toren, zwaar beschadigd. In 1969 was het herstel afgerond.

Een prachtige en uitgebreide site over deze kerk is te vinden op de site van D.J. Dekker, daarom zal hier niet uitgebreid in worden gegaan op de Stevenskerk.

Een mooi overzicht van de aanwezige grafzerken is te vinden op Noviomagus.

En natuurlijk nog beter is de Stevenskerk zelf te bezoeken: Stevenkerk

Graf Catharine van Bourbon

Grafmonument Catharina van  Bourbon in de Stevenskerk (september 2023)
Grafmonument Catharina van Bourbon in de Stevenskerk (september 2023)

Door een schenking van Catharina van Bourbon kon de Stevenskerk een kapittelkerk worden.

Catharina werd op een ereplaats begraven: in het koor, recht voor het hoofdaltaar. In 1512 liet haar zoon Karel het praalgraf plaatsen, recht boven haar tombe.

Zie ook https://woneninnijmegen.blog/2024/07/22/kanunnikenhuizen-st-stevenskerkhof-geschiedenis-restauratie-en-betekenis/

Op de foto zijn tevens grafstenen te zien: de rijken werden begraven in de kerk.

Hieronder is de grafkelder van Catharina van Bourbon weergegeven, met een replica van de grafkist. Een foto van de kelder vóór de restauratie is te vinden op F34495; de oorspronkelijke kist op F46031 en de geopende met het stoffelijk overschot van Catharina van Bourbon op F46032 RAN

Grafkeleder Catharina van Bourbon Stevenskerk (september 2023)
Grafkeleder Catharina van Bourbon Stevenskerk; de kist is nagemaakt (september 2023)
Een tekening van de graftombe en grafkelder van Catharina van Bourbon. Uit de kroniek van Jan Willem van Druijnen (16-5-1790 - 21-4-1854), 1843 (F46033 RAN)
Een tekening van de graftombe en grafkelder van Catharina van Bourbon. Uit de kroniek van Jan Willem van Druijnen (16-5-1790 – 21-4-1854), 1843 (F46033 RAN)

In de crypte staan een aantal rijen kraagstenen langs de wand. Deze zijn gemaakt voor de restauratie na de Tweede Wereldoorlog. De Rijksdienst voor Monumentenzorg keurde deze echter af: de kraagstenen zouden alleen uit bladmotieven hebben bestaan. (Bron: Stevenskerk). In de kerk zijn daarom nu ook weer de bladmotieven te zien.

Kanunnikenhuizen

Kanunnikenhuisjes St Stevenskerkhof (juni 2024)

Kanunnikenhuizen St Stevenskerkhof: Geschiedenis, Restauratie en Betekenis

Hertogin Catharina van Bourbon liet bij haar overlijden in 1469 een grote som geld in de vorm van tienden na. Dit was bestemd om Sint Stevenskerk te verheffen tot kapittelkerk. Daarbij werd een college van ongeveer dertig kanunniken gevormd, die in een rij woningen ten noorden van de Sint Steven kwamen wonen in de kanunnikenhuizen.

Lees Meer

Oude Lakenhal/Kerkboog

Gevels Grote Markt met links de Kerboog (juli 2024)

Kerkboog: op Grote Markt: Historische Lakenhal en Thomas Singendonck’s Gevelontwerp

Toen de lakenhandel in de 16e eeuw aan betekenis verloren, werd de lakenhal opgedeeld in verschillende panden. Daarbij werd besloten om de doorgang naar de kerk te vergroten, waarvoor in 1542-1543 twee delen werden gesloopt. Daarvoor in de plaats kwam een poort, gebouwd in een in overgangsstijl tussen gotiek en renaissance in, een ontwerp van…

Lees Meer

Overige gevels grenzend aan Grote Markt

Een aquarel : In het midden de kerkboog met zonnewijzers; rechts daarvan trapgevels en links gevels met boogafsluiting en achter het dak de toren van de Latijnse school (links) en St. Stevenstoren met kerkdak, collectie dr. Jan Brinkhoff via D136 RAN CC0)
Een aquarel : In het midden de kerkboog met zonnewijzers; rechts daarvan trapgevels en links gevels met boogafsluiting en achter het dak de toren van de Latijnse school (links) en St. Stevenstoren met kerkdak, 1730 (collectie dr. Jan Brinkhoff via D136 RAN CC0)

De panden van de Grote Markt 19 tot en met 25 maakten onderdeel van de Lakenhal. Daarbij is vooral het vooraanzicht van de panden van 19-21 sterker gewijzigd dan dat van 23-25. Of beter: het vooraanzicht van nummers 23-25 is gerestaureerd om de gevels weer “middeleeuws” te laten uitzien.

Op de bovenstaande foto is een aquarel te zien waarbij de gevels rechts van de kerkboog nog trapgevels hebben. Merk daarbij op dat de panden links van de kerkboog geen middeleeuws uiterlijk meer hebben.

Panden aan de westzijde van de Grote Markt, 1900- 1910 (GN7 RAN)
Panden aan de westzijde van de Grote Markt, 1900- 1910 (GN7 RAN)

Op de foto hierboven is vervolgens de situatie rond 1900-1910 weergegeven.

Grote Markt 19

Het is een Rijksmonument: “Laat-middeleeuws pand met aan de voorzijde een gevel met stucversieringen, karakter derde kwart 19e eeuw en aan de achterzijde een verminkte en gepleisterde puntgevel.” Tegenwoordig (juni 2024) zit hier Maoz.

Grote Markt 21

Het is een Rijksmonument: Laat-middeleeuws PAND met aan de Marktzijde een eenvoudige gepleisterde lijstgevel, 19e eeuw en aan de Kerkhofzijde een gepleisterde gevel met rookkanaal in de as en ingezwenkte top. In de zijgevel onder de Kerkboog dichtgezette vensters met houten kruiskozijnen.”

Rond 1900 had Vleeschouwouwerij H.A. Martens & Zn hier haar winkel (zie de foto hierboven). Tegenwoordig is het houtsnijwerk “Slagerij” weer zichtbaar gemaakt door het verwijderen van een bord. Zie ook Noviomagus (tevens bron).

Tegenwoordig (juni 2024) zit hier De Bruijn Lunchen op de Markt.

Grote Markt 23/24

De gerestaureerde gevels van “d’Oude Laeckenhal”, Grote Markt 23-24 (Fotopersbureau de Gelderlander Auteursrechthouder J.F.M. Trum via F14244 RAN CCBYSA)

Grote Markt 23 en 24: de jaren 30 restauratie naar 16e/17e eeuwse sfeer

De Grote Markt 23 en 24 (huidige adres) maakten in de middeleeuwen onderdeel uit van de lakenhal. In de 16e eeuw werd deze hal opgedeeld in verschillende panden. In 1933 liet Pauw Witjes zijn twee horecapanden samenvoegen en deze -met veel bijval- restaureren naar 16e-17e eeuwse sfeer. Tegenwoordig zit alweer jarenlang Café Daen in het…

Lees Meer

Grote Markt 25

Het is een Rijksmonument: “Laat-middeleeuws PAND, dat oudtijds deel uitmaakte van de Lakenhal en het Gewandhuis. De trapgevel aan de voorzijde is in de 19e eeuw genormaliseerd en met een rechte lijst afgedekt. Hardstenen onderpui met boven de deur een tracering, waarin twee wapenschildjes, omstreeks 1545.”

Achter de Hoofdwacht 1

Het is een Rijksmonument: Laat-middeleeuws PAND, waarvan de voorgevel in het laatste kwart der 19e eeuw vernieuwd is in neo-gotische trant. Aan de achterzijde de oorspronkelijke, thans verminkte ongepleisterde puntgevel.”

Achter de Hoofdwacht 3

Het is een Rijksmonument: “Laat-middeleeuws pand met in de 19e eeuw gepleisterde en gewijzigde voorgevel. Gepolychromeerde gevelsteen: De Blaauwe Hand, 1797. Curieuze winkelpui uit het derde kwart 19e eeuw. Uithangbord. De achtergevel heeft een houten onderpui, waarschijnlijk 17e eeuw.” Hier is al jarenlang het bekende Café In de Blauwe Hand gevestigd.

Afsluitpaal De Gehelmde Wachter, Ben van Pinxteren

1977

Afsluitpaal De Gehelmde Wachter, Ben van Pinxteren, 1977, Stevenskerkhof (juni 2024)
Afsluitpaal De Gehelmde Wachter, Ben van Pinxteren, 1977, Stevenskerkhof (juni 2024)

“De Gehelmde Wachter” van Ben van Pinxteren is een van de afsluitpaaltjes die in 1977 werden geplaatst. het stelt een man met een zwaard en helm voor, een herinnering aan het feit dat de bovenverdieping van de Waag in gebruik was door de burgerwacht en het stadsgarnizoen.

Bron: Kunst op Straat

Latijnse School

Het Zuiderportaal van de St. Stevenskerk met links de Latijnse School, Weenenk en Snel, 1930 (F33959 RAN)
Het Zuiderportaal van de St. Stevenskerk met links de Latijnse School, Weenenk en Snel, 1930 (F33959 RAN)

De Latijnse School is het oudste schoolgebouw van Nijmegen. Deze is in de jaren 1544-1545 gebouwd naar ontwerp van Herman van Herengrave. Hij zal later ook het stadhuis ontwerpen.

De Latijnse School wordt ook vaak “Apostolische school” genoemd. Dit is een verwijzing naar het feit dat de voorloper uit 1310 tevens de functie van pastorie van de Sint Stevenskerk had. Deze kerk stond onder het patronaat van de Keulse Apostelkerk, voordat de Stevenskerk zelf een kapittelkerk werd. Eind 14e eeuw was deze school onder het Nijmeegs stadsbestuur gekomen, omdat Nijmegen zich zorgen maakten over de kwaliteit van het onderwijs (Huis van de Nijmeegse Geschiedenis). In 1544 werd het vervallen gebouw vervangen door het huidige.

Wat is een Latijnse School?

Latijnse School op St. Stevenskerkhof. Het is druk vanwege Monumentendag (september 2023)
Latijnse School op St. Stevenskerkhof. Het is druk vanwege Monumentendag (september 2023)

In de middeleeuwen bestonden slechts 2 schooltypen: de lagere school en de Latijnse School. De Latijnse school bereidde jongens voor op een religieus leven of een universitaire studie. Deze jongens waren afkomstig uit de sociaal-ecomisch hogere en middenklassen. De lessen waren grotendeels in het Latijn, mede omdat voor een vervolgstudie een goede kennnis van deze taal nodig was.

De meeste jongens waren 9 jaar als ze naar de Latijnse School gingen. Zij gingen naar 4 klassen waarvoor elk een half jaar nodig was, gevolgd door een afsluitend jaar. De leerling bleef net zo lang in de klas totdat hij de stof kende. Voor een vervolgstudie ging de leerling daarna na het klooster of universiteit.

Vanaf 1215 waren de seculiere kapittels- wat de Sint Stevenskerk was- verplicht een school op na te houden. De school stond dan ook onder verantwoordelijkheid van de kerk.

In de loop van de 14e eeuw namen stadsbesturen, waaronder in Nijmegen, de financiële lasten van de school op zich. Daarbij kregen ze zeggenschap over de reglementen en benoemden zij de rector.

16e eeuw: Behoefte aan hoogopgeleide mensen

In de 16e eeuw kwam er in Nijmegen een grote behoefte aan hoog opgeleide mensen voor functies als bestuurder, doctoren en juristen. Belangrijke vakken waren moderne talen, Latijn, retorica, Frans en wiskunde.

1842: Gymnasium

Deur Latijnse School Stevenskerkhof (juni 2024)
Deur Latijnse School Stevenskerkhof (juni 2024)

In 1838 was een onderwijshervorming doorgevoerd, waardoor het schooltype gymnasium ontstond. Net als in veel andere plaatsen in de loop der jaren, vormde Nijmegen in 1842 haar Latijnse school om tot een gymnasium.

Het Latijn was nog steeds belangrijk, maar er ook meer aandacht voor vakken als moderne talen, wiskunde en natuurkunde.

Vervolg

In 1881 verhuisde het Gymnasium naar nieuwbouw aan de Kronenburgersingel:

In de Latijnse school kwam muziekschool. Daarna kwam er een politiebureau, het Gemeentelijk Arbeidsbeurs en de Armenraad in het gebouw. In de jaren ’60 vond een grote renovatie plaats.

Kunstwerken

Beeld van Paulus, Latijnse School Stevenskerkhof (juni 2024)
Beeld van Paulus, met zwaard als attribuut en rechts het stadswapen, Latijnse School Stevenskerkhof (juni 2024)
De apostel Andreas met een Andreaskruis als attribuut, Latijnse School Andreas Stevenskerkhof (juni 2024)
De apostel Andreas met een Andreaskruis als attribuut, Latijnse School Andreas Stevenskerkhof (juni 2024)

De beelden van de 12 apostelen herinneren nog aan de “Apostolische school”. Op de natuurstenen lijst zijn in latijn de 10 geboden te zien. Boven de hoofdingang is het stadswapen geplaatst.

Rijksmonument

Het gebouw is een Rijksmonument. De tekst bij aanwijzing: “Apostolische of Latijnsche School. Langgerekt, rechthoekig gebouw met verdieping en half zadeldak, aan de westzijde afgesloten door een trapgevel, gebouwd 1544-1545 door Herman van Herengrave in vroege renaissancevormen. Gerestaureerd omstreeks 1965. Natuurstenen gotisch poortje, waarboven stadswapen in ezelsrugboog-omlijsting. Natuurstenen plint. De vensters van de benedenverdieping worden omvat door korfboognissen met driepastraceringen; hierboven een renaissancefries, onderbroken door gebeeldhouwde consoles, waarop thans vernieuwde apostelbeelden. De vensters van de verdieping worden omlijst door korfboognissen met renaissancebanderolles in de boogvelden. Kroonlijst met renaissancefries en gebeeldhouwde consoles. De zijtrapgevel bezit een rijke ornamentatie in renaissancetrant.”

(Overige) Bronnen en verder lezen

https://www.huisvandenijmeegsegeschiedenis.nl/info/Latijnse_School

https://www.noviomagus.nl/Ansichtkaarten/Latijnschool/LatijnCat.html met veel foto’s

https://nl.wikipedia.org/wiki/Latijnse_school

https://historiek.net/latijnse-school-geschiedenis/90230/

Scholentocht, Open Monumentendag Nijmegen 2020

Afgravingen

In 1882 werd een deel van de Hundisburg afgegraven, waaronder het westelijk deel van het kerkhof. Dit was onder andere om de Oude Haven te dempen. Daardoor komt het Stevenskerkhof op de huidige hoogte te liggen. Daarbij werd het terrein om de kerk met keitjes bestraat.

Bombardement 1944 en nieuwbouw


Tijdens het bombardement van 1944 werden de panden aan de zuidwestelijke zijde volledig verwoest.

Na de oorlog werden huizen ten westen en noorden van de kerk afgebroken, ook de kanunnikenhuisjes.
In de jaren 70 en 80 kwam hier nieuwbouw voor in de plaats.
Ook kwamen er na de oorlog 2 nieuwe doorgangen:
⦁ Rond 1944-1946: bij Achter de Hoofdwacht, door sloop van een aantal panden
⦁ 1965: bij de Stikke Hezelstraat, door sloop van 2 smalle huizen en een gebouw aan de Sint Stevenskerkhof zelf
⦁ 1981: bij de bouw van de Petrus Canisisusschool


Oorlogsmonument voor de burgerslachtoffers van Mari Andriessen

Oorlogsmonument bombardement Stevenskerkhof (juni 2024)
Oorlogsmonument bombardement Stevenskerkhof (juni 2024)

Monument voor de burgerslachtoffers van de Tweede Wereldoorlog uit 1959. De maker is de Haarlemse beeldhouwer Mari Andriessen.

Het beeld stelt een vliegende engel voor, welke een overleden kind met zich mee voert. Het beeld is gemaakt ter nagedachtenis aan alle burgerslachtoffers.

Het onderschrift:

“Ter nagedachtenis

Aan de Nijmeegse Burgers

Voor en na de bevrijding van hun stad

Als weerloze slachtoffers van het oorlogsgeweld

Uit het leven gerukt

1940-1945.”

Oorspronkelijk was het de bedoeling om dit beeld op Plein 1944 te plaatsen. Het monument dat daar al stond voor de gevallen soldaten van Jac. Maris zou verhuizen naar het Valkhof. Dat ging echter niet door. Daarop kwam het beeld van de engel terecht op een plantsoen in de Stikke Hezelstraat. Zie voor een foto uit 1975 F34078 RAN.

Burgemeester Hustinx onthulde het beeld op 169-1959, bij de 15e viering van de bevrijding. Een foto daarvan is te vinden op F55300 RAN.

Eind jaren 70 is het verplaatst naar de huidige locatie van het St Stevenskerkhof.

Bron: Kunst op Straat

Lusemert oftewel Luizenmarkt

De Luizenmarkt op het St. Stevenskerkhof, 1922 (F33566 RAN)
De Luizenmarkt op het St. Stevenskerkhof, 1922 (F33566 RAN)

Tegenwoordig zijn er nog maar 2 handelaren over die ’s maandags op de Grote Markt staan, maar jarenlang was het een begrip in Nijmegen: de luizenmarkt oftewel lusemerkt. Deze vond in ieder geval sinds 1913, met korte onderbrekingen, plaats bij het St. Stevenskerkhof (VN17136).

De locatie zal te maken hebben met de Benedenstad, waar vroeger veel lompen werden verhandeld. Nijmegen Toen op Facebook: “Het is daarom niet verwonderlijk dat elke maandagmorgen aan de voet van de St. Stevenstoren de Lusemert gehouden werd”. In 2013 “vecht ze voor haar voortbestaan” en daarbij: “Nog steeds stalt iedere maandagochtend de vaste groep verkopers haar waar uit over de kleedjes en marktkraampjes rond de St. Stevenskerk. Oud gereedschap, spiegels, boeken, gloeilampen, koffiezetapparaten en wekkers. Dagjesmensen en vaste klanten gaan op zoek naar bruikbare prullaria voor in de woon- of slaapkamer.”

Een leuk interview met Hent, een van de laatste verkopers van de Lusemert staat op Nijmegen-Oost

In ieder geval sinds 1913 vond de uitdragersmarkt, in Nijmegen algemeen bekend als de luizenmarkt, of op zijn Nimweegs luusemert, met korte onderbrekingen tot op heden plaats aan de voet van de Sint Stevenstoren. Op de achtergrond de Latijnse School, 1945-1955 (1945-1955 Auteursrecht: J.F.M. Trum via VN17136 RAN CCBYSA)
In ieder geval sinds 1913 vond de uitdragersmarkt, in Nijmegen algemeen bekend als de luizenmarkt, of op zijn Nimweegs luusemert, met korte onderbrekingen tot op heden plaats aan de voet van de Sint Stevenstoren. Op de achtergrond de Latijnse School, 1945-1955 (1945-1955 Auteursrecht: J.F.M. Trum via VN17136 RAN CCBYSA)

Vergroening

Vergroening Stevenskerkhof (juni 2024)
Vergroening Stevenskerkhof (juni 2024)

Beelden en andere kunstvoorwerpen

Gedicht Victor Vroomkoning Stevenskerkhof (juni 2024)
Gedicht Victor Vroomkoning Stevenskerkhof (juni 2024)
Het Raadsel van Nijmegen, plaquette van Oscar Goedhart, Stevenskerkhof (juni 2024)
Het Raadsel van Nijmegen, plaquette van Oscar Goedhart, Stevenskerkhof (juni 2024)

(Overige) Bronnen en verder lezen

Begraven in Nijmegen Kees Leseman http://home.kpn.nl/lesem000/nmbegraf.html niet meer beschikbaar?
https://www.huisvandenijmeegsegeschiedenis.nl/info/Stadsbegraafplaats_St._Stevenskerkhof
https://muizenest.nl/2023/09/05/st-stevenskerkhof-kerkboog-en-st-stevenstoren/
https://indebuurt.nl/nijmegen/genieten-van/mysteries/geen-begraafplaats-te-bekennen-hier-komt-de-straatnaam-st-stevenskerkhof-vandaan~135852/
https://www.noviomagus.nl/Ansichtkaarten/straten/Sintstevenskerkhof/SintstevensCat.html

Hollandsche Spoorweg Maatschappij
#Nijmegen, Benedenstad, Centrum, Gebouw van de dag

Hollandsche Spoorweg, Kannenmarkt

Hollandsche Spoorweg Maatschappij
Hollandsche Spoorweg Maatschappij (juni 2024)

Op 1 februari 1904 opent de Hollandsche Ijzeren Spoorweg-Maatschappij met een bestelkantoor en een reiskantoor op Kannenmarkt No. 6. Hiervoor had de verbouwing plaats gevonden, (waarschijnlijk) door aannemer/architect Grandjean (oa in de beschrijving op Rijksmonumenten; ik heb de bouwtekening nog niet ingezien). Vanaf januari 1903 heeft het aanneemkantoor van goederen tijdelijk op Kannenmarkt no. 11 gezeten (PGNC 22/1/1903).

Advertentie Opening Bestelkantoor Hollandsche Ijzeren Spoorweg Maatschappij Kannenmarkt PGNC 21/10/1890
Advertentie Opening Bestelkantoor Hollandsche Ijzeren Spoorweg Maatschappij Kannenmarkt PGNC 21/10/1890

In een advertentie van PGNC 21/10/1890 wordt echter Kannenmarkt No. 12 genoemd (zie hierboven): “Hollandsche Ijzeren Spoorweg-Maatschappij vervoer van goederen: De Maatschappij belast zich van af 15 October e.k. met het vervoer van Bestelgoederen, Geld en Geldswaren naar alle plaatsen in Nederland, gelegen aan de lijnen der Hollandsche Ijzeren Spoorweg-Maatschappij”.

Advertentie Opening Bestelkantoor Hollandsche Ijzeren Spoorweg Maatschappij (PGNC 27/1/1904)
Advertentie Opening Bestelkantoor Hollandsche Ijzeren Spoorweg Maatschappij (PGNC 27/1/1904)
Advertentie Reisbureau Hollandsche Ijzeren Spoorweg Maatschappij (PGNC 27/1/1904)
Advertentie Reisbureau Hollandsche Ijzeren Spoorweg Maatschappij (PGNC 27/1/1904)

Hollandsche Ijzeren Spoorweg-Maatschappij

De Hollandsche Ijzeren Spoorweg-Maatschappij (ook geschreven als HIJSM of HSM) was op 8 augustus 1837 in Amsterdam opgericht. Het was de eerste in Nederland opgerichte spoorwegmaatschappij. De eerste lijn, van Amsterdam naar Haarlem was op 20 september 1839 opengesteld.

Nijmegen-Kleve

Ten aanzien van Nijmegen had zij op 1 juli 1886 de exploitatie van de lijn Nijmegen-Kleve overgenomen. Deze lijn was opgericht door de Nijmeegsche Spoorwegmaatschappij (NSM) in 1863, wat de eerste treinverbinding van Nijmegen was. De exploitatie daarvan was in handen van Rheinische Eisenbahn-Gesellschaft (en in 1886 kort door Preußische Staatseisenbahnen en in eigen handen).

Wikipedia: “De HIJSM kwam gaandeweg in het bezit van een meerderheidsaandeel in de NSM en bij overeenkomst van 25 maart 1907 kreeg de HIJSM het recht om het Nederlandse gedeelte van de lijn te kopen, waarvan zij in 1923 gebruik maakte. Hierop had Nijmeegsche Spoorwegmaatschappij geen bestaansrecht meer en zij ging op 1 juli 1923 in liquidatie.”

Verbouwing 1913/1914?

Reisbureau en Beslelkantoor Kannemarkt No  te Nijmegen, H Y S M, De ondertekening van D12.384121 is op 28-11-1913 (D12.384122)
Reisbureau en Beslelkantoor Kannemarkt No  te Nijmegen, H Y S M, De ondertekening van D12.384121 is op 28-11-1913 (D12.384122)
Reisbureau en Beslelkantoor Kannemarkt No  te Nijmegen, H Y S M, (D12.384122)
Reisbureau en Beslelkantoor Kannemarkt No te Nijmegen, H Y S M, (D12.384122)

In het bouwdossier is een bouwtekening van november 1913 gevonden. Het is onduidelijk of deze verbouwing daadwerkelijk heeft plaats gevonden. Let op de loketten, de “etalage” in het midden, wat in ieder geval tegenwoordig een groot raam is.

Opheffing 1917

Advertentie opheffing kantoor Hollansche Ijzeren Spoorweg Maatschappij (PGNC 27/10/1917)
Advertentie opheffing kantoor Hollansche Ijzeren Spoorweg Maatschappij (PGNC 27/10/1917)

Op 1 november 1917 wordt het reisbureau en bestelkantoor opgeheven als gevolg van de “fusie”. In 1917 richtte de Hollandsche Ijzeren Spoorweg-Maatschappij samen met de Maatschappij tot Exploitatie van de Staatsspoorwegen de belangenmaatschap Nederlandse Spoorwegen (NS) op. Dit zou uiteindelijk leiden tot een fusie tot de Nederlandse Spoorwegen (NS).

Als gevolg van de sluiting brengt R.T. Slagtman & Zn. haar kantoor over naar Kannenmarkt No. 11: “Het afhalen, verzenden en bezorgen van alle soorten Goederen wordt op denzelfden voet voortgezet, zoowel voor Spoor als Boot- Douane-formaliteiten- Verhuizingen”. (artikel en advertentie in PGNC 27/10/1917).

Ook Van Gend & Loos adverteert naar aanleiding van de sluiting. Ook daar is het mogelijk goederen af te halen: “orders voor het, van wege de Spoorweg-Maatschappijen ambtshalve, afhalen van Bestel, Ijl- en Vrachtgoederen”. Daarbij schrijft zij over het aannemen van goederen: “behalve door het station, slechts worden aangenomen door de Factorij Van Gend & Loos, H. Colignon & Cie., Kannenmarkt No. 9”.  (PGNC 3/11/1917)

Vervolg Slagtman

Er is niet uitgebreid gezocht naar het vervolg van Slagtman.

Op 15-7-1931 verhuist het bedrijf naar Mariënburg 23-24 (PGNC 10/7/1931).

Op 2-6-1933 staat een advertentie dat op 8 juni een Buitengewone Algemeene Vergadering van Aandeelhouders wordt gehouden. (De Gelderlander 2/6/1933). Heeft het faillissement van H.R.J. Slagtman, koopman er iets mee te maken? (De Gelderlander 8/8/1933) In ieder geval staat in De Gelderlander 26/1/1934 een advertentie: “Voor verhuizingen Slagtman & Co. N.V. Onder Directie van J. Hunink” Waarbij het adres nog adres Marienburg 23-24 is.

Vervolg Kannenmarkt 6

De H.IJ.M.S is tot 1929 eigenaar geweest van het pand, welke zij waarschijnlijk heeft verhuurd.

In 1918 is er waarschijnlijk een bouwvergunning afgegeven (archiefnummer 1335, inventarisnummer 15877).

Rijwielreparatie Kersten

Rijwielen Kersten Kannenmarkt (De Gelderlander 19/4/1919)
Rijwielen Kersten Kannenmarkt (De Gelderlander 19/4/1919)

De eerste nieuwe gebruiker van het pand lijkt rijwielwinkel Jan Kersten te zijn. De tot nu toe eerst gevonden advertentie is van De Gelderlander 19/4/1919.

Aurora

Rijwielen Aurora Kannenmarkt 6 (De Gelderlander 16/4/1921)
Rijwielen Aurora Kannenmarkt 6 (De Gelderlander 16/4/1921)

In De Gelderlander 14/7/1920 is er nog een advertentie van Kersten gevonden. Daarna is de eerstgevonden advertentie die van Ind. Handelsonderneming “Auroro”, eveneens in rijwielen. Of dit een andere naam voor de zaak van Kersten is of een nieuwe onderneming, is nog niet duidelijk. In ieder geval op De Gelderlander 27/5/1922 nog een advertentie van Aurora.

W. Janssen & Zn.

W. Janssen Groenten en Fruit (De Gelderlander 3/5/1924)
W. Janssen Groenten en Fruit (De Gelderlander 3/5/1924)

De volgende gebruiker die bekend is, is W. Janssen & Zn., een groente en fruithandel. De eerstgevonden advertentie is uit De Gelderlander 3/5/1924.

J. Groenen

Advertentie J. Groenen voor klei aardappelen, Kannenmarkt 6 (De Gelderlander 3/11/1928)
Advertentie J. Groenen voor klei aardappelen, Kannenmarkt 6 (De Gelderlander 3/11/1928)

 Op 20-10-1928 opent J.P. Groenen zijn groentezaak: “een keurig ingerichte zaak in groenten, aardappelen, comestibles, binnen- en buitenlandsch fruit enz.” Daarvoor heeft Groenen zijn winkel van binnen en buiten laten schilderen (De Gelderlander 20/10/1928).

Hij koopt hij het pand van de N.V. Hollandsche Ijzeren Spoorweg Maatschappij op 2-5-1929 (verwijzing actenummer 425, archiefnummer 1202, inventarisnummer 23 met dank aan het RAN voor het scannen van de acte).

“J.P. Groenen, Groente- en fruith.” komt op dit adres voor in de Adresboeken van  1934, 1936, 1938, 1940. In 1948, 1951 is het “grossier levensmiddelen”.

Ready Puddingfabriek

Onder andere in De Gelderlander 31/12/1940 en De Gelderlander 1/12/1941 verschijnen er tevens advertenties van de “Ready Puddingfabriek” op dit adres. De eerstgevonden advertentie van Ready is van De Gelderlander 20/7/1938, maar het is onbekend of de Karrenmarkt 6 toen al de locatie was.

Verkoop aan gemeente?

In November 1956 blijkt J.P. Groenen overeenstemming te hebben bereikt over de verkoop een winkel met twee bovenwoningen, gelegen aan de Kannenmarkt 6 aan de gemeente. De gemeente heeft plannen tot uitbreiding van het Waaggebouw, “met het oog waarop ook de drie belendende panden reeds zijn aangekocht.” De heer Groenen wil dit perceel verkopen voor f11.500,-. (De Gelderlander 14/11/1956)

Of de verkoop is daadwerkelijk heeft plaatsgevonden is niet bekend. In ieder geval is er geen sprake van een uitbreiding van het Waaggebouw geweest en bestaat het pand nog steeds.

Keurentjes

Advertentie Keurentjes in Adresboek 1968
Advertentie Keurentjes in Adresboek 1968

De eerstgevonden vermelding van Keurentjes is in het Adresboek van 1959. Dan komen “E.T., rijw.m.” (rijwielmonteur) en “M. rijw. handelaar” op dit adres voor. In ieder geval komt er in het Adresboek 1971 nog een E.T. Keurentjes en elders “Keurentjes en Zn. M.” voor op Kannenmarkt 6.

Vervolg

Er is nog niet uitputtende onderzocht wat het vervolg is geweest.

Kunstcentrum

In ieder geval zat in de loop van de jaren 80 een kunstcentrum, onder andere is bij het RAN een affiche te vinden voor de aankondiging van de tentoonstelling van de gouaches van Anton Coppens, van 10 tot 18 november 1984.

Ook heeft het Architectuur Centrum Nijmegen een tijdlang gebruik gemaakt van het pand.

Bairro Alto

Inmiddels zit al weer jarenlang Koffiebar Bairro Alto op deze locatie.

Korenmarkt

Waar vroeger parkeerplaatsen waren, is het tegenwoordig in de zomermaanden gezellig picknicken op de Korenmarkt. Het was een van de…

(Overige) Bronnen

https://nl.wikipedia.org/wiki/Maatschappij_tot_Exploitatie_van_Staatsspoorwegen

https://nl.wikipedia.org/wiki/Nijmeegsche_Spoorwegmaatschappij

https://nl.wikipedia.org/wiki/Hollandsche_IJzeren_Spoorweg-Maatschappij

Smederij Pepergas met een beeldje van Mariken (juni 2024)
#Nijmegen, Benedenstad, Gebouw van de dag

Geschiedenis van Smederij in de Pepergas

Smederij Pepergas met een beeldje van Mariken (juni 2024)
Smederij Pepergas met een beeldje van Mariken (juni 2024)

Al jarenlang hangt in de Pepergas een bordje met foto en onderschrift dat in Pepergas 22 een smederij was gevestigd. Ik was benieuwd wat er over deze smederij was te vinden.

L.J. Brinkman

Sinds wanneer er een smid was op Pepergas 22-24 is mij nog niet bekend. In ieder geval was L.J. Brinkman (als persoon of als firma) de gehele 2e helft van de 19e eeuw smid.

De eerstgevonden vermelding is uit 1838: Verbetering van de smederij, Aanvrager: L. Brinkman, Pepergas (inventarisnummer 23045).

De eerstgevonden advertentie is van L.J. Brinkman, Meester Smid in de Pepergas van september 1851 (PGNC 27/9/1851): “dat hij thans ruim voorzien is van een fraai assortiment der nieuwmodische haarden en kagchels, tegen zeer billijke en vaste prijzen”.

Wanneer hij telefoon krijgt (nummer 250), dan is hij In 1909 nog steeds smid op Pepergas 22. J.L. Brinkman en Zoon woont dan als particulier adres Groote straat 45. (PGNC 4/4/1909)

wed. A. Peters-Seegers

22-7 en 5-8-1915 zal de veiling plaats vinden van een “Huis waarin Smeederij en twee Bovenwoningen met Erf aan de Pepergas te Nijmegen gelegen, plaatselijk gemerkt nos. 22 en 24, groot 44 centiaren”. (De Gelderlander 11/7/1915). Dit pand zal voor f885 worden verkocht aan de wed. A. Peters-Seegers, sleepersbedrijf hier te stede uitoefenend (De Gelderlander 7/8/1915)

In juni 1929 biedt wed. A. Peters-Seegers het pand, “smederij met pakhuis en bovenwoning, gelegen aan de Peperstraat Nos. 22-24, groot 44 cA., verhuurd voor f5,50 per week” weer ter veiling aan, samen met een aantal andere gebouwen. De veiling zal op 27 juni en 11 juli gehouden worden (PGNC 15/6/1929).

Smederij(?)

De laatste huizen in de Pepergas even zijde, wachtend op afbraak, voordat de gas eindigt in de Grotestraat, 20/12/1949 (Commissariaat van Politie Nijmegen Afd. Fotografie via F31771 CC0)
De laatste huizen in de Pepergas even zijde, wachtend op afbraak, voordat de gas eindigt in de Grotestraat, 20/12/1949 (Commissariaat van Politie Nijmegen Afd. Fotografie via F31771 CC0)
Links is de smederij te zien: Schilderachtige "stikke" verbindingsstraat tussen de Grotestraat en de Korenmarkt, hier gezien in de richting van de Korenmarkt. Vermoedelijk werd er voornamelijk peper verkocht. Stond ongunstig bekend vanwege de vele daar woonachtige publieke vrouwen, 1930 (dr. Jan Brinkhoff via D5291 RAN)
Links is de smederij te zien: Schilderachtige “stikke” verbindingsstraat tussen de Grotestraat en de Korenmarkt, hier gezien in de richting van de Korenmarkt. Vermoedelijk werd er voornamelijk peper verkocht. Stond ongunstig bekend vanwege de vele daar woonachtige publieke vrouwen, 1930 (dr. Jan Brinkhoff via D5291 RAN)

Opvallend is dat in alle tot nu gevonden adresboeken vanaf 1922 (mogelijk eerder, 1922, 1924, 1926,1932, 1934, 1936, 1938, 1940, 1948 en 1951) Pepergas 22 “werkplaats” wordt genoemd. In 1955 komt het voor als “smederij”. In hoeverre het pand doorlopend een smederij is geweest – in 1929 wordt het bij de verkoop nog zo genoemd- is nog niet bekend. Wel beschrijven de foto’s rond de jaren 50 het pand als “Smederij” en hangt er ook een bordje.

Bij het RAN zijn een aantal mooie foto’s te vinden van het “Verhaal van de smid”, waaronder F53866.

Korenmarkt

Waar vroeger parkeerplaatsen waren, is het tegenwoordig in de zomermaanden gezellig picknicken op de Korenmarkt. Het was een van de…

De Papaver Het kruispunt Tweede Walstraat en Ziekerstraat , met op de hoek Drogisterij De Papaver, gezien in de richting van het Mariënburg, 1984 (Ber van Haren via kn13381-38 RAN CC0)
#Nijmegen, Centrum, Gebouw van de dag, Ziekerstraat

Opschrift De Papaver: herinnering aan drogisterij 1927-2000 Ziekerstraat

Ziekerstraat 167 Centrum

Hoek kruispunt Tweede Walstraat en Ziekerstraat met voormalige de Papaver (oktober 2024)
Hoek kruispunt Tweede Walstraat en Ziekerstraat met voormalige de Papaver (oktober 2024)

Op de hoek van de Ziekerstraat en Tweede Walstraat heeft meer dan 70 jaar de Drogisterij de Papaver gezeten. Zij opende haar deuren in 1927 en is in 2000 gesloten. Nog steeds herinnert de schildering “De Papaver” aan deze drogisterij.

Vooraf: Kapsalon van Raaij

Advertentie voor de Dameskapsalon van Raaij (De Gelderlander 22/12/1926)
Advertentie voor de Dameskapsalon van Raaij (De Gelderlander 22/12/1926)

Voordat de Papaver zich vestigt, zat Kapsalon P. van Raaij-Nass in het pand. Deze kapperszaak zat hier vanaf ongeveer 1918: PGNC 15/7/1926 noemt bij de opening van de Papaver 1918; er is een advertentie in PGNC 19/5/1916 dat P. van Raaj, Ziekenstraat 163 een “nette aank. bediende”  vraagt.

Een Kapperszaak.

De heer P. van Raaij, die reeds eenigen tijd zijne Kapperszaak en scheersalon overbracht naar het ruime pand Verl. Ziekenstraat 165, vlak bij de v. Welderenstraat, is door omstandigheden eerst heden met de inwendige inrichting daarvoor gereed gekomen. Een fraai eikenhouten toilettafel voor drie plaatsen kwam de nette inrichting completeeren, zoodat de heer van Raaij thans zijn cliëntèle naar den eisch bedienen kan. Voor deze buurt is deze nette inrichting een aanwinst.” (PGNC 29/7/1920)

In 1927 is de zaak verhuisd naar de St. Annastraat no. 221 (PGNC 4/5/1927). Daarbij is opvallend dat de kapsalon pas een jaar daarvoor intern verbouwd is, om naast de herensalon een dameskapsalon te openen (PGNC 15/7/1926).

1927 Drogisterij de Papaver

De Papaver Het kruispunt Tweede Walstraat en Ziekerstraat , met op de hoek Drogisterij De Papaver, gezien in de richting van het Mariënburg, 1984 (Ber van Haren via kn13381-38 RAN CC0)
De Papaver Het kruispunt Tweede Walstraat en Ziekerstraat , met op de hoek Drogisterij De Papaver, gezien in de richting van het Mariënburg, 1984 (Ber van Haren via kn13381-38 RAN CC0)

In 1927 opent H. Vermeulen zijn drogisterij de Papaver. Bij de opening:

“Drogisterij “De Papaver”

Advertentie de Papaver (PGNC 14/5/1927)
Advertentie de Papaver (PGNC 14/5/1927)

In het perceel Ziekerstraat 165 hoek 2e Walstraat heeft heden de heer H. Vermeulen geopend de Drogisterij “De Papaver”. Frisch en kleurrijk als de bloem, welker naam zij draagt, is de nieuwe zaak. Het pand waarin tot voor kort de kapsalon van den heer P. van Raaij gevestigd was, is door de firma Olthof en van Benthem verbouwd. De firma Alex Pino te Rotterdam heeft voor een keurig winkelinterieur gezorgd. Het is uitgevoerd in Slavonisch eikenhout. De achtergrond van de stofvrije etalagekasten is van grijs laken, wat een fraai effect teweegbrengt. Vermelding verdient voorts een electrisch verlichte vitrine aan den voorkant van een der toonbanken. In de etalages vindt men drogisterij- en bijbehoorende artikelen te kust en te keur. Het geheel maakt een uitstekenden indruk. Het schilderwerk is uitgevoerd door de firma Andries Koster, de electrische verlichting door de firma Jean Jacobs, het kunstsmeedwerk door de firma Meijers-Ruiten.” (PGNC 13/5/1927)

1937 Verbouwing etalage ruimte

Verbouwing etalage ruimte (PGNC 2/3/1937)
Verbouwing etalage ruimte (PGNC 2/3/1937)

In 1937 verbouwt de “Papaver” haar etalage ruimte:

“De bekende drogisterij “De Papaver” aan de Verlengde Ziekerstraat-hoek Walstraat, heeft inwendig een doeltreffende verandering ondergaan. De étalages zijn geheel omgebouwd en dieper gemaakt. De achterwanden van glas zijn nu geheel dicht gemaakt met wanden van fijn hout. De étaleur heeft nu ook alle gelegenheid daarvoor passende artikelen op te hangen aan den étalagewand.

De wanden zijn- dank zij een bijzondere constructie- nu makkelijk uitneembaar en kunnen naar gelang vorm en kleur der te exposeeren artikelen, ook een andere wandbekleding krijgen.

De achterzijde der wanden kan nu ook beter benut worden voor binnen-expositie van direct noodige artikelen.

Het geheel is uitgewerkt en uitgevoerd naar de adviezen van den heer Jannesse, terwijl de firma Ikalyn ( A. Keil), Bloemerstraat 99, de veel zorg vereischende betimmeringen op smaakvolle wijze uitvoerde.

“De Papaver” staat er nu weer als in een nieuwe binnentooi, welke de aantrekkelijkheid van den winkel verhoogt.” (De Gelderlander 5/3/1937)

Abonneren

Voer je e-mailadres hieronder in om updates te ontvangen.

1953 Interne verbouwing

Heropening van drogisterij De Papaver, 1953 (J.F.M. Trum via F56440 RAN CCBYSA)
Heropening van drogisterij De Papaver, 1953 (J.F.M. Trum via F56440 RAN CCBYSA)

Ook in 1953 vindt een interne verbouwing plaats.  Bij de heropening adverteert De Papaver met “Ons nieuw interieur geeft een gemakkelijk overzicht in de verschillende afdelingen. Komt U zelf overtuigen!”

Vervolg

Noviomagus noemt dat de drogisterij eind 2000 uit het pand verdwenen is. Daar is tevens een foto te zien rond die tijd/begin jaren 0.

Momenteel (oktober 2024) zit Coef Men in het pand, een kledingwinkel voor mannen, sinds 2014. Dit was hun eerste winkel; momenteel heeft de zaak in 5 andere plaatsen vestigingen: Arnhem, Utrecht, Eindhoven, Leiden en in de Mall of the Netherlands in Leidschendam.

Ziekerstraat 39-43

Waarschijnlijk is de Ziekerstraat 39-43 vanaf 1931 een winkel geworden, van Continentale. Daarvóór komt het voor als pakhuis en lijkt…

Advertentie Boekhandel Wildenbeest (De Gelderlander 16/10/1903)
#Nijmegen, Broerstraat, Centrum, Gebouw van de dag

Architectuur van Boekhandel Wildenbeest: Verbouwingen in 1901 en 1912

Advertentie Boekhandel Wildenbeest (De Gelderlander 16/10/1903)
Advertentie Boekhandel Wildenbeest (De Gelderlander 16/10/1903)

In 1901 ontwerpen Oscar en Henri Leeuw de verbouwing voor boekhandel Wildenbeest in de Broerstraat. In ieder geval is er in 1912 een tweede verbouwing, door achitect Jansz.

1901 Verbouwing tot boekhandel Wildenbeest door Henri en Oscar Leeuw

“Hedenavond wordt in de Broerstraat een nieuwe boekhandel geopend in het perceel, waarin tot dusver een magazijn van den heer Canta gevestigd was.

Naar ontwerp van de heeren Oscar en Henri Leeuw is de bestaande winkel naar de nieuwe eischen keurig vertimmerd en gedecoreerd, en dank aan de lichte tinten, waarin behangsel, betimmering en meubilair gehouden zijn, alsmede aan een grooten spiegel tegen den achterwand is de ruimte veel lichter en vroolijker geworden. Een mooie koperen lcihtkroon in de vitrine, geleverd door de firma Flament te Amsterdam, werkt mee om aan den winkel een levendig aanzien te geven.

De heer J.B.L. Wildenbeest, die hier van avond zijn algemeenen boek- en papierhandel opent, legt zich blijkbaar op groote veelzijdigheid toe. Behalve een grooten voorraad pracht- en plaatwerken, briefkaarten, albums enz. zagen wij een rijke sorteering kantoorbehoeften, luxe postpapier en dergelijke artikelen voor de schrijftafel. Ook van teeken- en schilderbenoodigdheden is hij ruim voorzien, terwijl verder een uitgebreide keuze van kerkboeken, devotiewerkjes, religieuze plaatsjes enz. den meest eischenden kooper waarborgt, hier iets van zijn gading te zullen vinden.

De keurige uitstalling in het breede winkelraam, dat zich daartoe zoo goed leent, zal stellig op dit drukke punt der stad van avond veel kijkers trekken.” (De Gelderlander 1/8/1901)

1912 Verbouwing door architect Jansz

Boekhandel J.B.L. Wildenbeest.

Hedenavond heeft de heropening plaats van den boekhandel van den heer J.B.L. Wildenbeest, Broerstraat. Dit pand, waarin genoemde zaak sedert jaren gevestigd is, heeft gedurende de laatste weken eene algeheele inwendige restauratie ondergaan waardoor het thans aan de hoogste eischen, welke aan een modern magazijn gesteld mogen worden, beantwoordt.

Naast de twee vitrines aan de Broerstraat, is er een derde, uitziende op de Scheidemakersgas, bijgekomen. Voorts Is de winkel dubbel zoo groot geworden als voorheen. Behalve dat licht en lucht er in groot volume kunnen doordringen- des avonds nemen een aantal zeer mooie electrische kronen de taak van Moeder Natuur over- heeft men nu ook over een flinke ruimte de beschikking, in een winkel als deze een factor van niet te onderscheiden belang.

De winkel is modern, fraai en zeer praktisch ingericht. Onmiddellijk na het binnenkomen valt het oog van den bezoeker op eene vermelding van de voorhanden artikelen met groote letters aangebracht. In de linker vitrine zijn de huisvlijt-artikelen geëtaleerd, in de rechter vitrine die der afdeeling boek- en papierhandel, terwijl achter in den winkel de ovrerige afdeelingen, o.a. de schildersbenoodigdheden, zich bevinden. Flinke kasten, winkelstands enz. trekken de aandacht en overal doen rustige lijnen en zachte kleuren het oog aangenaam aan.

Tenslotte worde nog vermeld, dat in navolging van het buitenland achter in het magazijn een toilet met waschgelegenheid is aangebracht uitsluitend ten gerieve van het publiek, iets wat men hier te lande, zelfs in de grootste magazijnen, nog slechts zelden aantreft.

Allen die aan deze restauratie hebben medegewerkt, leggen daarmede veel eer in. Architect is de heer A.W. Jansz, wiens ontwerp werd uitgevoerd door de aannemers Althoff en Krabbe. Het schilderwerk is verricht door de heeren Zijlvaarte en Friederichs, terwijl de electrische installatie werd geleverd door de Firma L.A. Moll en Co.” (PGNC 5/5/1912)

Architect A.W. Jansz

Anthonie Wouter Jansz (19-5-1879 geboren in de gemeente Haarlemmerliede en Spaarnwoude)

Veel mensen zullen onbekend zijn met de naam A.W. Jansz. Toch is hij bouwer van het meest bekende bouwwerk van Nijmegen, althans de herbouw daarvan: de Sint Stevenstoren. Deze was bij het bombardement van februari verwoest. Onder leiding van Jansz werd deze toren opnieuw opgebouwd, waarbij hij in 1953 gereed kwam. Een foto van hem aan het werk voor toren van de Sint Stevenskerk is te vinden op F46429.

Gevonden werken van A.W. Jansz

  • Houten gebouw voor de elektriciteitstentoonstelling, dat van 2 juli tot en met 15 augustus 1910 op het Kelfkensbos werd gehouden (Noviomagus)
  • Kunst- en sporttentoonstelling in 1912. Hiervoor ontwierp hij ook het affiche ontwierp
  • Bioscooptheater, Lange Burchtstraat 8, dat in 1913 werd geopend.

Een uitgebreide beschrijving staat op de site van Rob Essers (welke tevens bron was voor het stuk over architect Jansz).

Oscar Leeuw, architect

Oscar Leeuw is een van de belangrijkste architecten van Nijmegen. Bekende werken van hem zijn onder de synagoge, museum Kam en de…

#Nijmegen, Gebouw van de dag

De eerste woningen van de Gezonde Woning

De Gezonde Woning werd in 1911 opgericht door 15 arbeiders. Het was daarmee de eerste woningbouwvereniging van Nijmegen die uit hen zelf was ontstaan. In 1915 werden de eerste woningen gebouwd, waar nu het Esdoornplein ligt.

Een foto is te vinden op onder andere F19918

Oprichting De Gezonde Woning

Op 24-9-1911 richten 15 arbeiders een woningvereniging op: “Abeidersbouwvereeniging “Noviomagum”. Het was daarmee de eerste woningbouwvereniging van Nijmegen die uit hen zelf was ontstaan. De bestuursleden waren timmermannen en geschoolde arbeiders. Toen de vereniging Koninklijke goedkeuring op de statuten aanvroeg, werd haar verzocht een andere naam te kiezen. Dat werd “De Gezonde Woning”.

Op dat moment was de Woningvereeniging Nijmegen reeds actief. Er waren echter 2 verschillen: de Gezonde Woning kwam voort uit arbeiders zelf. Daarnaast hield de Woningvereeniging Njimegen zich op dat moment bezig met vervangingsnieuwbouw, vooral ten behoeve van krotopruiming.

Aanvankelijk had de vereniging tot doel, dat haar leden na verloop van tijd de woning in eigendom zouden krijgen. Al gauw bleek dat niet realiseerbaar.

De Gezonde woning bouwde de eerste jaren:

  • 1915-1916 omgeving Broerweg en Van Langeveldtstraat (in 1936 Eschdoornstraat; deze lag vrijwel op dezelfde locatie als het huidige – mei 2024- Esdoornplein), architect E. Verschuil
  • 1922-1925, het “Rode Dorp”: ongeveer 200 woningen in de omgeving Broerweg, architect H.M. Zoetmulder
  • 1931-1934, de “Bomenbuurt”: 173 woningen, 1 winkel en een werkplaats, omgeving Broerdijk, architect W.Th. Reynen

Bouwgrond

Bij haar 25-jarig bestaan noemt ze “Zeer veel moeite werd gedaan om een geschikt bouwterrein te verkrijgen, na vele aanbiedingen en onderhandelingen werd ten slotte het terrein aan en in de omgeving van den Broerweg in eigendom verkregen.”

In de Gemeenteraad van 4-4-1914 keurt de Gemeenteraad het verzoek van De Gezonde Woning goed om een voorschot van f157.905 te verlenen voor het bouwen van 76 woningen en de aankoop van grond (PGNC 7/4/1914).

Daarvoor heeft ze aan de Gemeenteraad een voorschot in de vorm van een lening aangevraagd. Een aantal gemeenteraadsleden wijst er op dat “het hooggelegen terrein op den berg is uitermate geschikt als villa-terrein.” En daarbij zullen villa’s op aanpalende percelen mogelijk moeilijker kunnen worden. Daarnaast zijn andere gebieden meer geschikt, zoals aan drukke wegen of in de buurt van fabrieken. Andere gemeenteraadsleden juichen het juist toe dat ook arbeiders in een mooie omgeving kunnen gaan wonen.

Daarnaast is het plan aanvankelijk om de huizen in beneden- en bovenwoningen te bouwen. De Gezondheidscommissie had hierover negatief geadviseerd. Huizen van een verdieping zouden echter het plan niet meer betaalbaar maken. Hoewel de Gemeenteraad het voorschot goedkeurt, zal de Gezonde Woning toch haar plannen wijzigen om eengezinshuizen te gaan bouwen (De Gelderlander 1/4/1915).

Op 13-4-1915 koopt de vereniging een terrein bij de Broerweg: “Een perceel bouwterrein aan den Broerweg gelegen, op den kadastrale legger der gemeente Hatert bekend als bouwland sectie A nummer 635 groot een hectare, achttien aren en dertig centiaren.” De ondertekenaars zijn de voorzitter Gerardus Bongers, timmerman en secretaris Petrus Hendrikus Diesveld, collecteur bij de gasfabriek. Dit stuk land lag toendertijd nog buiten de stad.  Dit sluit echter aan bij de gedachte van een gezonde woning in een gezonde woonomgeving met frisse lucht.

Verschuyl

Als architect wordt Everwijn Verschuyl (29-8-1871 Amsterdam – 25 oktober 1954, Hollandsche Rading) aangetrokken. Deze uit Hilversum afkomstige architect is dan al een bekende naam in het onwerpen van volkswoningbouw. Hij had daar onder andere het woningbouwcomplex aan de Ericastraat ontworpen, de eerste woningen die met subsidie van de Woningwet uit 1901 waren gebouwd. Daarnaast is hij bekend vanwege het bouwen van villa’s. In Nijmegen ontwierp hij Villa De Beuken, Kerkstraat 5 in 1912-1913.

In 1926 zal hij de verbouwing van de villa Villandry ontwerpen, waarbij deze werd met aan weerszijden aangebouwde vleugels (in de jaren 90 afgebroken). Ook was hij de architect van het kinderherstellingsoord Villandry (1926-1931)

Aanbesteding

Op 10-12-1914 vindt de aanbesteding van het “bouwen van 73 woningen op een terrein aan den Broerweg te Nijmegen”. Daarbij was de bepaling dat de aannemer, wanneer hij voor het werk nieuwe krachten moet aannemen, deze in de eerste speels onder Nijmeegse arbeiders te zoeken. Berntsen en Braam waren met f141.983 de laagste inschrijver (PGNC 10/12/1914).

Door de oorlogsomstandigheden moest de bouw enige tijd worden uitgesteld. Eind 1915 zijn 56 van de 73 woningen opgeleverd. Ondanks de bouw van de door de Woningvereeniging Nijmegen en De Gezonde Woning gebouwde huizing, “blijft aan arbeiderswoningen, speciaal ook voor groote gezinnen, nog groote behoefte bestaan.” (Gemeenteverslag 1915).

Omdat het laagste inschrijvingsbedrag bij de aanbesteding veel hoger lag dan het geraamde budget, waren aanvankelijk een aantal onderdelen van het bestek niet opgenomen. Vervolgens bleek, dat een aantal onderdelen toch nodig waren. Bovendien waren door de oorlog materialen duurder geworden. Daarop besluit de vereniging om een extra lening van ongeveer f3000 aan te vragen. (jaarverslag De Gezonde Woning over 1915 in het Gemeenteverslag 1915).

In 1916 werden alle woningen betrokken. In het Gemeenteverslag 1916 staat bovendien een grappig voorval: er was een klacht binnengekomen dat op bouwland  uitwerpselen waren gevonden, afkomstig uit een van de woningen. Hoewel de woningen waren aangesloten op het riool, bleek de bewuste persoon gebruik te maken van een tonnetjesprivaat, “wat verder werd belet”.

Bij de oplevering

“De Gezonde Woning”.

De Nijmeegsche arbeiders bouwvereeniging “De Gezonde Woning” heeft haar bouwplannen voltooid en het bestuur kan thans met rechtmatigen trots wijzen op de groep woningen welke aan den Broerweg zijn opgebouwd.

Het is er een frissche, vrolijkgelegen buurt daar aan den Berg-en-Dalschenweg, waar de nieuwe arbeidershuizen van “De Gezonde Woning” zijn opgericht. De gedachte, dat een goed volkshuisvesting bevorderlijk is voor de welvaart en de geestelijke en stoffelijke ontwikkeling der bewoners, blijkt wel bij deze bouwvereenining voorgezeten te hebben, toen zij haar bouwplannen opvatte.

Aan de eischen van gerieflijkheid, gezondheid, ruimte en zindelijkheid is met de grootste nauwgezetheid voldaan, zoodat hier wel gesproken mag worden van model-arbeiderswoningen, gelegen in een omgeving, welk bij de bewoners de waardeering van de natuur en de frissche lucht wel zal doen stijgen.

De Nijmeegsche aannemers, de heeren Bertsen en Braam, die deze huizen als minste inschrijvers bij de openbare aanbesteding, gezet hebben, blijken volkomen berekend te zijn geweest voor dit werk, met zorg en vakkennis, door hen voltooid.

Half januari van het vorig jaar zijn zij met het bouwwerk aangevangen en thans zijn de 73 woningen kant en klaar.

Zien deze arbeiderswoningen er van buiten reed vriendelijk-aanlokkelijk uit, binnen stemmen zij de bezoekers, die in arbeiderswoningen belangstellen tot voldoening.

Deze woningen bestaan uit een ruime huiskamer, een aardige voorkamer, een keuken en W.C., terwijl op den zolder drie slaapkamers aanwezig zijn. Iedere woning is voorzien van een ruimen kelder en tuintje. Deze huisjes, in frissche tinten gehouden en van aardige luiftjes(?) voorzien, deels gelegen aan den Broerweg, vormen de Langeveldtstraat, welke zoo op het eerste oog den indruk geeft van een klein kleurig dorpje, in een vriendelijke omgeving.

De architect, de heer Verschuyl uit Hilversum, die zijn sporen reeds lang verdiend heeft op het gebied van volkswoningbouw, heeft ook hier weder iets keurigs in dit genre tot stand weten te brengen.

Opzichters bij dit werk waren de heeren Bunders uit Nijmegen en van den Berg.

De huurprijs dezer woningen bedraagt er de hoekhuizen voor f3.00 per week terwijl de winkelhuisjes f4,50 per week huishuur moeten doen.

De aan den Broerweg gelegen woningen doen f2,95 huur per week, terwijl de hoekhuizen voor f3,50 per week bewoond kunnen worden.

En dat deze woningen grooten aftrek hebben, moge wel blijken uit het feit, dat toen er pas eenige klaar waren, er reeds dadelijk huurders waren, die de woningen betrokken.

De arbeidersbouwvereeniging “De Gezonde Woning” heeft hier thans de beschikking over een zeventigtal woonhuizen, het ledental der vereeniging bedraagt 70 tot 80, en het zijn de leden der vereeniging, die steeds de voorkeur hebben bij het inhuren van een of andere woning, welke alle voorzien zijn van electrisch licht en waterleiding.

De electrische leiding is aangelegd door de firma Broks en Hauxman; het schilderwerk is van den heer Th.J.G. Tesser, het stucadoorwerk van den heer Is. van Haaren, terwijl de heer Nannings voor den aanleg van de gas- en waterleiding heeft zorg gedragen.

De heeren Gebr. Braam waren uitvoerders van het werk.

Bij de bezichtiging der gebouwen, bleken verschillende gemeentelijke autoriteiten aan de uitnoodiging van het bestuur der vereeniging de “Gezonde Woning” gevolg gegeven te hebben, om de model-arbeiderwoningen in oogenschouw te nemen.

De bestuursleden dezer arbeiders-bouwvereeniging, met den heer Bongers als voorzitter en den heer Van Kuijl als secretaris, leidden de bezoekers rond door de Langeveldtstraat, welke als een rechthoek met het pleintje daar aan den Broerweg ligt.

Het plaveisel in de straat zag er keurig uit, wel een bewijs, dat ook de gemeente Nijmegen geen moeite spaart de goede volkshuisvesting in deze gemeente te bevorderen door degelijken stratenaanleg.

Het rijksvoorschot, dat de bouwvereeniging indertijd mocht ontvangen, bedraagt ongeveer f157.000, dat men na verloop van een vijftig jaar hoopt afgelost te hebben.

De vereeniging de “Gezonde Woning” heeft met den bouw van dit complex woningen een prachtig stuk sociaal werk geleverd.” (De Gelderlander 4/2/1916).

Vervolg

In 1975 vond een een grote renovatie van deze woningen plaats. In de jaren 90 zijn de woningen gesloopt om plaats te maken voor nieuwbouw. Waar de Esdoornstraat lag, kwam het huidige Esdoornplein te liggen.

(Overige) Bronnen en verder lezen:

https://nl.wikipedia.org/wiki/Landgoed_Villandry

https://nl.wikipedia.org/wiki/Everwijn_Verschuyl

De Gemeenschap, 1920-2019, Ingrid D. Jacobs, 2020

Bijlage: Bij het 25-jarige bestaan in 1936:

Arbeidersbouwvereeniging “De Gezonde Woning”: 25-jarig bestaan

Op 24 September 1936 zal het 25 jaar geleden zijn, dat te Nijmegen genoemde Vereeniging werd opgericht. Den 24en September 1911 werd door een 15 tal arbeiders besloten een woningvereeniging op te richten, waaraan de naam gegeven werd van Arbeidersbouwvereeniging “Noviomagum”.

Toe de Koninklijke goedkeuring op de statuten gevraagd werd, verzocht men om de Vereeniging ’n anderen naam te geven, waarna de naam Arbeidersbouwvereeniging “De Gezonde Woning” werd gekozen.

Het eerste bestuur der Vereeniging werd gevormd door de heeren G. Bongers, voorzitter, F. Mouton, secretaris, J. Duppen, penningmeester, H. Balt, lid, C. Zwitserloot, lid.

Aanvankelijk werd de Vereeniging opgericht met het doel, dat haar leden de woningen, na een zeker tijdverloop, in eigendom zouden krijgen. Spoedig bleek echter, dat dit voornemen niet voor verwezelijking vatbaar was.

Zeer veel moeite werd gedaan om een geschikt bouwterrein te verkrijgen, na vele aanbiedingen en onderhandelingen werd ten slotte het terrein aan en in de omgeving van den Broerweg in eigendom verkregen.

Na eenige jaren van voorbereiding kwam in 1915-1916 het eerste woningcomplex tot stand, bestaande uit 71 woningen en 2 winkels, gelegen aan den Broerweg en Van Langeveldtstraat (thans Eschdoornstraat). Dit complex is gebouwd onder leiding van den architect E. Verschuil te Hilversum. In die dagen lagen deze woningen wat men noemt “buiten de stad”, doch de verhuring bracht geen bezwaren mede, omdat het woningen waren van zoodanige afwerking, inhoud en architectuur, dat zij nog heden ten dage als voorbeeld voor  goede arbeiderswoningen gesteld kunnen worden Dit is zeker het mooiste compliment voor de oprichters.

In de na-oorlogse jaren 1919-1920, waarin de woningnood steeds hooger afmetingen aannam, besloot de Vereeniging tot verderen bouw van arbeiderswoningen over te gaan. Nu mag nog wel eens gememoreerd worden, dat toen het te betreden pad lang niet over rozen ging. Alles was tot abnormale verhoudingen gekomen en niet dan na zeer veel overleg en langdurige voorbereiding werden in de jaren 1922-1925 een 200-tal woningen bijgebouwd, onder leiding van den architect H.M. Zoetmulder te Nijmegen. Deze woningen zijn eveneens gelegen in de omgeving van den Broerweg; zij waren spoedig allen verhuurd.

Ondanks de bepaling in de staturen van de Vereeniging, dat ieder lid verplicht is twee aandeelen, groot elk f25 te nemen, een, in het algemeen voor arbeiders, vrij bezwarende bepaling, bleef het aantal leden der Vereeniging steeds stijgen, zoodat in 1931 besloten werd wederom tot uitbreiding van het aantal woningen over te gaan. Na de noodige voorbereiding, waarbij vooral, in verband met de tijdsomstandigheden, de verstrekking van de voor den bouw benodigden kapitalen zeer groote moeilijkheden meebracht, kwamen op een aan en nabij den Broerdijk gelegen terrein 173 woningen, 1 winkel en een werkplaats in 1934 gereed.

Dit terrain was niet bijzonder geschikt voor arbeiderswoningbouw o.m. moest er ongeveer 17.000 M3 grond worden aangevoerd of verplaatst en de diepte der fundeeringen voor de woningen varieerde tusschen 2.70 M. en ongeveer 8 M. De niet geringe kosten hiervan moesten in de huurprijzen der nieuwe woningen worden verdisconteerd, zoodat deze hooger zijn, dan dit bij een normaal terrein het geval zou zijn geweest.

Ondanks deze nadeelen kwam, onder leiding van den architect W.Th. Reynen, alhier, en het bestuur der Vereeniging een complex woningen tot stand, waarover de secretaris H. Frederiks in het jaarverslag over 1934 van de Vereeniging zeer terecht schreef: “Nu de bouw der nieuwe woningen in zijn geheel is tot stand gekomen, kunnen wij niet nalaten onzen architect den heer W.Th. Reynen bijzonder woord van hulde te brengen. Hetgeen hier is gepresteerd geworden op het gebied van volkshuisvesting kan den toets der vergelijking doorstaan met het beste wat op dit gebied geleverd is. Van alle zijden wordt ons lof toegezwaaid, zoowel over het in- als over het exterieur der woningen. Waren alle woningen met overheidssteun zóó gebouwd, zoowel het tegenwoordige als het nageslacht zou er wel bij varen.” Is het wonder, dat de Vereeniging trotsch is op dit complex woningen en hiermede op waardige wijze de eerste 25 jaren der Vereeniging afsluit?

Het is niet mogelijk om hier de namen van alle leden, die in den loop der 25 jaren, tusschen het eerste en het tegenwoordige bestuur een bestuursfunctie hebben bekleed of zich op andere wijze voor de Vereeniging verdienstelijk worden gemaakt, te releveeren, volstaan kan worden met aan allen, die hun krachten aan de Vereeniging hebben gegeven, hartelijk dank te zeggen voor wat zij voor de Vereeniging en voor de volkshuisvesting hebben gedaan. Met bijzondere erkentelijkheid mag worden getuid, dat de Vereeniging in de voorbije periode van 25 jaren, bij de oplossing van alle moeilijkheden, die zich op het gebied der arbeiderswoningbouw met overheidssteun hebben voorgedaan, steeds de volle medewerking van het gemeentebestuur heeft gehad.

Het tegenwoordige bestuur bestaat uit de heeren: F. Hummeling, voorzitter, Th. van Emmerik, secretaris; L. van der Wedden, penningmeester; A. van Hinsbergen, lid; H. van Wijnen, lid. Deze leden hebben reeds 10 jaren of langer zitting in het bestuur, met uitzondering van den heer van Emmerik, die in 1935 werd gekozen. In de vacature ontstaan door het bedanken van den heer H. Frederiks, die gedurende 9 jaren het secretariaat der Vereeniging op voortreffelijke wijze had waargenomen.

Van de oprichting der Vereeniging af wordt het bestuur bij de uitvoering van haar omvangrijke taak bijgestaan door een Raad van Commissarissen. De eerste Raad van Commissarissen bestond uit de heeren: Mr. J.F.A.M. Wierdels, Mr. Van Bijlert, C. Backer, Th. Plet; thans wordt de Raad gevormd door de heeren: J. Alberda, voorzitter; A.Th. Reynen, secretaris en gedelegeerd lid der gemeente Nijmegen, die tevens als zoodanig zitting heeft in het bestuur; C.A. van der Waarden, lid; G.A. Corduwener, lid; Mr. J.H.J. Zuidema, lid.

Mr. Zuidema werd gekozen in de vacature ontstaan door het overlijden van den heer Mr. H.J.C. van Scherpenberg, die vele jaren lid van den Raad van Commissarissen was. Aan de nagedachtenis van Mr. van Scherpenberg zij hier een woord van dankbare hulde gebracht voor alles wat hij belangeloos voor de volkshuisvesting der arbeiders heeft gedaan. De nestor van den Raad is de heer C.A. van der Waarden, die sinds 1914 zitting heeft.

De Vereeniging heeft thans in exploitatie 442 woningen, 7 winkels, 1 kantoor en 2 werkplaatsen. Voor de stichting hiervan werden de navolgende leeningen verstrekt: door het Rijk f 159.000, door de Rijksverzekeringsbank f 183.000, door de gemeente Nijmegen f 1.126.000, totaal f 1.468.000.”

(PGNC 12/9/1936)

“Aan huren wordt jaarlijks een bedrag van ongeveer f 122.000,- ontvangen. Het onderhoud der woningen geschiedt in hoofdzaak in eigen beheer, waarvoor jaarlijks een bedrag van ongeveer f 10.000,- wordt uitgegeven.

De thans geldende huren der woningen aan de Broerweg en omgeving varieeen van f 2,80 tot f 5,10 per week, die van de nieuwe woningen aan de Broerdijk en omgeving van f 4,25 tot f 6,25 per week. Deze huren zullen zeer waarschijnlijk binnen korten tijd worden verlaagd, de daarop betrekking hebbende voorstellen zijn reeds door het Gemeentebestuur goedgekeurd en ter verder goedkeuring doorgezonden aan den Minister van Sociale Zaken

Omdat alle woningen als regel verhuurd worden, was het bedrag der huurderving, wegens onverhuurde woningen, tot op heden niet noemenswaard.

Het aantal aanvragen om een woning van het laatst gebouwde complex is nog steeds zoo groot, de aanvragers moeten echter veelal teleurgesteld worden, daar sinds 1934 slechts een vijftal van de 173 woningen voor verhuring beschikbaar kwamen. Hieruit blijkt wel de kwaliteit dezer woningen en hoezeer ze bij het publiek gewild zijn.

De vereeniging doet al het mogelijke om, met de beperkte middelen waarover zij beschikt, de woningen zoowel binnen als buiten, zoo goed mogelijk te onderhouden en een goed aanzien te geven. Het bestuur meent hierin geslaagd te zijn, aangezien het aantal aanvragen, van personen die buiten de vereeniging staan om lid te worden steeds grooter wordt.

Alle woningen zijn regelmatig verhuurd, dikwijls gaan maanden voorbij, voordat een nieuw lid een woning kan worden toegewezen.”

(“Het 25-jarig bestaan der Arbeidersbouwvereeniging “De Gezonde Woning” te Nijmegen”, De Gelderlander 12/9/1936)

https://gaypnt.home.xs4all.nl/straatnamen/E.html#Esdoornstraat

https://gaypnt.home.xs4all.nl/straatnamen/E.html#Esdoornplein

Molenstraat 99, hoek Molenstraat-Tweede Walstraat (mei 2024)
#Nijmegen, Centrum, Gebouw van de dag, Molenstraat

Hotel de Bonte Os, laatste werk van architect Semmelink: van hotel met paardenstal tot stalling voor jassen

Molenstraat 99, hoek Molenstraat-Tweede Walstraat (mei 2024)
Molenstraat 99, hoek Molenstraat-Tweede Walstraat (mei 2024)

Een van de markantste gebouwen van de Molenstraat is het voormalige Hotel de Bonte Os. Veel Nijmegenaren zullen het gebouw op de hoek van de Molenstraat kennen als Pizzeria Pinoccio of mogelijk als gebruiker van de stadsgarderobe. Het pand is gebouwd als het Hotel Bonte Os, in een tijd dat er nog 70 paarden konden worden gestald. Het was het laatste werk van architect Semmelink, waarbij de aanbesteding op de dag van overlijden plaatsvond.

Ook is het gebouw bekend als plaats waar het studentenverzet bijeenkwam. Vanwege de Oranjegezindheid van mevrouw Witteveen-van Gaalen omgedoopt tot Hotel Het Oranjehuis.

Vooraf: Café Bonte Os

Voordat het huidige pand werd gebouwd als Hotel de Bonte Os, bestond er al “Een huis en erf met open plaatsen, ruime stallingen, bergplaatsen en 2 afzonderlijke woningen, samen groot 505 centiaren, gelegen op den hoek van de Molenstraat en achter den Wal, genaamd de Bonte Os, waarin sedert onheugelijke jaren de kasteleins- en stalhouder-affaire wordt uitgeoefend.” Dit huis staat in november 1878 te koop in opdracht van C.J. Geurts.

Verkoop de Bonte Os in 1878 (PGNC 20/10/1878)
Advertentie Verkoop van de Bonte Os in 1878 (PGNC 20/10/1878)

1899: Hotel de Bonte Os, architect Semmelink

1899 Molenstraat

De bouw van Café Restaurant De Bonte Os aan de Molenstraat was het laatste ontwerp van architect Semmelink.

De dag waarop hij overlijdt, 11 maart 1899, vindt de aanbesteding plaats van “het afbreken van het Café “de Bonte Os” aan de Molenstraat te Nijmegen en het weder opbouwen daarvan tot Hôtel, Café Restaurant” (PGNC 9/3/1899). J.M. Roos is met f13162 de inschrijver met het laagste bedrag. Bij de opening blijkt hij de bouwer te zijn geweest.

Gezien richting noord-westen met vooraan rechts de oude "Bonte Os" op de hoek van de Tweede Walstraat, 1900 (J.M.G.M Brinkhoff via D405 RAN CC0)
Gezien richting noord-westen met vooraan rechts de oude “Bonte Os” op de hoek van de Tweede Walstraat, 1900 (J.M.G.M Brinkhoff via D405 RAN CC0)

Vrijdag 18-8-1899 gaat de nieuwe zaak open. Het PGNC schrijft:

“Met zekeren weemoed hebben wij heden een bezoek gebracht aan het gisteren avond geopende Hôtel en Café Restaurant De Bonte Os aan de Molenstraat, van den heer H. Kamper.

Dat toch is het laatste werk van wijlen den verdienstelijken bouwmeester D. Semmelink- een werk dat op zijn sterfdag werd aanbesteed. Hij had daarvoor alles gereed gemaakt, plannen, teekeningen en bestek- toen de dood hem wegrukte en belette de leiding over den bouw op zich te nemen. Dat hebben nu de heeren Hofman en Gerrits gedaan- die zich zijn opvolgers noemen.

Ook deze nieuwe inrichting spreekt weder van Semmelink’s practischen zin en goeden smaak. De in baksteen opgetrokken gevel met puntig hoek-torentje maakt juist op den plaats, als het ware bij den ingang der oude stad, een goeden indruk. Het lijkt eene herinnering aan den ouden vesting-wal, die hier zóóvele jaren de grenzen der stad afpaalde.

Gelijkvloers aan de straat, bevindt zich de Café-Restaurant zaal, een luchtig, ruim vertrek, met aan alle zijden groote spiegel-ruiten. Een nette betimmering wedijvert hier met een smaakvolle meubileering en de versieringen van gekleurd glas, waarbij als hoofd-motief telkens “de Bonte Os” dienst doet, maakt een aardig effect, ook in de vestibule. De gaskronen zijn zeer fraai.

Boven is een keurig hôtel ingericht; een net gemeubileerde eetzaal op de eerste etage- daarnaast een smaakvol gemeubeld salon, met heerlijk uitzicht op de Verlengde Molenstraat en het Keizer Karelplein. En verder op beide etages tal van groote en kleine logeerkamers, frissche, en goed verlichte vertrekken, die netjes gemeubileerd zijn! Het geheel maakt een zeer aangenamen indruk.

De heer Kamper heeft, naar het ons voorkomt, goed gezien dit van ouds gunstig bekende café, dat zoo bijzonder goed gelegen is, in een modern hôtel te veranderen en wij zijn er zeker van, dat zoowel stadgenooten als vreemden spoedig den weg naar de verjongde “Bonte Os” zullen kennen.

Aannemer van den bouw was de heer J.M. Roos, alhier, die vlug heeft gewerkt en er alle eer mêe inlegt.” (PGNC 20/8/1899)

Aankondiging opening de Bonte Os Molenstraat PGNC 19/8/1899
Aankondiging opening de Bonte Os (PGNC 19/8/1899)

Ook de Gelderlander plaatst die dag een artikel. Ze schrijft onder andere: “Zoo zijn b.v. de fraaie koperen lichtkronen en gasarmen, alsook het smaakvolle geëtst glas in de deuren door hen (Hofman en Gerrits) ontworpen. Van buiten maakt het gebouw met zijn mooien geelrooden baksteen, afgewisseld door breede hardsteeenen dekstukken boven de ramen en zacht gekleurde tegels, die de opschriften hotel, café, en restaurant dragen en alzoo de borden vervangen, een zeer levendigen en vriendelijken indruk. In de modernen stijl opetrokken, prijkt het op den hoek der Walstraat met een origeneelen toren met fraaie roode pannen gedekt, en op het oogenblik met de wapperende vlag bekroond. Dezelfde roode pannen, die den toren reeds van ver in het oog doen vallen, dekken ook de borstweringen van het platte dak en voltooien den aangenaam kleurigen indruk van het geheel.

Wanneer wij hier nog bijvoegen dat de “Bonte Os” stalling biedt voor een zeventigtal paarden en op een voortreffelijke ingerichte kegelbaan kan bogen, dan zal het den lezer zoo min als ons twijfelachtig zijn, dat de inrichting vooral in deze dagen druk bezoek te wachten heeft.” (De Gelderlander 20/8/1899)

Bouwtekening voorgevel Hotel 'De Bonte Os' (ca. 1899) (Fotoarchief Prof. dr. E.F. van der Grinten via F79312 RAN CCBYSA) architect Semmelink
Bouwtekening voorgevel Hotel ‘De Bonte Os’ (ca. 1899) (Fotoarchief Prof. dr. E.F. van der Grinten via F79312 RAN CCBYSA)

1901: Eigenaar van Lith

Advertentie overname de Bonte Os door A.H. van Lith (De Gelderlander 23/1/1901)
Advertentie overname de Bonte Os door A.H. van Lith (De Gelderlander 23/1/1901)

1901: Verbouwing de Bonte Os, architecten Hoffmann en Gerrits

Hotel Café Restaurant De Bonte Os, rechts de Tweede Walstraat (F19828 RAN) architect Semmelink Molenstraat
Hotel Café Restaurant De Bonte Os, rechts de Tweede Walstraat, 1905 (F19828 RAN)

Molenstraat, 1901

“Toen in den zomer van 1899 het geheel vernieuwde hotel en café-restaurant De Bonte Os in de Molenstraat werd geopend, hebben wij eene uitvoerige beschrijving gegeven van dit laatste bouwwerk van den betreurden architect Semmelink, dat uitgevoerd was onder leiding van de heeren Gerrits en Hoffmann, die er alle zorg aan besteedden. Het ruime welingerichte gebouw was toen echter nog niet afgeverfd. In de laatste weken is men daarmee nu ook gereed gekomen en wij verklaren gaarne dat op zeldzaam gelukkige wijze dit werk is uitgevoerd. De groote zaal, waarvan twee zijden bijna hoofdzakelijk uit glas bestaan, ziet er prachtig uit.

In zachte tinten werden op plafond en zijwanden fraaie decoratieve motieven aangebracht, geheel in overeenstemming met de sprekende bovenlichten van gekleurd glas, die in dit lokaal zulk een vriendelijk licht werpen. De ontwerper, de architect J.W. Hoffmann, heeft daarmee een bewijs gegeven van gekuischten smaak en niet minder lof verdient de firma Gebrs. Frohwein, die dit artistieke verfwerk zoo in de puntjes uitvoerde.

Wij raden onze stadgenooten aan hier eens een kijkje te gaan nemen en men zal ’t ons nazeggen dat er op dezen vrolijken drukken stand, de grens van oude en nieuwe stad, geen smaakvoller ingericht en gezelliger rustpunt denkbaar is.

De nieuwe eigenaar van de Bonte Os, de heer A.H. van Lith, die sinds eenigen tijd zijn bekend café-restaurant en hotel te Groesbeek met deze inrichting verruilde, laat niet onbeproefd om door uitstekende spijzen en dranken het zijnen gasten aangenaam en naar de zin te maken. Ook de vele vreemden, die langs dezen kant de stad binnentreden, zullen moeten erkennen, dat Nijmegen op dit gebied verre van achterlijk is.” (PGNC 13/4/1901)

1901-1911

Interieur Bonte Os Molenstraat 1905-1910 (F87999 RAN)
Interieur Bonte Os, 1905-1910 (F87999 RAN)

Verbouwing Kegelbaan

Het kegelen was in Nederland rond 1840 populair geworden en in 1890 werd de Algemene Nederlandse Kegelbond opgericht (wikipedia)). In November 1902 vindt een uitbreiding en verbouwing van de kegelbaan plaats. Ter gelegenheid daarvan wordt een provinciaal kegelconcours gehouden.

Uit het artikel van het PGNC blijkt, de oude Bonte Os de eerste een kegelbaan van Nijmegen had: “Vergissen wij ons niet, dan is de kegelbaan van De Bonte Os de eerste, die in onze stad werd aangelegd, toen een twintigtal jaren geleden de kegelsport alhier weer begon op te flikkeren, om in den loop der jaren tot grooten bloei te komen. Want moet men niet tot die gevolgtrekking komen, als men ziet dat de eene kegelwedstrijd den anderen in onze stad opvolgt en allen er de sporen van dragen, dat de animo voor het kegelspel onder de kegelaars van Nijmegen onverstoorbaar is? Ook nu hebben wij er weder een aan te kondigen- de hoeveelste is dit in 1902?- ter viering van de uitbreding en verbouwing der baan in De Bonte Os, vanwaar de kegelglorie uitging! Met die verbouwing heeft vooral de baan eene uitstekende verbetering ondergaan en is ook veel ruimte gewonnen voor toeschouwers, die nu desgewenst van uit een galerij, die langs de geheele plank loopt, het spel kunnen volgen. Ook is er van teakhout een fonkelnieuwe baan gelegd, zijn nieuwe kegels en ballen aangeschaft…”  (PGNC 15/11/1902)

Wanneer de kegelbaan is gesloten, is mij nog niet bekend; in ieder geval was het laatste overgebleven Kegelhuis van Nijmegen tijdens de oorlog verwoest. De andere kegelbanen, naast de Bonte Os waren dit Hotel Wiersma en Burgerlust, waren op dat moment al gestopt.

Omnibus

Daarbij laat van Lith een omnibus rijden, aanvankelijk tussen het station en het hotel.

Er is nog niet onderzocht wat het verloop tussen 1901 en 1911 is geweest. Eind november 1911 vindt de veiling plaats van de inventaris van de Bonte Os. De advertentie staat hieronder weergegeven.

Inventaris de Bonte Os (De Gelderlander 26/11/1911)
Inventaris de Bonte Os (De Gelderlander 26/11/1911)

In 1912 hebben de architecten Bieling en Buskens de Bonte Os verbouwd voor L. van Hezewijk. Het is mij onbekend of hij ook uiteindelijk de gehele inventaris heeft overgenomen.

Hotel-restaurant “de Bonte Os“, architecten Bieling en Buskens

Molenstraat 99, 1912

“Hotel-Restaurant “de Bonte Os”.

Er heerschte Zaterdagavond in de nieuwe feestzaal van het Hotel-Restaurant “De Bonte Os”, waarvan wij in ons vorig nummer een en ander hebben meegedeeld, een prettige stemming. Zeer velen hadden gebruik gemaakt van de uitnoodiging van den heer L van Hezewijk en zoo was tegen negen uur om den dansvloer bijna geen plaatsje meer te krijgen.

Vroolijk speelde een strijkorkest op het tooneel, mooie toiletjes waren te zien en de zaal, welke zich baadde in een zee van electrisch licht, werd algemeen bewonderd en was dan ook die bewondering ten volle waard. Doordat alleen bovenvensters zijn aangebracht en de zaal goed is geisoleerd, is zij van storende geluiden van buiten. Op de galerij is een cabine gebouwd voor het geven van bioscoop-voorstellingen.

Onder leiding van den heer B.  Thonus had het bal een geanimeerd verloop. De dansen werden nu en dan afgewisseld door den heer de Canter, den alleraardisten chansonnier, die de aanwezigen weder tal van hoogst aangename oogenblikken bezorgd heeft met zijn liedjes. Uitstekend werd hij daarin gesecondeerd door den heer Fr. Jakma, die aan het klavier de plaats van van Harpen heeft ingenomen en zich op zeer artistieke wijze van zijn taak kweet. Het musicaal tweetal en vooral de heer Canter, wien na afloop namens den heer van Hezewijk een fraaie krans werd aangeboden, werd herhaaldelijk hartelijk toegejuicht, hetgeen eveneens het geval was met een heer, die een xylophoon-nummer ten beste gaf.

De soirée is uitstekend geslaagd en zal bij de gasten wel een aangename herinnering hebben achtergelaten.

In aansluiting aan hetgeen wij in ons vorig nummer over de verbouwing van “De Bonte Os” hebben geschreven, kunnen wij nog mededeelen, dat het werk werd ontworpen door den architect P.G. Buskens, chef de bureau J.P.W. Bieling alhier, en partieel werd aanbesteed als volgt: het timmer- en metselwerk aan J. van Asten, het stukadoorwerk aan Is. Van Haaren, het schilderwerk aan A. de Visser, het glas in lood aan Kronenbitter en de electrische installatie aan de firma Deerns te Arnhem, terwijl het aan de medewerking van de firma L.A. Moll alhier is te danken, dat de electrische verlichting tijdig gereed is gekomen.”  (PGNC 21/5/1912)

1916: Witteveen

Advertentie overname Witteveen Bonte OS De Gelderlander 12/2/1916
Advertentie overname Witteveen Bonte OS (De Gelderlander 12/2/1916)

In februari 1916 neemt C. Witteveen Azn. Hotel de Bonte Os over. Hij zal tot zijn dood in 1936 eigenaar zijn van de Bonte Os. Daarop zet zijn weduwe de zaak voort en zal daarbij de naam veranderen in “Het Oranjehuis”.

Vernieuwing en centrale verwarming 1922

Heropening Bonte Os in 1922 (De Gelderlander 18/3/1922)
Heropening Bonte Os in 1922 (De Gelderlander 18/3/1922)

Hotel- Café-Restaurant “De Bonte Os.”

Het Hotel-Café Restaurant “De Bonte Os” heeft de afgelopen maanden een restauratie ondergaan, welke het café-restaurant een ander aanzien heeft gegeven. De muurschildering van deze lokaliteit is geheel vernieuwd en de vloer is gedekt met rubber. Bovendien is het gebouw van centrale verwarming voorzien. Door een en ander is het een moderne inrichting geworden, en doordat het in ’t vroeger wel wat sombere café nu vroolijk en licht is geworden, lijkt het alsof dit thans veel grooter is.

De heer C.J. Witeveen, die zes jaar geleden het hote-café-restaurant “De Bonte Os” ging exploiteeren, heeft zijn inrichting steeds in bloei zien toenemen. Voor hem is het ongetwijfeld een voldoening, dat hij thans den bezoekers van het café-restaurant in een gezellige lokaliteit kan verwelkomen, waar het oog door de keurige aankleeding aangenaam wordt gestreeld.

Het schilderwerk is verricht door de firma G.W. Tesser en Zoon, terwijl de centrale vewarming werd geleverd door de N.V. L.A. Moll.” (PGNC 18/3/1922)

Periode voor de oorlog

Feestzaal de Bonte Os, 25-jarig jubileum van de familie Brinkhoff, 1930 (F55496 RAN)
Feestzaal de Bonte Os, 25-jarig jubileum van de familie Brinkhoff, 1930 (F55496 RAN)

Er is nog niet uitputtend onderzocht wat de verdere geschiedenis van de Bonte Os voor de oorlog is geweest. Regelmatig komen in de krant meldingen van bijeenkomsten voor bijvoorbeeld veilingen, aanbestedingen en vergaderingen langs.

Wanneer de universiteit in 1923 open gaat, wordt de Bonte Os vaak gebruikt voor chique diners of om een lustrum te vieren.

Het Hotel Restaurant "De Bonte Os", rechts is de Tweede Walstraat; merk bovendien op dat ze zichzelf ook "garage"noemt, 1925 (F27353 RAN)
Het Hotel Restaurant “De Bonte Os”, rechts is de Tweede Walstraat; merk bovendien op dat ze zichzelf ook “garage”noemt, 1925 (F27353 RAN)

1938 Verbouwing Hotel de Bonte Os architect Lelieveldt

Links Hotel "De Bonte Os" ca. 1938 (GN5290 RAN)
Links Hotel De Bonte Os ca. 1938 (GN5290 RAN)

“Hotel de Bonte Os

Men moet met den tijd mede.

Vooral het café- en hotelwezen mag niet achterblijven.

Er worden eenmaal hoogere eischen aan gesteld van comfort en uiterlijk.

Hotel-café-restaurant de Bonte Os, aan de Molenstraat, dat al jaren en jaren in stad en omgeving den naam heeft van goed en degelijk te zijn, heeft zich nu ook uiterlijk meer aangepast aan moderne eischen.

Vroeger werden reeds de nieuwe tooneelzaal en verschillende vergaderzalen aangebouwd- dat was een heele verbetering en tevens een verfraaiing van dit stadsgedeelte. Het café-restaurant werd er ook drukker.

Maar nu is ook het café zelf binnen en buiten nog weer gemoderniseerd, naar ontwerp van den architect den heer Lelieveld. Vooral de benedenpui onderging een heele verandering.

De gevel werd als vernieuwd en opgefrischt. De hooge breede caféramen werden afgedekt met crêmekleurige terra-nova, terwijl de bruine glazuursteenen tusschenmuren, welke den bovenbouw steunen, een verrassende, levendige tegenstelling vormen met het room-geel.

De bovenramen zijn voorzien van glas-in-lood en geven van binnen en buiten aan de cafézaal een voornameren aanblik.

De cafézaal werd binnen nieuw beschilderd, als vernieuwd en levendiger gemaakt.

De ingang werd gemoderniseerd terwijl ook de opgangen naar het hotel werden verfraaid.

De geheele verbouwing geschiedde door Molenaar’s bouwbedrijf.

Het schilderwerk werd uitgevoerd door de firma Mom, de electrische verlichting door de firma Lucassen, terwijl de firma’s Peters en Draper van den Broek de stoffeering verzorgden.

De heer v.d. Steen Jr. leidde als opzichter de verbouwing.

Door deze vernieuwing is het aspect van het boveneind der Molenstraat vooral ook bij avond, boveneind er Molenstraat vooral ook bij avond, dank zij doeltreffende Neon-verlichting, heel wat uitgebracht”.  (De Gelderlander 4/6/1938)

2e Wereldoorlog en “Het Oranjehuis”

Bezoek koningin Wilhelmina. Zij wordt begroet door mevrouw Witteveen - van Gaalen voor Hotel De Bonte Os, 9/6/1945 (F69869 RAN) Molenstraat 99
Bezoek koningin Wilhelmina. Zij wordt begroet door mevrouw Witteveen – van Gaalen voor Hotel De Bonte Os (links in lichte mantel mevrouw Witteveen, rechts in donkere mantel koningin Wilhelmina), 9/6/1945 (F69869 RAN)

Sinds de dood van haar man op 13-07-1936 was Henriette Petronella Antonia Witteveen-Van Gaalen (21-5-1893 Grave – 2-7-1967 Nijmegen) eigenaresse van Hotel de Bonte Os. Zij maakte tijdens de bezetting openlijk propaganda voor het koningshuis. Op Koninginnedag (31 augustus) hing ze de vlag op. In ieder geval in 1942, waarvoor ze op 2 september was opgepakt en tot 12 september had vastgezeten. Vanwege haar oranjegezindheid kreeg ze de bijnaam “Oranje-Marie”.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog was het hotel een ontmoetingsplek voor het studentenverzet, later troffen hier ook andere verzetsgroepen elkaar. Daarnaast zaten er onderduikers in de Bonte Os.

Op 22-10-1944 (“gisteren”), een maand na de bevrijding van Nijmegen, heropent mevrouw Witteveen haar hotel onder de naam “Hotel Oranjehuis”, als symbool voor “den trouwen Oranjegeest”  (De Gelderlander 23/10/1944).

Noodkapel

Het versierde Heilig Hartaltaar in de Noodkapel in hotel De Bonte Os, 6/1944-9/3/1946 (F27345 RAN)
Het versierde Heilig Hartaltaar in de Noodkapel in hotel De Bonte Os, 6/1944-9/3/1946 (F27345 RAN)
Aankondiging huwelijk in de noodkapel in de Bonte Os (De Gelderlander 4/1/1945)
Aankondiging huwelijk in de noodkapel in de Bonte Os (De Gelderlander 4/1/1945)

Omdat de Molenstraatkerk was verwoest, was in de Bonte Os tijdelijk een noodkapel gevestigd.

Bezoek Juliana

Voordat Wilhelmina Nijmegen bezocht, kwam prinses Juliana op 4 juni 1945 op bezoek in Nijmegen, waarbij ze mevrouw Witteveen ontving:

H.K.H. Prinses Juliana ontving “Oranje-Marie”

Gelijk bekend, heeft H.K.H. Prinses Juliana Zaterdag bij haar bezoek aan Nijmegen, des middags na afloop van de gebeurtenissen op het “Quickveld” “Oranje-Marie”, mevrouw Witteveen in Normandie ontvangen.

Mevrouw Witteveen is de eigenaresse van de “Bonte Os”, waar menige ongerechtigheid (met goede bedoelingen) is gepleegd tegen de duitsche bezetting. De naam “Bonte Os” is uit de mode geraakt en van “Het Oranje-Huis” is “Oranje-Marie” thans de kasteelvrouwe.

Belangstellend naar het onderhoud, dat mevrouw Witteveen heeft gehad met H.K.H. de Prinses togen wij gisteren Oranje-Huiswaarts en vernamen enkele bijzonderheden.

De prinses heeft met interesse geluisterd naar het verhaal van hetgeen zich in “de Bonte Os” heeft afgespeel zoo nu en dan: de scènes met de W.A., de huiszoekingen en het vertrappen van de foto’s van Koningin Emma en van de leden van het Koninklijk Huis.

Mevrouw Witteveen moest brommen, maar zij deed dit opgewekt “Oranje Boven” neuriënd en “Ik hou van Holland”.

“Hebt u dit niet erg gevonden, deze gevangenschap”, heeft H.K.H. gevraagd. Mevrouw Witteveen gaf de Prinses te kennen dat zij door het groote leed der Prinses Zelve, Die van Haar Moeder was gescheiden, terwijl Haar huiselijk leven was uiteengerukt, haar eigen leed gering achtte.

De Prinses antwoordde dat de Koninklijke Familie het erg vond dat het volk zoo ontzettend heeft geleden, terwijl Zij het betrekkelijk goed had.” Vervolgens hoopt Witteveen dat Wilhelmina Nijmegen zal bezoeken. (De Gelderlander 5/6/1945)

Op 9 juni komt Wilhelmina naar Nijmegen (zie bovenstaande foto), waarbij ze onder andere het Oranjehuis bezoekt. Daar gebruikt ze haar lunch.

Zie voor meer informatie en verhalen over het Oranjehuis (en de Bonte Os) de pagina van Noviomagus en de pagina op haar prikbord.

Verbouwing Het Oranjehuis, architecten Ockhuysen en Jansen

1946

Hotel 'Het Oranjehuis', voorheen Hotel Café Restaurant 'De Bonte Os', rechts de Tweede Walstraat, 1947-1949 (Fotopersbureau Gelderland via F91446 RAN CCBYSA)
Hotel ‘Het Oranjehuis’, voorheen Hotel Café Restaurant ‘De Bonte Os’, rechts de Tweede Walstraat, 1947-1949 (Fotopersbureau Gelderland via F91446 RAN CCBYSA)

In 1946 vindt er een verbouwing plaats, waarbij het hotel op Koninginnedag weer open gaat.

Het Oranjehuis” in de Molenstraat heropend: Een aanwinst voor Nijmegen

De feestzaal in het Hotel "Oranjehuis", voorheen "De Bonte Os", 10/7/1948 (GN5417 RAN) Molenstraat 99
De feestzaal in het Hotel “Oranjehuis”, voorheen “De Bonte Os”, 10/7/1948 (GN5417 RAN)

Sinds Koninginnedag is Het Oranjehuis, de voormalige “Bonte Os”, na een belangrijke verbouwing te hebben ondergaan, wederom geopend. Dit hotel-restaurant in de Molenstraat, dat in den tijd van de bezetting een unieke rol heeft gespeeld in de geschiedenis van het verzet, en daardoor ook in de historie van de stad Nijmegen, is thans zoodanig van aanschijn veranderd dat het glansrijk een vergelijking doorstaat met de meest smaakvol ingerichte zaken, die ons land op dit gebied in de grote steden kan aanwijzen.

De drie gebouwen, die samen de Bonte Os vormden zijn voor het inwendige aaneengevoegd. Een verbouwing die letterlijk en figuurlijk “heel wat voeten in de aarde” heeft gehad, zoo men tenminste bedenkt dat de aannemersfirma van Kessel dit moeilijke werk heeft tot stand gebracht vier en halve maand onder den grond voetje voor voetje voortgaande, waarbij 4500 kubieke meter grond werd weggehaald. De onderneming, die tot eer van den aannemer strekt en van allen, die er onder leiding van den uitvoerder den heer H. de Jager aan hebben meegewerkt, mag als een stout stukje in het overwinnen van al van technische moeilijkheden gelden.

Het Restaurant van Hotel "Oranjehuis" voorheen "De Bonte Os", 1949 (GN5411 RAN) Molenstraat 99
Het Restaurant van Hotel “Oranjehuis” voorheen “De Bonte Os”, 1949 (GN5411 RAN)

Komt men beneden de eerste verdieping van “Het Oranjehuis”, dan ziet men waar voorheen de kelders waren, thans prachtige keukens, toiletten, centrale verwarmingskelders ingericht.

Het interieur van het Café van Hotel "Oranjehuis", voorheen "De Bonte Os", aan de Molenstraat, 1949 (GN5414 RAN) Molenstraat 99
Het interieur van het Café van Hotel “Oranjehuis”, voorheen “De Bonte Os”, aan de Molenstraat, 1949 (GN5414 RAN)

Aan den bovenbouw hebben de beide architecten J. Ockhuysen en J. Jansen, de laatste binnenhuisarchitect, een aanzien gegeven dat artistiek op een hoog peil staat en wat sfeer en intimiteit betreft wel niet te overtreffen zal zijn. De kunstschilder Wim van Woerkom droeg zorg voor de tafereelen op de muren, de beeldhouwer Peter d’Hont voor het beeldhouwwerk, terwijl de kunstsmid H. de Groot het siersmeedwerk vervaardigde, dat veelvuldig in het restaurant werd toegepast. Dat “Het Oranjehuis” zulk een juweel is geworden, hetwelk men moet zien zoo men tenminste over de vorderingen op het gebied van inrichting van een modern restaurant wil meepraten, -aan de gelukkige samenwerking een allen, die hieraan hetzij artistiek of uitsluitend technisch hun hoogste kunnen met zooveel liefde en toewijding hebben gegevn is dit voor Nijmegen’s stadsleven toe te juichen resultaat te danken.

Een slaapkamer in het Hotel "Oranjehuis", voorheen "De Bonte Os",1949 (GN5411 RAN) Molenstraat 99

Wij kunnen ons niet in een uitvoerige beschrijving van de details gaan begeven. We veronderstellen trouwens dat de vele bezienswaardigheden van “Het Oranjehuis” door eigen aanschouwing gemeengoed gaan worden van de Nijmegenaren en van allen uit de omgeving.

Nog enkele namen van firma’s die tot dit welgeslaagde geheel het hunne bijdroegen; Fa. G… Tesser, schilderswerk; sanitair en verlichting Fa. Lucassen; stoffeering Fa. Peters; Fa. Kropman, centrale verwarmin.

Op Koninginnedag, – een mooiere feestdag voor de opening kon men niet uitkiezen- hebben een zestig bloemstukken in het restaurant gestaan: blijken van sympathie en bewondering voor de doortastendheid waarmede de eigenaresse van “Het Oranjehuis” Mevr H. Witteveen van Gaalen haar doel heeft nagestreefd en bereikt. Des morgens is er in de Can. Kerk een H. Mis opgedragen: des middags was er in “Het Oranjehuis” een receptie, waarop de Burgemeester woorden van gelukwensch namens de gemeente Nijmegen heeft gesproken. De Kon. Zangver, het Nijm. Mannenkoor heeft zoowel des morgens in de H. Mis als tijdens de receptie aan de plechtigheid het juiste relief gegeven.

Mevrouw Witteveen (eigenaresse van Hotel de Bonte Os) naast het borstbeeld van Wilhelmina, met een onbekende luchtmachtmilitair, 1950 (J.F.M. Trum via GN15479 RAN CCBYSA)
Mevrouw Witteveen (eigenaresse van Hotel de Bonte Os) naast het borstbeeld van Wilhelmina, met een onbekende luchtmachtmilitair, 1950 (J.F.M. Trum via GN15479 RAN CCBYSA)

Boven de ingang van het restaurant is, door een indirect neon-licht beschenen, een fraai borstbeeld van H.M. de Koningin geplaatst, – een geschenk van de Paters van de Molenstraatkerk, die een tijdlang hun noodkapel in het gebouw hadden gevestigd.” (De Gelderlander 5/9/1946)

Op GN5408 staat foto van een deur uit 1952 weergegeven. Daarboven staat het beeld van Koningin Wilhelmina.

Vervolg Oranjehuis

In 1960 wordt het hotel nog Oranjehuis genoemd, zie de foto GN3573. In ieder geval heet het pand rond 1970-1975 het Oranjehotel (zie foto hieronder).

Oranjehotel (rechts de Tweede Walstraat), 1970-1975 (Evert F. van der Grinten via F78706 RAN CCBYSA)
Oranjehotel (rechts de Tweede Walstraat), 1970-1975 (Evert F. van der Grinten via F78706 RAN CCBYSA)

Pizzeria Pinoccio

Het pand van Pizzeria "Pinoccio", het voormalige Hotel "De Bonte Os", 15/5/1988 (Anton van Roekel via F18426 RAN CCBYSA)
Het pand van Pizzeria “Pinoccio”, het voormalige Hotel “De Bonte Os”, 15/5/1988 (Anton van Roekel via F18426 RAN CCBYSA)

Er is nog niet onderzocht wat de geschiedenis na het “Oranje Huis” is geweest. In ieder geval komt er nog een foto voor uit 1980: F11644. in 1982 is het, waarschijnlijk voor korte tijd Larrys hamburgers en steaks (zie de foto F11775).

Daarna heeft hier jarenlang pizzeria Pinoccio gezeten, welke in 1983 is geopend, zie tevens de foto F7399.

In 2018 bestaat Pinoccio nog, wanneer Gyorgyi Kovacs meer dan 20 jaar de eigenaresse is. Een interview met haar is te lezen op IndeBuurt. Het interieur is vooral bekend om de vele chianti flessen aan het plafond. In 2020 gaat de zaak failliet in coronatijd.

Stadsgarderobe

In februari 2022 opent Khalid Oubaha de Stadsgarderobe 024. Er zijn dan 1600 kluisjes waar nog een muntstuk voor nodig is om de jas op te bergen; het is echter de bedoeling dat er 6800 nieuwe kluisjes komen, waarbij stappers een kluisje kunnen openen met een QR-code. Zie daarvoor het artikel in de Gelderlander en de ANS.

Zie ook:

Nijmeegs verzet zichtbaar in straten, de Brug, 12 februari 2020

https://www.noviomagus.nl/Gevels/Gevelstenen/BvdBerghstraat49/BvdBerghstraat49.html

https://www.noviomagus.nl/h1.php?p=gevbedr2.htm

https://www.noviomagus.nl/gevbedr10.htm

Advies van de commissie: ‘Het Nijmeegs verzet zichtbaar maken’, 24 januari 2020

Derk Semmelink, architect

Architect Semmelink begon als leerling bij de Arnhemse architecten van Gendt en Nieraad. Een aantal werken van hem zijn Hotel-café…

Molenstraat 105 verbouwingen Oscar Leeuw

Architect Oscar Leeuw ontwierp 2 verbouwingen voor Molenstraat 105: voor bakker annex lunchroom Creyghton en in 1919 voor kledingmagazijn Bischoff.

Molenstraaat 81 architect van der Waarden (mei 2024)
#Nijmegen, Centrum, Gebouw van de dag, Molenstraat

Kruidenierswinkel van Haaren, architect van der Waarden

Molenstraat 79-81

Molenstraaat 81 architect van der Waarden (mei 2024)
Molenstraaat 81, architect van der Waarden (mei 2024)

Na de afbraak van de wallen, wordt de Molenstraat via het nieuwe Keizer Karelplein de belangrijkste toegang tot het oude centrum. Naast de nodige horeca, verandert zij bovendien in winkelstraat. De stijl is de op dat moment moderne Art Nouveau, net als zo veel panden aan de Molenstraat.

Van Haaren

Een van de winkels die zich hier vestigen is de firma H.M. van Haaren. De gebroeders van Haaren waren begonnen in de Smidstraat. Daarna hadden 2 vestigingen geopend in de op dat moment nieuwe woonwijken: 1 op de Burghardt v.d. Berghstraat en 1 op de Daalsche Weg.

Advertentie van Haaren voor haar Stoom-Koffebranderj. Op dezelfde pagima staan die dag ook 2 advertenties voor vleeswaren  (PGNC 19/8/1905).
Advertentie van Haaren voor haar Stoom-Koffebranderj. Op dezelfde pagima staan die dag ook 2 advertenties voor vleeswaren (PGNC 19/8/1905).

Beschrijving pand

De Gemeentelijke Monumentenlijst geeft een beschrijving van het pand: “De begane grond was als winkelruimte in gebrujik en de overige verdiepingen als woning. De winkelpui had in het midden een ingang, geflankeerd door twee etalagevensters.

Onder de etalagevensters waren twee kelderlichten zichtbaar. Geheel links op de begane grond was de ingang naar de bovenwoning opgenomen. De overige verdiepingen bestonden uit twee traveeën. De eerste verdieping had over de gehele breedte van de gevel een balkon met sierlijk balkonhek. De gevel werd afgesloten door een Vlaamse gevel, waaraan een klein driezijdig balkon was aangebracht, te bereiken via twee fenêtres à terre. Het pand werd beëindigd door een plat dak met aan de voorzijde een dakschild.”

Bij de opening

Het PGNC schrijft een uitvoerig artikel ter gelegenheid van de opening:

Een kloeke onderneming.

Als men de Molenstraat opwandelt heeft men ter linkerzijde een schuin uitloopende verbreeding van de straat, welke als het ware een pleintje vormt. Wij hebben het gekend als een weinig ter verfraaiing van deze hoofdstraat strekkend gedeelte, dat velen maar liefst geheel bebouwd zagen, teneinde de trotsche Molenstraat een meer regelmatigen loop te geven. Aan dien uitwas woonden toen meest stads-boeren, wier kippen “de Poel”- zoo noemt men dezen hoek- als hun eigendom beschouwen en wier onooglijke mestkarren den geheelen dag op straat stonden. Dat alles is echter in den loop der jaren veranderd en zeker zal thans niemand meer zeggen, dat “de Poel” moest verdwijnen.

Integendeel, die hoek, begrensd door een fraai en van verre zichtbaar nieuwerwetsch gebouw, is eene aantrekkelijkheid temeer geworden van de nijvere Molenstraat en het verwondert ons niet, dat de bekende firma H.M. van Haaren hier een pand heeft uitgekozen om haar nieuwe zaak te stichten, die in- en uitwendig een bezienswaardigheid is.

De beide heeren H.A. en C.H. v. Haaren, eigenaars der firma, hebben in de laatste jaren heel wat uitbreiding aan hunne aanvankelijk alleen in de Smidstraat gevestigde zaak in koloniale waren annex stoomkoffiebranderij gegeven. Het voorbeeld volgend van ondernemende mannen in groote steden hebben zij, bij de voortdurende uitbreiding der stad, niet kunnen eischen, dat de berg tot hen in de Smidstraat kwam, als Mohammed besloten, dan maar tot den berg- alias de nieuwe clientèle- te gaan op verschillende punten der nieuwe stad winkels gevestigd. De kroon op die uitbreiding hunner zaken zetten zij echter met hun kolossaal magazijn Molenstraat no. 81, dat morgen wordt geopend en waar wij heden een kijkje namen. Rijke ervaring, opgedaan in eigen omgeving, in andere steden, ja zelfs te Parijs bij Potin, de koning der kruideniers, heeft de beide heeren van Haaren in staat gesteld een plan te ontwerpen voor een magazijn van consumptie-artikelen, gepaard met courante huishoudelijke zaken, dat eenig in zijn soort is. Dat plan werd op degelijke wijze uitgevoerd door den heer W.J.H. v.d. Waarden, aannemer alhier, en geld noch moeite sparend, kwam werkelijk met vereende krachten iets zeer bijzonders tot stand. De flinke gevel, zonder onnoodigen opschik of akelig-grillige bochten, zooals men dat thans zoo vaak ziet, past bij het practische interieur en de uitstraling is ruim genoeg om een overzicht te geven van wat hier te koop is.

Advertentie opening firma H.M. van Haaren in de Molenstraat (PGNC 5/7/1905)
Advertentie opening firma H.M. van Haaren in de Molenstraat (PGNC 5/7/1905)

Treedt men den winkel binnen- “winkel” is hier eigenlijk niet het goede woord, men moest “tentoonstellings-hal zeggen”- dan staat men onwillekeurig eenigzins verbluft, door de schitterende witte, met zachtblauw afgezette betimmering van deze onafzienbare galerij- die meer aan een museumpje dan aan een gewonen kruidenierswinkel doet denken. Aan beide zijden, over de geheele lengte is de muur bedekt met vakken, waarin de verschillende artikelen, meest zichtbaar, geborgen zijn en boven elk vak staat de naam van het artikel duidelijk vermeld met den prijs. Daarvoor staan wit marmeren toonbanken, aan de voorzijde met heldere tegeltjes bezet en zoo ongeveer in het midden, aan de linkerzijde, vindt men de keurige en practische kas, waarheen ieder kooper geleid wordt, om te betalen wat hij gekocht heeft. Gelukkig- hier is eens voor goed gebroken met het ouderwetsche en onsmakelijke “grabbelen” in de geldlade van het bedienend personeel. Een zestal bedienden, in netten witten jasjes gestoken, heeft slechts te wegen, te pakken en te noteeren wat hun gevraagd wordt en geen hunner behoeft meer te raken aan het “slijk der aarde”, wat dikwijls zoo afschuwelijk smerig is. Bevordering van zindelijkheid dus, gepaard met uitstekende controle!

Men vrage ons niet wat wij hier alles te zien kregen. Een goed verslaggever moet wel van alles verstand hebben- maar bij en zoo groote in de duizenen loopende verscheidenheid van artikelen, raakt zelfs deze den tel kwijt. Toch frappeerde ons bv. de keurige afdeeling voor uitgeneden vleeschwaren, die automatisch worden uitgesneden; de practische inrichting van alle reukafsluitende geknoei-onmogelijke-makende bussen voor oliën en wat dies meer zij; de eveneens geheel reukelooze petroleum-aftapping in een afzonderlijken hoe, even smakelijk als het buffet in de beste Bierkneipp en zooveel andere zaken meer, die het publiek hier zelf kan zien. Wij dachten onwillekeurig aan het oude rijmpje uit onze kinderjaren: “In den winkel van Sinkel” en wat daarop volgt!

Eindelijk genaderd aan het einde van den winkel, troffen ons, aan de zijde van de open plaats, waar zich ook een kantoortje bevindt, de sierlijke ruiten in gekleurd glas, en fraai geëtste ruiten met Chineesche voorstellingen. Een en ander kunstwerk van onzen stadgenoot den heer E. van Bilderbeek.

Voegen wij hier nu nog bij, dat in den winkel een zindelijke terrasso-vloer ligt, dat èn voor vleeschwaren èn voor kaas afzonderlijke kelders zijn ingericht; dat zich achter aan de plaats een pakhuis bevindt, vormenden de voorraadschuur waaruit telkens de winkelvoorraad wordt aangevuld; dat een centrale verwarming door het geheele gebouw is aangelegd; dat op de toonbanken prachtige candelabres staan, die evenals de andere fraaie gasornamenten werden geleverd door onzen ondernemenden stadgenoot, den heer L.A. Moll, v. Welderenstraat; dat… ja in één woord alles hier meewerkt om met een aangenamen indruk huiswaarts te keeren, dan hebben wij zeer in het kort en toch nog te ruim voor ons bestek weergegeven, dat het nieuwe magazijn der heeren Van Haaren eene bezienswaardigheid is.

Hun ondernemingsgeest zal zeker goede vruchten afwerpen en als straks de zaak geopend is en de fraaie wagens der firma met goederen op de Poel af- en aanrijden, zal onze Molenstraat opnieuw aan levendigheid hebben gewonnen en onze stad een grootsteedsche inrichting rijker zijn.” (PGNC 5/7/1905)

Gemeentelijk Monument

Het pand is een gemeentelijk monument met als waardering:

“Molenstraat 79-81 heeft architectuurhistorische waarde als onderdeel van het oeuvre van de Nijmeegse architect-bouwkundige W.J.H. van der Waarden en als voorbeeld van een pand uit de vroege twintigste eeuw in Art Nouveaustijl.

Het pand heeft stedenbouwkundige waarde als markant onderdeel van de Molenstraat en vanwege de parcellering, die in de late-middeleeuwen tot stand is gekomen, als onderdeel van de historische stadsstructuur.

Molenstraat 79-81 heeft cultuurhistorische waarde als voorbeeld van de cityvorming van de Molenstraat aan het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw.”

Van der Waarden Architect Nijmegen

OVER Wijnandus Johannes Hermanus van der Waarden (Nijmegen, 15 november 1860 – Nijmegen, 25 september 1930) Wijnandus Johannes Hermanus van…

Molenstraat 105 verbouwingen Oscar Leeuw

Architect Oscar Leeuw ontwierp 2 verbouwingen voor Molenstraat 105: voor bakker annex lunchroom Creyghton en in 1919 voor kledingmagazijn Bischoff.

Sluitsteen en paardehoofd , Lange Hezelstraat 86 (mei 2024)
#Nijmegen, Centrum, Gebouw van de dag, Hezelstraat, Kunstwerken

Gevelstenen Lange Hezelstraat 86: van welke slagerij?

Sluitsteen en paardehoofd , Lange Hezelstraat 86 (mei 2024)
Sluitsteen en paardehoofd , Lange Hezelstraat 86 (mei 2024)

Hoewel geen slagerij, zijn op de Lange Hezelstraat 86 een sluitsteen van een hakmes en zaag en een paardenkop te zien. In ieder geval is het een blijvende herinnering dat hier ooit een slagerij heeft gezeten.

Wanneer deze zijn aangebracht, is mij tot toe nog onbekend. Wél is er tussen 1906 tot in de jaren 50 sprake van een slagerij in deze winkel. Het betrof echter rund- en varkensslagerij en géén paardenslagerij.

Slager A. Janssen

Aankondiging opening A. Jansen (De Gelderlander 1/6/1906)
Aankondiging opening A. Jansen (De Gelderlander 1/6/1906)

Op 1 juni 1906 opent A. Janssen zijn slagerij. Daarvoor was Ja. Daems, winkelierster in ieder geval vanaf 1896 de gebruiker van dit adres (afgaande op de Adresboeken; bovendien is op de bouwtekening hieronder Daems doorgehaald).

Uit de bouwtekening (gevonden in het dossier bij de aanleg van de riolering in 1912), blijkt er sprake te zijn van het ontwerp van een nieuwe voorgevel. De aanvrager is A. Janssen, Mr. slager, Hezelstraat No 86. De ontwerper is M. Jansen, Bloemerstraat 118.

Bij dit ontwerp blijkt er een koeiekop te zijn ingetekend, waar op dit moment de sluitsteen van het slagers hakmes en zaag zich bevindt – maar dit kan ook perspectiefwerking zijn.

Wel is in ieder geval de boog te herkennen.

Bij “Perceel Boddelstraat” (Bottelstraat) staat eveneens Janssen. Het is mij nog onbekend of dit A. Janssen betreft, of dat het om een ander persoon gaat. Wel blijkt uit de bouwtekening voor de aanleg van de riolering in 1912 (tekening D12.382704), dat dit perceel geen onderdeel is van het perceel van de slagerij.

Lange Hezelstraat 86, voorgevel: Ontwerp eener pui, ten diensten voor een slagers winkel in het pand gelegen aan de Hezelstraat. Kadastraal bekend gemeente Nijmegen Sectie C No (2012 doorgehaald) 4772 en verde de gevel van genoemd pand, opnieuw cementen (D12.382705)
Lange Hezelstraat 86, voorgevel: Ontwerp eener pui, ten diensten voor een slagers winkel in het pand gelegen aan de Hezelstraat. Kadastraal bekend gemeente Nijmegen Sectie C No (2012 doorgehaald) 4772 en verde de gevel van genoemd pand, opnieuw cementen (D12.382705)
Lange Hezelstraat 86, plattegrond: Ontwerp eener pui, ten diensten voor een slagers winkel in het pand gelegen aan de Hezelstraat. Kadastraal bekend gemeente Nijmegen Sectie C No (2012 doorgehaald) 4772 en verde de gevel van genoemd pand, opnieuw cementen (D12.382705)
Hezelstraat 86, plattegrond: Ontwerp eener pui, ten diensten voor een slagers winkel in het pand gelegen aan de Hezelstraat. Kadastraal bekend gemeente Nijmegen Sectie C No (2012 doorgehaald) 4772 en verde de gevel van genoemd pand, opnieuw cementen (D12.382705)

De slagerij blijft echter maar een jaar bestaan: in juni 1907 gaat A.P.J. Janssen failliet (PGNC 9/6/1907). Op maandag 24 juni worden de vleeswaren verkocht (De Gelderlander 23/6/1907), in de Gelderlander 23/6/1907 staat de aankondiging van de veiling op 3 en 17 juli van “Een winkelhuis en Erf aan de Lange Hezelstraat no. 86, groot 1.48 are, waarin een slagerij is uitgeoefend.”

J.D. Evers

Aankondiging opening slagerij J.D. Evers Lange Hezelstraat 86 (De Gelderlander 2/8/1907)
Aankondiging opening slagerij J.D. Evers Lange Hezelstraat 86 (De Gelderlander 2/8/1907)

Op 2 augustus 1907 verplaatst J.D. Evers zijn “vleeschhouwerij en spekslagerij” van Lange Hezelstraat 98 naar nummer 86 (De Gelderlander 2/8/1907).

Vermeldenswaardig  is hun advertentie dat zij op de paasvee tentoontenstelling 2 ossen hebben aangekocht, die zijn bekroond met eerste en eere-prijs en tweede prijs; zij waren gemest en afkomstig van A.W. Burgers te Weurt (PGNC 15/3/1929).

In PGNC 4/1/1930  staat een advertentie dat die dag de slagerij gesloten is; in 1930 komt D. Evers als slager voor (PGNC 3/10/1930): waarschijnlijk betreft het overlijden J.D. Evers en heeft D. Evers de zaak overgenomen.  

In het Adresboek 1922, 1924, 1926 en 1928 komen zowel “J.D.” als “D.” op dit adres voor als “slager”.

D. Evers

In ieder geval komt D. Evers nog in het Adresboek van 1948 voor als slager. Dan is er ook een regel “Ëvers, D.J. slager”. Waarschijnlijk betreft dit een zetfout voor “J.D.”. Wel opvallend is dat ook in de Adresboeken 1951 en 1955 er weer een “Evers, J.D.” slager is. Of dit een opvolger van D. is of een gewijzigde naam van het bedrijf is onbekend.

Op 4 februari 1949 overlijdt Dirk Evers. (De Gelderlander 5/2/1949).

In de Adresboeken 1951 en 1955 komt op dit adres weer een “Evers, J.D.” slager. Of “J.D.” de initialen van de opvolger betreft of de naam van de firma is onbekend.

In ieder geval komt ook de weduwe D. Evers, geboren P. Steinman. Zij komt in 1955 op dit adres voor.

Hapjesautomaat en koelcel

Vanaf November 1937 is het mogelijk om hapjes uit de automaat te kopen. In PGNC 17/11/1938 verschijnt een artikeltje (en advertentie) dat de slagerij een nieuwe koelcel heeft laten plaatsen. Een deel is ingericht voor de slagerij en een deel voor de hapjes voor de automaat. “Het is het allernieuwste op het gebied wat de Fa. Tadema tot nu toe heeft bereikt. Het is een groote hygiënische aanwinst voor de Fa. D. Evers, zie zeker door de vele cliëntèle van slagerij en automaat op hoogen prijs gesteld zal worden.” (PGNC 17/11/1938)

Vervolg: Zuivelhuis?

Aankondiging opening Zuivelhuis op Lange Hezelstraat 86 (De Gelderlander 28/2/1951)
Aankondiging opening Zuivelhuis op Lange Hezelstraat 86 (De Gelderlander 28/2/1951)

In januari 1951 verschijnt de aankondiging van “Het Zuivelhuis”, die een van de 2 winkels op Lange Hezelstraat opent. Of en welke relatie er met de familie Evers is, is mij onbekend. In ieder geval zijn er een aantal advertenties gevonden, onder andere in De Gelderlander 12/3/1954.

Op F55695 is een foto van een voddenman te zien, met rechts daarachter Het Zuivelhuis, waarvan het zonnescherm naar beneden is.

Er is niet uitputtend onderzocht wat het vervolg is geweest. Hoewel de bouwtekeningen openbaar zijn, wil ik ze verder niet op deze plaats publiceren.

In het gevonden Adresboek 1971 zit Mata Hari op dit adres; In 1998 is een foto (D12.653934) gemaakt van de situatie op dat moment: dan blijkt Mata Hari een plaat voor het gedeelte waar al dan niet de sluitsteen zich bevindt over het gehele breedte van het pand te hebben gemaakt. Daarnaast is de uitsparing waar zich nu het paardenhoofd bevindt leeg.

Wel is opvallend dat op tekening D12.653938 ui 1998 noch de sluitsteen, noch de kop of uitsparing daarvoor zijn ingetekend.

Afgaande op de foto hieronder zit het Mozaïek Atelier in deze winkel.

Lange Hezelstraat 86 met op dat momet het Mozaiek atelier, 2007 (Henk Rullmann via DF3351 RAN CCBYSA)
Lange Hezelstraat 86 met op dat momet het Mozaiek atelier, 2007 (Henk Rullmann via DF3351 RAN CCBYSA)

Bij de verbouwing in 2018 is er expliciet sprake van de sluitsteen en het paardenhoofd in zowel de “bestaande” als de “nieuwe” situatie (D180091617).

In oktober 2021 opende “Make it greener” hier haar fysieke winkel.

In september 2023 is het Atelier Kroost.

Paardenhoofd en sluitsteen?

Momenteel is nog onduidelijk wanneer de sluitsteen en het paardenhoofd precies zijn aangebracht. De sluitsteen is mogelijk aangebracht in de tijd dat het pand daadwerkelijk een slagerij was, ergens tussen 1906 en begin jaren 50.

Het paardenhoofd zal echter juist níet in deze tijd aangebracht: de slagerijen van Janssen en Evers waren runder- en varkensslagers. (In ieder geval was er in de tijd van Mata Hari geen sprake van een dierenkop).

wikipedia: “Vroeger bestond er een strengere scheiding dan tegenwoordig tussen slachterijen voor paarden en slachterijen voor andere dieren”. Bovendien was paardenvlees goedkoper.

Behalve om onduidelijkheid te voorkomen, zou een rund- en varkensslagerij -volgens mij- zich nooit associëren met een paardenslagerij (en vice versa).

Hertogstraat 23 en 25 restaurant Gandhi gesloten (mei 2024)
#Nijmegen, Centrum, Gebouw van de dag, Geen categorie, Hertogstraat

Hertogstraat 23-25, Visch- en Kaashandel Jac. Wouters architect vd Boogaard

1913 Hertogstraat 23-25 (huidig; vroeger soms Hertogstraat 31 genoemd)

Hertogstraat 23 en 25 restaurant Gandhi gesloten (mei 2024)
Hertogstraat 23 en 25 – het lichte pand links naast de boom, restaurant Gandhi gesloten (mei 2024)

Veel Nijmegenaren zullen Hertogstraat 23-25 vooral kennen van het restaurant Gandhi. Het pand is echter gebouwd als 2e winkel voor de vis- en kaaswinkel Jac. Wouters in 1913, naar een ontwerp van architect van de Boogaard.

Een aantekening bij dit artikel: vanwege straatnaamveranderingen/adreshernummeringen wordt nog geen volledig overzicht gegeven van de eigenaren. Het artikel volgt hier de verbouwingen die aan het pand hebben plaats gevonden; het is dus mogelijk dat er in de loop der tijd eigenaren/gebruikers zijn geweest die geen verbouwing hebben doorgevoerd.

Visch- en Kaashandel Jac. Wouters, architect vd Boogaard

1913 (dan Hertogstraat 31 geheten)

Advertentie opening Wouters Hertogstraat 23 (De Gelderlander 9/5/1913)
Advertentie opening Wouters Hertogstraat 23 (De Gelderlander 9/5/1913)

Het pand is gebouwd als 2e winkel voor de vis- en kaaswinkel Jac. Wouters in 1913, naar een ontwerp van architect van de Boogaard.

Daarbij is opvallend dat de winkel slechts een klein deel van de begane grond betreft. Daarachter bevindt zich een huiskamer. En eveneens opvallend: vervolgens een open plaats, dan een keuken en salon. En vervolgens een tuin met daarachter een magazijn.

Plan voor het bouwen van een Winkelhuis met Magazijn en een afzonderlijk Bovenhuis aan de Hertogstraat te Nijmegen. Kad: bekend Sectie C No 4317 + 4318 (D12.383343) Hertogstraaat 23 en 25 (op dat moment Hertogstraat 31) Architect vd Boogaard
Plan voor het bouwen van een Winkelhuis met Magazijn en een afzonderlijk Bovenhuis aan de Hertogstraat te Nijmegen. Kad: bekend Sectie C No 4317 + 4318 (D12.383343)
Begane Grond: Plan voor het bouwen van een Winkelhuis met Magazijn en een afzonderlijk Bovenhuis aan de Hertogstraat te Nijmegen. Kad: bekend Sectie C No 4317 + 4318 (D12.383343) architect vd Boogaard
Begane Grond: Plan voor het bouwen van een Winkelhuis met Magazijn en een afzonderlijk Bovenhuis aan de Hertogstraat te Nijmegen. Kad: bekend Sectie C No 4317 + 4318 (D12.383343)

Waarschijnlijk betreft het gebouw met de “keuken en salon” een tweede woning, aangezien rechts van de winkel een gang is ingetekend. Maar mogelijk bestaat de begane grond uit 1 woning en is er daarnaast sprake van een bovenhuis.

Op de de eerste verdieping van het voorste stuk is tevens een keuken aanwezig, met daarnaast een aantal kamers. Echter: onder het gebouw zijn kelders aangebracht, waarbij onder een deel van de kelder onder de winkel de kelder van het “bovenhuis” is.

Op de tweede verdieping van het voorste gedeelte is een badkamer aanwezig. Daarnaast zijn er op deze verdieping 3 slaapkamers en een klein deel “zolder”.

Ook is er een badkamer op de eerste verdieping van het achterste gebouw. De eerste verdieping van dit stuk telt 2 slaapkamers en op de 2e verdieping nog eens 3 slaapkamers.

Bloem detail Hertogstraat 23-25 (mei 2024)
Bloem detail Hertogstraat 23-25 (mei 2024)
Pilaren, detail Hertogstraat 23 - 25 (mei 2024)
Pilaren, detail Hertogstraat 23 -25 (mei 2024)

Bij de opening

Wanneer de vis en kaaswinkel Wouters haar deuren in mei 1913 opent, schrijft het PGNC het hieronder staande artikel. Daarbij iets over de al genoemde hernummering: op een gegeven moment wordt Hertogstraat 31 (tijdelijk) gebruikt, waarschijnlijk ook (en mogelijk als gevolg van het adres Hersteeg 31, zoals de Hertogstraat tijdelijk is genoemd. Dat verklaart tevens waarom Wouters in de advertentie hierboven huisnummer 23 noemt en het artikel 31:

Visch- en Kaashandel Jac. Wouters.

In het perceel Hertogstraat 31 heeft morgenavond de opening plaats van den tweeden winkel van den heer Jac. Wouters, die op de Zeigelbaan sinds vele jaren een drukbeklanten handel in visch- en kaas heeft. Het getuigt dus wel van vooruitgand in zaken, dat thans de tweede winkel in een ander stadsdeel zijn deuren voor de clientèle zal openstellen. De nieuwe winkel maakt zoowel uit- als inwendig een keurigen indruk en kan werkelijk voor eene model-inrichting op dit gebied gelden. Van verren afstands reeds trekken in groote vergulde letters de woorden >Kaas Visch< de aandacht van den wandelaar. De onderpui van den sierlijken gevel is geheel opgetrokken uit Beiersch graniet en de bovenbouw is in de kostbare Brucorner steen, terwijl bij de boogvormen in den gevel St. Même-steen is aangebracht. Treedt men den winkel binnen, dan wordt het oog aangenaam getroffen door het inderdaad schitterend interieur. De heer Wouters heeft geen kosten gespaard om met dezen nieuwen winkel uitstekend voor den dag te komen en het gebouw als het ware symbool te doen zijn van de degelijkheid zijner zaken. De vloer is met honderden Uljee-tegels ingelegd en stelt een Smyrna-tapijt voor. Verder ziet men in de wanden van den geheel steenen en marmeren toonbank en van den winkel zelf fraaie tegeltableaux met toepasselijke voorstellingen. Twee deze tableaux komen ook in den gevel voor. Keurig verf- en zeer mooi koperwerk, ook van de electrische verlichting, volmaken het geheel.

Achter in den wnkel is een kantoortje en vindt men drie porceleinen vuurklei bakken voor de verfrissching van de visch.

Ook de andere afdeelingen van den winkel munten uit door het samengaan van sierlijkheid en degelijkheid. De gangen hebben alle terrasso-vloeren, in het magazijn achter in het pand is een steenen ijskast gebouwd volgens het nieuwste systeem en ook de kaaskelder onder in den winkel is frisch en practisch ingericht.

Dat deze winkel aan de hoogste eischen omtrent hygiëne voldoet behoeft geen betoog.

Bij de opening morgenavond zullen in de etalage o.m. eenige Oceaan-visschen worden uitgestald, welke de belangstelling nog wel zullen verhoogen voor dit nieuwe pand, dat een sieraad voor de Hertogstraat is.

Wij laten hieronder de namen volgen van hen die aan den bouw en inrichting hebben meegewerkt. Het zijn de heeren van den Boogaard, architect; van de Wagt Sr., aannemer; G.W. Tesser, Oude Stadsgracht, schilder; Reuser-van Alfen, electrische installatie, allen alhier; leverancier der tegels Heystee Smit, Amsterdam.”  (PGNC 8/5/1913)

Verbouwing naar Café, architect Okhuijsen

1941

Verbouwing Perceel Hertogstraat No 23 Inrichting tot Cafe, Architect J.D.A. Okhuijsen, datum dossier 23-9-1941 (detail D12.405742)
Verbouwing Perceel Hertogstraat No 23 Inrichting tot Cafe, Architect J.D.A. Okhuijsen, datum dossier 23-9-1941 (detail D12.405742)

In 1941 vindt er een verbouwing naar een café plaats. Hiervan is J.D.A. Okhuijsen de architect. Er is nog niet onderzocht of er na Wouters nog een andere gebruiker van het pand is geweest. Aan de voorgevel vindt er geen wijziging plaats; het betreft vooral de verbouwing van de winkel tot Café-biljart. Daarbij wordt het gedeelte van de gang bij het café getrokken. Op de open plaats worden toiletten geplaatst.

Heropening cafe biljart Reinhard in 1946 (De Gelderlander 23/5/1946)
Heropening cafe biljart Reinhard in 1946 (De Gelderlander 23/5/1946)

1947: Verbouwing NV de Bijenkorf, met nummer 27, architecten Architecten D. en P. Benning

Hertogstraat 27 en 29 in 1952: Bij de begrafenis van de heer A.P. Keijser werden alle zaken van de familie Keijser in Nijmegen door de begrafenisstoet gepasseerd. Op de foto neemt het personeel van de Bijenkorf (die later aan de Burchtstraat werd gevestigd) afscheid met het uitreiken van bloemstukken. Antonius Petrus Keijser (de poppendokter van de Lange Hezelstraat 10) was de oprichter van N.V. de Bijenkorf en N.V. Handelsmij. TEPA (Molenstraat 52). Eigenaar van de Bijenkorf G. Keijser was de tweede zoon van de overledene, 1/9/1952 (J.F.M. Trum via GN18746 RAN CCBYSA)
Hertogstraat 27 en 29 in 1952: Bij de begrafenis van de heer A.P. Keijser werden alle zaken van de familie Keijser in Nijmegen door de begrafenisstoet gepasseerd. Op de foto neemt het personeel van de Bijenkorf (die later aan de Burchtstraat werd gevestigd) afscheid met het uitreiken van bloemstukken. Antonius Petrus Keijser (de poppendokter van de Lange Hezelstraat 10) was de oprichter van N.V. de Bijenkorf en N.V. Handelsmij. TEPA (Molenstraat 52). Eigenaar van de Bijenkorf G. Keijser was de tweede zoon van de overledene, 1/9/1952 (J.F.M. Trum via GN18746 RAN CCBYSA)

In 1947 vindt de verbouwing voor de Bijenkorf plaats (geen relatie met de bekende keten). De architecten zijn D. en P. Benning. Daarbij wordt de begane grond van nummer 27 bij de winkel getrokken. Het winkelgedeelte van nummer 23-25 krijgt een passage met aan weerskanten etalages. De openplaats en de bergingen achter het biljart worden als verkoopruimte bij de winkel getrokken. Daarachter komen toiletten. Het pakhuis blijft pakhuis.

Plan tot het uitbreiden van de percelen aan de Hertogstraat Nos 23-25 en 27 te Nijmegen, Architecten D. en P. Benning, datum dossier 14-3-1947 (D12.407398)
Plan tot het uitbreiden van de percelen aan de Hertogstraat Nos 23-25 en 27 te Nijmegen, Architecten D. en P. Benning, datum dossier 14-3-1947 (D12.407398)

Waar het biljart gedeelte zat, wordt de muren naar het winkelgedeelte van nummer 27 doorgebroken. De winkel op nummer 27 had al een eigen ingang rechts, deze blijft behouden.

De Bijenkorf had geen behoefte aan de café inventaris, advertentie De Gelderlander 21/4/1947
De Bijenkorf had geen behoefte aan de café inventaris, advertentie De Gelderlander 21/4/1947

Zie voor nummer 27 verder het volgende artikel:

De Bijenkorf zal hier tot 1952 haar winkel hebben. Daarna vindt de verhuizing plaats naar de nieuwbouw:

1976-1977 Verbouwing voor J. v.d. Hoek, architect P. Hermans

Plan voor het verbouwen van de winkel en het woonhuis aan de Hertogstraat 23-25 te Nijmegen v.r.v. de WelEd. Heer J. v.d. Hoek, wonend Grotestraat 6 te Cuijk, P. Hermans architekt, datum tekening 4-12-1976 (D12.509152)
Plan voor het verbouwen van de winkel en het woonhuis aan de Hertogstraat 23-25 te Nijmegen v.r.v. de WelEd. Heer J. v.d. Hoek, wonend Grotestraat 6 te Cuijk, P. Hermans architekt, datum tekening 4-12-1976 (D12.509152)

De volgende verbouwing is uit 1976/1977. (Behalve een verbouwing van de achterkant in 1959). Dan wordt het pand Hertogstraat 23-25 weer een winkel zonder de doorbraak met nummer 27.

Het betreft vooral de verbouwing van de begane grond: de passage met de etalages wordt bij de winkel zelf getrokken. Een deel van het achterste gedeelte van de winkel wordt magazijn en verblijfsruimte.

(Ook al zijn de gegevens openbaar, ik wil op deze plaats vanwege privacy de bouwtekeningen niet verder publiceren).

Vervolg

In 1984 zit Noviomagum in het pand; In de richting van de Hertogstraat, 25 mei 1984 (Ber van Haren via kn13363-6 RAN CCO)
In 1984 zit Noviomagum in het pand; In de richting van de Hertogstraat, 25 mei 1984
(Ber van Haren via kn13363-6 RAN CCO)

Volgende verbouwingen vinden in ieder geval plaats in 1980 (veranderen winkel tot horecabedrijf) en 2009 (veranderen winkelpui en entree bovenwoningen).

Er is niet onderzocht wat de verdere geschiedenis van het gebouw is. In ieder geval zit in 1984 Noviomagum in het pand.

Jarenlang heeft hier Indiaas restaurant Gandhi gezeten, op dit moment (mei 2024) is het restaurant gesloten.

Gemeentelijk Monument

Het pand is een gemeentelijk monument. Als waardering:

“Architectuurhistorisch van waarde vanwege de kwaliteit van het ontwerp en als voorbeeld van een vroeg twintigste-eeuws woon-winkelpand in de art nouveau trant. De voorgevel heeft een eenvoudige en evenwichtige uitstraling en kent een precieze detaillering. Het pand heeft stedenbouwkundige waarde als kenmerkend onderdeel van de aaneengesloten gevelwand van de Hertogstraat en als een van de weinige vooroorlogse gebouwen die in dit deel van de stad bewaard zijn gebleven. De vormgeving van het woonhuis en de winkelpui met art nouveaukenmerken weerspiegelt de ontwikkeling van het winkelapparaat in de vroege twintigste eeuw en geeft het pand daarmee cultuurhistorische waarde. Dat de historische parcellering grotendeels behouden is en het pand deel uitmaakt van een aaneengesloten rij panden van vóór de Tweede Wereldoorlog maken dat het pand bouwhistorisch een indicatieve waarde heeft.”

J.D.A. Okhuysen, architect

Johannes Damianus Antonius Okhuysen (of Okhuijsen, Nijmegen, 11-10-1905 – 15-9-1983) lijkt vooral als architect van de wederopbouw veel gebouwen in…