Vijver in Buurt Natuurtuin aan Trompstraat/dr Jan Berendsstraat (oktober 2024)
De Buurt Natuurtuin is een klein parkje tussen de Dr. Jan Berendsstraat en het spoor in. Hier stond aanvankelijk Cartonnagefabriek van J.P.A. Kilsdonk.
Oorspronkelijk waren hier woningen gepland. Omdat de buurt echter behoefte aan grond, werd er een plantsoen gepland. Bewoners namen daarop het initiatief om in plaats van dit plantsoen een natuurtuin aan te leggen. Het ontwerp, aanleg en beheer is uitgevoerd door vrijwilligers
Het park bestaat uit een grasveld, waar bijvoorbeeld kinderen kunnen spelen. Daarnaast heeft het een moerasvijver. Rondom dit grasveld en de vijver is een wat hoger gedeelte aangebracht, bereikbaar met trapjes.
Huisraad
1994 Hans Vos
Op het grasveld staat het kunstwerk “Huisraad” van Hans Vos uit 1994, wat tevens kan worden gebruikt om te spelen. Hans Vos omschrijft het kunstwerk zelf als: “”Huisraad’ bestaat uit een opstelling van dansende meubels in een formaat waar je je klein bij gaat voelen. Het werk appelleert aan onbevangen spelen en bouwen, aan vrolijke huiselijkheid in de open lucht. Het is een plek waar ruimte is voor verbeelding.'” (Kunst op Straat).
1986 – Speelplastiek, Speeltuin Tam Tam Symfoniestraat Nijmegen
1992 – Prieel, Tunnelweg Wijchen
1994 – De Verzegelde Tijd Beuningen
Buurt Natuurtuin Bottendaal (oktober 2024)
Buurt Natuurtuin Bottendaal (oktober 2024)
Buurt Natuurtuin Bottendaal (oktober 2024)
Buurt Natuurtuin Bottendaal (oktober 2024)
De Cartonnagefabriek van J.P.A. Kilsdonk, aan de Dr. Jan Berendsstraat op de hoek met de De Ruyterstraat ; links de Dobbelman Zeepfabriek, 27/6/1983 (Ber van Haren via ZN34654 RAN CC0) De afbraak van de voormalige Cartonnagefabriek van J.P.A. Kilsdonk. Het voormalige fabrieksgebouw moet plaats maken voor de hier geplande natuurtuin. Op de achtergrond de door architect Paul van Hontem ontworpen nieuwbouwwoningen aan de Trompstraat, 12/3/1991 (Ger Loeffen via F36490 RAN CCBYSA)
In 1951 vindt de onthulling van het voorlopige beeld voor de gevallen soldaten afkomstig uit Nijmegen plaats. Oorspronkelijk was dit monument een initiatief van de Nijmeegse afdeling van “Het Mobilisatiekruis” en, na de landelijke fusie, ook van de Nederlandse Bond van Oud-Strijders. Zij had behoefte had aan een monument, dat (tevens) diende als locatie om de de gevallen soldaten jaarlijks te herdenken. De maker was Jac. Maris. Tegenwoordig (en net op een andere plek) staat er een kopie in brons.
De plaatselijke afdeling van het Mobilisatiekruis had het initiatief genomen om een monument voor de gevallen Nederlandse strijders op te richten.
Bond “Het Mobilisatiekruis”
De plaatselijke afdeling van het Mobilisatiekruis had het initiatief genomen om een monument voor de gevallen Nederlandse strijders op te richten. De Nationale Bond “Het Mobilisatiekruis” was opgericht voor het beheren en uitreiken van het Mobilisatiekruis 1914-1918 en het Witte Mobilisatiekruis 1914-1918. Deze Bond was op 19 september 1925 opgericht en kreeg 7 oktober de Koninklijke goedkeuring. De onderscheidingen waren ingesteld door het “Nationaal Comité Herdenking Mobilisatie 1914”, bedoeld om in 1924 de 10e verjaardag van de mobilisatie van 1914 ter herdenken, “om de tienduizenden gemobiliseerde soldaten te bedanken voor de vier jaren die zij hadden moeten opofferen voor het behoud van de Nederlandse neutraliteit. Het Comité wilde het weinig krijgshaftige Nederlandse volk er ook op wijzen dat vrede, zo meende zij, “altijd kwam ná oorlog”.” (wikipedia)
Wens beeld in 1951 gereed
De Nijmeegse afdeling van het “Mobilisatiekruis” hoopt op haar jaarvergadering in januari 1950 dat het monument voor de gesneuvelde Nijmeegse soldaten voor augustus 1951 gereed zal zijn: rond die tijd zal de Nationale Bond in Nijmegen haar zilveren bestaansfeest willen vieren. (De Gelderlander 13/1/1950)
Ontwerp beeld
Ontwerp voor het Oorlogsmonument voor de omgekomen militairen uit het Rijk van Nijmegen tijdens de Tweede Wereldoorlog, vervaardigd door de beeldhouwer Jac Maris, 1950-1952, mij onbekend welke versie (F46236 RAN)
Het ontwerp van het beeld lijkt redelijk overeenkomstig het uiteindelijke beeld. In de kranten over het monument staat dat er over het ontwerp discussie is geweest, maar tot nu toe heb ik nog niet kunnen vinden waarover deze discussie ging.
Het “stelt voor een ’n stervend krijgsman, nog de pijn van het sterven in zijn lichaam. Naast hem zijn kameraad die hem gaarne zou willen helpen of om in de laatste seconde de hand ten afscheid te drukken, maar plicht en krijgstucht weerhouden hem. Op zijn post, op zijn hoede. Het krijgsgewoel om hem heen wordt uitgevoerd onder een ander rhythme. Dit concept is niet alleen psychologische gedachtenis, maar ook een compositie van meerdere ordeningen. Het is in principe gedacht tot een hoogte van circa 3.20 meter boven de grond en met een grootste breedte van ongeveer 2 meter.”
Wens Grote Markt
De gewenste locatie is de Grote Markt: “Uiteraard is met het monument zelf en de plaats waar het geprojecteerd is rekening gehouden met de grote veranderingen, welke de directe omgeving van de Grote Markt zal ondergaan.” Het monument zal in Ettringer tufsteen worden uitgevoerd.
Ook aan het “Centrumplein” (Plein 1944) wordt gedacht, maar de “ontwerper acht het ’t best op zijn plaats op de Grote Markt.” Het Mobilisatiekruis, gefuseerd met de Nederlandse Bond van Oud-Strijders, hoopt dan ook vanaf het jaar daarop (1951) op 10 Mei de Nederlandse gevallenen te kunnen herdenken. (De Gelderlander 17/8/1950)
… maar toch Plein 1944
In 1951 wijzigt de gemeente haar plannen voor de Grote Markt: het oorspronkelijke plan van een plateau met trapjes gaat niet door. Daardoor wordt ook naar een andere locatie voor het monument uitgezien. Daarbij valt het oog op Plein 1944. De Gelderlander: “In deze omgeving zou het monument tegelijkertijd de herinnering levendig houden aan de talrijke slachtoffers uit de burgerij, die in de binnenstad bij de ramp van 22 Februari 1944 en daarna het leven lieten.” (De Gelderlander 31/3/1951)
1951: onthulling voorlopig beeld
Het Oorlogsmonument ter herinnering aan de omgekomen militairen uit het Rijk van Nijmegen tijdens de Tweede Wereldoorlog, vervaardigd door Jac Maris, 5/5/1951 (Fotopersbureau Gelderland via F60313 RAN CCBYSA Auteursrechthouder J.F.M. Trum)
“Zaterdagmiddag” vond in mei 1951 de onthulling plaats, waarbij duizenden Nijmegenaren aanwezig waren. Het ging daarbij nog om een model van het beeld; daarbij wordt verwacht het uiteindelijke beeld in augustus of september te kunnen plaatsen. “Zij allen willen zich een indruk vorm van het kunstwerk van Jacques Maris, die de niet gemakkelijke opdracht kreeg om de verschrikkingen van de laatste oorlog in een enkel moment vast te leggen. Maris heeft zich op voortreffelijke wijze van zijn taak gekweten. Hij is er in geslaagd een monument te ontwerpen dat de gevallen militairen eert een tegelijkertijd, in de uitbeeldingen op de rand, de inspanningen en offers van mensenlevens en bezit van de burgerij voor de komende tijden vastlegt”. Het beeld was bekostigd door de Nijmegenaren. Bij de onthulling wordt daarnaast genoemd dat de militairen van het commando Luchtvaarttroepen een groot bedrag hadden geschonken.
Bij zijn toespraak benadrukt de burgemeester het belang van de locatie. De Gelderlander daar over: “Op deze plaats, Plein 1944, waar de binnenstad uit zijn puinhopen herrijst, is de symboliek van het beeld wel bijzonder op zijn plaats. Het jonge monument houdt in het hart van de oude stad de herinnering levendig aan de stadsgenoten, die vielen opdat wij thans in vrijheid kunnen leven.” (De Gelderlander 7/5/1951)
Het was belangrijk dat het beeld (op 5 mei) 1951 onthuld zou worden: dan viert de landelijke vereniging “Ereschuld en dankbaarheid” haar tweede lustrum in Nijmegen (De Gelderlander 31/3/1951). Dit militaire fonds was in 1940 als stichting opgericht als steun voor de veteranen en slachtoffers van mei 1940. In 1946 werd het een vereniging en uiteindelijk in 2021 opgeheven (Defensie).
Uit de takel gevallen
De onthulling van het voorlopige monument van Jac. Maris was echter bijna niet doorgegaan. De avond voor de onthulling zou het transport vanuit het huis van Maris in Heumen naar Plein 1944 worden overgebracht. Vlak bij zijn huis viel het echter uit de takel. Maris en zijn assistenten werkten daarop de hele nacht door om het beeld te herstellen, waarop het beeld uiteindelijk toch die middag om 2 uur kon worden onthuld (De Gelderlander 5/5/1951).
Discussie opschrift
Het Ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen had het beeld goedgekeurd, maar niet het beoogde opschrift “Voor hen, die in ons midden leefden”, omdat zij dit opschrift te algemeen vindt. Daarop kwam de Commissie voor Oorlogs- en Vredesgedenktekens uit Amsterdam met de tekst: “Trouw tot in de dood. Ter nagedachtenis van de gesneuvelde militairen te Nijmegen”. In oktober 1951 zijn er intussen 12 weken verlopen en is er “taal noch teken” gehoord. Daarbij schrijft de Gelderlander dat Maris spoedig een begin zal maken met het originele monument. (De Gelderlander 31/10/1951)
1952: Onthulling definitief beeld
In augustus 1952 werd het uiteindelijke beeld geplaatst, welke na twee weken “gistermiddag” (De Gelderlander 25/8/1952) aan de gemeente werd overgedragen. De jeugd had intussen al vernielingen aan het voetstuk aangebracht, waarbij tevens de tekst op het voetstuk moet worden vervangen. “En maandagmorgen nog moesten tientallen rotte appels van het beeld verwijderd worden.”
Op foto GN8922 RAN is overigens te zien dat het opschrift op dat moment toch “Voor hen, die in ons midden leefden” is geworden.
Zie voor een foto van de plaatsing GN9020 RAN. Een mooie foto over het onthulde beeld met de St. Stevenstoren in aanbouw is te vinden op F32479 RAN.
Vernielingen en nogmaals: geschikte locatie?
Een jaar later zijn er nog steeds problemen met vernielingen: “Het plan bestaat nu, het voetstuk te verhogen tot ongeveer 3.15 meter vanaf de grond”. Om het beeld komt een schuin aflopend gedeelte met kinderkopjes en op 4 punten een paaltje. Bovendien schrijft de Gelderlander over de plaats: “… en toen het besluit viel het monument op het Plein te plaatsen, kon niemand vermoeden, dat de groente- en fruitmarkt daar definitief gehouden zou worden en evenmin, dat op het verhoogde gedeelte van het Plein en juist in de onmiddellijke omgeving van het monument een bushalte zou worden gemaakt, die overigens in het belang van een veilig en geordend verkeer te zijner tijd wel weer verdwijnen zal.”
Daarna vraagt de Gelderlander zich af of het Plein in de toekomst wel een goede locatie is: “Wanneer evenwel uitvoering zal worden gegeven aan de oorspronkelijke plannen met het Plein 1944, namelijk een verkeers- en parkeerplein, zal het de vraag zijn of het monument dan wel op het Plein op zijn plaats is.” (De Gelderlander 21/11/1953)
2009/2014: Vervanging door brons
In 2009 werd het beeld weggehaald om gerestaureerd te worden. Daarbij bleek dat het beeld inmiddels broos en poreus was geworden. Ook na een restauratie zou het beeld niet geschikt meer zijn om in de buitenlucht te staan. Daarop besloot gemeente Nijmegen een bronzen exemplaar te laten maken (https://kos.nijmegen.nl/overzicht-kunstwerken/). Daarbij vervangt het huidige voetstuk van Belgisch hardsteen het originele van basalt (4en5mei).
Op 4 mei 2019 is een plaquette onthuld met de namen van de slachtoffers die gevallen zijn in het Rijk van Nijmegen. Daarbij staat de tekst: “Ter nagedachtenis aan de Nijmeegse militairen die vielen voor de vrijheid tijdens de Tweede Wereldoorlog 1940-1945” en “Namenlijst onthuld op 4 mei 2019”. Deze plaquette vervangt een naamplaatje dat in 2007 was aangebracht (4en5mei).
Afsluitpaal Habakuk, beeld Klaus van de Locht (september 2024)
In 1987 maakte de beeldhouwer Klaus van de Locht de afsluitpaal “Habakuk” als grenswachter die is opgesteld tussen de sacrale ruimte van het hooggelegen kerkhof en de profane wereld daaronder.
In de jaren 70 had de gemeente Nijmegen in navolging van Maastricht een aantal kunstenaars gevraagd om een afsluitpaal te maken: een kunstvoorwerp is immers mooier dan een standaard, kale betonpaal. In die jaren werden er 5 afsluitpalen geplaatst. In 1987, 10 jaar later, volgden 3 andere. Habakuk van Klaus van de Locht was daar een van.
Grenswachter
Kunst op Straat: “Habakuk is een bijbels geschrift dat onderdeel uitmaakt van het Oude Testament. De betekenis van Habakuks naam is niet met zekerheid te zeggen. Misschien betekent zijn naam ‘de zeer geliefde’. Anderen denken dat zijn naam ‘omarmer’ of ‘omhelzer’ betekent. Het boek is waarschijnlijk geschreven door Habakuk rond 650-627 (of enkele jaren later) voor de gangbare jaartelling. De kunstenaar ziet in de vorm van Habakuk een grenswachter die is opgesteld tussen de sacrale ruimte van het hooggelegen kerkhof en de profane wereld daaronder. Voor de vormgeving van het beeld is hij geïnspireerd door de beelden op Paaseiland.”
Noorderkerktrappen
Zoals Dorsoduro al opmerkt: “Habakuk staat onder aan de Noorderkerktrappen, enigszins verdekt opgesteld en eigenlijk ook zinloos. Geen automobilist zou het ooit in zijn hersens halen dit smaller wordende steegje met zijn steile trap in te rijden.”
Abonneren
Voer je e-mailadres hieronder in om updates te ontvangen.
De profeet Habakuk
Een mooie uitleg over de profeet en het boek Habakuk is te vinden bij het Nederlands Bijbel Genootschap en de KRO-NRCV. Om kort te gaan: Habakuk ziet de dreigingg van de Chaldeeën of Babyloniërs met hun wreedheden als een straf van God voor Juda. Habakuk heeft zijn twijfels: Juda verdient bestraft te worden, maar waarom heeft God, die goed is, voor zo’n wreed instrument gekozen? Habakuk wacht op antwoord.
Dat antwoord komt er twee maal: God zal de rechtvaardigen niet in de steek laten. Daarna volgt een loflief van Habakuk op God.
In (vrijwel) alle gevallen richten profeten zich tot andere mensen. Opvallend aan Habakuk is, dat hij zich tot God richt en het grootste deel een dialoog is tussen hem en God.
Hoewel ik geen theoloog of kunsthistoricus ben, valt mij in het licht van bovenstaande, de (bekende) eerste regels uit het tweede boek op:
“Ik ga staan op mijn wachttoren
betrek mijn post op het bolwerk,
kijk uit om te zien wat de Heer mij zal zeggen,
wat Hij mij antwoordt op mijn verwijt”. (vertaling volgens NBG)
Overigens: voordat Klaus van de Locht net als zijn broer Peter voor de kunst koos, was hij drie jaar lang student theologie geweest (wikipedia).
Labyrint en zadelhoofd
Labyrint op Habakuk (september 2024)
Zoals hierboven staat weergegeven, is het beeld geïnspireerd op de beelden van Paaseiland.
Opvallend zijn bovendien dat het hoofd bovenop eindigt als een soort zadel.
En onderaan Habakuk is een labyrint gebeeldhouwd; Van de Locht is ook de maker van het grote labyrint op de Waalkade.
Studio Hartebeest (Gerco Hiddink) maakte in 2023 de muurschildering van de gevechten rond Market Garden in Nijmegen. Daarbij was het de uitdaging om een gigantische muurschildering te maken van een heftige veldslag in Nijmegen, maar zonder bloederige taferelen.
Studio Hartebeest (Gerco Hiddink) in De Gelderlander: “De kleuren en de grafische stijl maken het niet té gruwelijk. Operatie Market Garden was natuurlijk ellendig voor Nijmegen.”
Dagboeken
Studio Hartebeest baseerde zich op dagboeken. Studio Hartebeest op zijn site: “Het beeld dat uit de dagboeken oprijst is dat van een apocalyptische wereld: terwijl boven de grond geallieerden en nazi’s in een verbitterde strijd verwikkeld waren te midden van een enorme vuurzee, zaten de meeste Nijmegenaren onder de grond in schuilkelders in angstige afwachting van de uitkomst van de strijd. Tijdens deze verschrikkelijke dagen kwam het mooiste en het akeligste in de mensen naar boven, zowel bij de soldaten aan beide zijden als bij de Nijmegenaren zelf. De muurschildering is een verbeelding van deze complexiteit en is aangebracht op een centrale locatie tijdens de gevechten: de Lindenberg.”
De schildering leest als een soort stripverhaal. Van bovenaf landen de para’s, vervolgens de groene omgeving en daarna Nijmegen. Onderaan is de blauwe Waal (met rechts de Waal crossing). Daarboven links en rechts de twee bruggen en daar tussen in de Benedenstad en daarboven de omgeving van het Valkhof.
Geboorte in een schuilkelder, verplegende non
Op de muurschildering staan daarom niet alleen de verschrikkelijke gevechten en de brand afgebeeld. De dagboeken vertellen ook over meer hoopgevende situaties, welke in die dagen óók gebeurden. Zoals de geboorte van baby’s in de schuilkelder, kinderen die de Amerikaanse soldaten na de bevrijding appels uitdelen of een non die op haar fiets rondging om gewonden te helpen.
Een mooie uitleg van het schilderij is te vinden op Waal Paintings.
Gebaseerd op schilderij Sint-Elisabethvloed
Muurschildering Theophanu op Holland Casino, Studio Hartebeest (september 2024)
Grijpink had al de muurschildering van Theophanu gemaakt, op het Holland Casino. De reden dat hij gevraagd werd voor de muurschildering van Market Garden is dat hij grafische vormgeving en strakke lijnen weet te combineren met het kunnen uitbeelden van een heel complex verhaal.
De Sint-Elisabethsvloed, Meester van de Heilige Elisabeth-Panelen, ca. 1490 – ca. 1495, locatie: Rijksmuseum (Foto: wikipedia)
In de video op de site van Studio Hartebeest vertelt Hiddink dat hij de indeling heeft gebaseerd op een middeleeuws schilderij van de St. Elisabethvloed, dat hangt in het Rijksmuseum. De video laat het linkerpaneel zien, hiernaast staat het rechter paneel afgebeeld.
Voordat Hiddink op de video verder gaat met vertellen, breekt bij hem een kleine zondvloed uit. Wanneer het schilderij van de Sint-Elisabethsvloed wordt vergeleken met zijn mural, is duidelijk te zien hoe hij zich door de indeling en het kleurgebruik heeft laten beïnvloeden.
In gesprek gaan
Een belangrijke functies van de historische muurschilderingen is om gebeurtenissen uit het verleden een gezicht te geven, juist ook omdat veel tijdens de Tweede Wereldoorlog verloren is gegaan. En om daarover vervolgens in gesprek te gaan.
Al een aantal maanden valt een soort van masker op, dat bij de Hezelpoort is opgehangen. Het is werk van Tiktoy. Maar wie hij is, blijft zoals streetart betaamt een zorgvuldig bewaard geheim.
Toen ik afgelopen week in Amersfoort wandelde, kwam ik langs Kunsthuis Glue. Daar voorbij viel mij ineens werk op dat aan het masker deed denken en liep naar binnen. Het werk waarvan ik dacht dat het mogelijk van deze maker was, bleek van oxalien te zijn.
Maar gelukkig, ze hadden ook werk van de maker van het werk aan de Hezelpoort: Tiktoy.
Zoals streetart betaamt wordt er gewerkt met een bijnaam. Op zijn website schrijft hij: “Als je de tijd neemt om om je heen te kijken; bewust bent van je omgeving, kan je soms ineens op een onverwachte plek iets moois tegen komen.”
Werk van Tiktoy op de Waalbrug (oktober 2024)
Wie dus Tiktoy is, is niet bekend. Wel is een mooi interview gevonden op Sourharvest.
En daarnaast een artikel in de Gelderlander, waaruit blijkt dat hij al meerdere maskers in Nijmegen heeft opgehangen. En dat Tiktoy uit de omgeving van Nijmegen zou komen.
Daarbij blijkt hij in ieder geval al vanaf 2015 bezig te zijn met het plaatsen van deze maskers. Zie Omroep Gelderland
Sander Dolstra schilderde deze lepelaar in de Molenpoort, bij de ingang van de Ziekerstraat. Op de Facebook pagina van de Molenpoort staat een kort filmpje van Sander Dolstra aan het werk met de muurschildering.
Symboliek
De Molenpoort gaat op haar Instagram in op de symboliek: “Die sluit namelijk perfect aan bij de veranderingen die in de Molenpoort op komst zijn.
De Eekhoorn: Staat voor flexibiliteit, aanpassingsvermogen en vindingrijkheid. Net als de eekhoorn, die vooruitdenkt en voedsel verzamelt voor de toekomst, bereiden wij ons voor op een nieuwe, bruisende toekomst voor de Molenpoort.
De Roze Lepelaar: Bekend om haar aanpassingsvermogen, vindt zij haar weg in diverse omgevingen. Dit symboliseert de transformatie van de Molenpoort van een overdekt winkelcentrum naar een levendig stadsdeel, vol nieuw leven en energie.”
Winkeltas: De lepelaar draagt winkeltassen, waarvan één met het logo van ons nieuwe project ‘FIER’. Dit benadrukt het commerciële aspect van de Molenpoort, dat behouden blijft in de nieuwe visie.
In de Achtergrond: Een afbeelding van de Molenpoort zoals het er voor 1879 uitzag, verwijst naar de historische stadspoort die hier ooit stond.
Op de theepot: deze vliegt uit een winkeltas met daarop het stadswapen van Nijmegen, een eerbetoon aan onze rijke geschiedenis.”
Thread trough time Aaron Li-Hill hoek Industrieweg Vlietstraat (juli 2024)
De Canadese kunstenaar Aaron Li-Hill maakte de muurschildering Thread trough time op de flat op de hoek van de Industrieweg en de Vlietstraat, een herinnering aan het industriele verleden van Nijmegen. Op 8 juli 2024 vond de onthulling plaats.
Op het schilderij is de Nyma watertoren te zien en witte lijnen, die waarschijnlijk verwijzen naar de draden (threads) van viscose die daar gemaakt werden.
Op Instagram is te zien hoe Li-Hill aan het werk is.
Aaron Li-Hill
Li-Hill is geboren in 1986. Hij studeerde aan de Ontario College of Art and Design University. Op zijn website staat onder andere:
“his works range from smaller multiples to enormous murals that explore industrialization, scientific breakthrough, “man versus nature” and information saturation.”
Boven de Kerkboog op de Grote Markt zijn een leeuw en twee opschriften aangebracht: “Concordia res parvae crescunt discordia maximae dilabuntur” en “Beata Gens Cuius Dominus Spes Eius”. Wat betekenen deze opschriften?
Toen de Lakenhandel ten einde kwam, werd de Lakenhal verbouwd en opgesplitst, waarbij in 1542-1543 de doorgang van de Grote Markt naar de St Stevenskerk was vergroot. In 1605/1606 kwam daarbij een imposante bovenbouw, naar ontwerp van Thomas Singendonck.
In het midden van de Kerkboog werd boven de middenpijler van de boog een leeuw geplaatst, welke het Nijmeegse stadswapen vasthoudt. Aan weerszijden kwam een cartouche. Links staat een Romeins gezegde: “Concordia res parvae crescunt discordia maximae dilabuntur”. Rechts: “Beata gens cuius dominus spes eius” Wat betekenen deze teksten?
Het is goed om te realiseren dat deze cartouches midden in de 80-jarige oorlog werden geplaatst.
Eendracht maakt macht
Op het linker cartouche staat de tekst: “Concordia res parvae crescunt discordia maximae dilabuntur”. Vertaald is dit: “Door eensgezindheid groeit het kleine. Door tweedracht gaat het grote ten onder”.
Herkomst
Meestal wordt Homerus gezien als bedenker van de spreuk: in de Ilias schrijft hij “macht door eenheid”, maar dan in oud-Grieks. Degene die de Latijnse spreuk introduceerde was Gaius Sallustius Crispus (86-ca.35 v.Chr) in zijn boek Bellum Iugurthinum (De oorlog tegen Jugurtha). Daarin beschrijft hij hoe de Romeinen aanvankelijk door de Berberse koning Jugurtha worden verslagen. Maar door zich te verenigen, weten zij uiteindelijk Jugurtha gevangen te nemen.
1579: Eendracht maakt macht bij Unie van Utrecht
De spreuk Eendracht maakt Macht was erg populair in de Nederlanden. De eerste keer dat deze gevonden wordt, is in een spreekwoordenboek “Gemeene Duytsche Spreekwoorden” uit Kampen van 1550.
De Unie van Utrecht van 23-1-1579 gebruikte “Concordia res parvae crescunt” als haar devies: dit was het moment waarop zeven gewesten besloten een Unie te vormen. Van “eendracht” was op dat moment nauwelijks sprake. De eendracht moet daarom vooral gezien worden als tegen de gemeenschappelijke vijand, het machtige Spanje, dat oprukte. 15 dagen daarvoor hadden de zuidelijke gewesten de Unie van Atrecht gesloten, waarbij ze zich overgaven aan de Spaanse bevelhebber.
Wanneer in 1588 de Republiek der Verenigde Nederlanden (1588-1795) wordt uitgeroepen, is “Eendracht maakt macht” haar wapenspreuk en zal dat blijven tot in 1795.
Deze spreuk komt verder voor op bijvoorbeeld muntstukken.
“Beata Gens Cuius Dominus Spes Eius” is afkomstig uit een Psalm. Deze tekst staat in de Statenvertaling als Psalm 33 vertaald als: “Welgelukzalig is het volk welks God de HEERE is”; de psalm vervolgt de regel met “het volk dat Hij Zich ten erve verkoren heeft”. (In het Latijns Vulgaat is het Psalm 32).
Psalm 33 prijst Gods Almacht over de Schepping en Historie (wikipedia), oftewel: “Vermaning tot Gods lof, vanwege Zijn Goddelijke eigenschappen, raad, woord en werken, zo der schepping als der regering, inzonderheid der mensen, tot vernietiging van der goddelozen aanslagen en behoudenis Zijner gelovigen, die zich daarover verblijden en Hem daarom bidden.” (aantekening bij de Statenvertaling; in modern Nederlands geschreven naar de aantekening in de editie van 1657).
De volledige tekst van de Psalm is te vinden op de al genoemde link van de Statenvertaling. Een modern vertaalde versie is te vinden op De Nieuwe Psalm Berijming.
Opvallend is dat de plaquette Psalm 40 lijkt te noemen. Daar komt wel een regel voor “Beatus vir qui posuit Dominum confidentiam suam” (Welgelukzalig is de man, die den HEERE tot zijn vertrouwen stelt…” Statenvertaling). Het is mij nog niet duidelijk waar deze 40 vandaan komt.
Munten
“BEATA GENS CUIUS DOMINUS EIUS” komt ook voor op de munten van Nijmegen die tussen 1602 en 1605 geslagen zijn. Daarvóór was de muntslag van Nijmegen in 1594. In 1605 sloot zij weer, om in 1618-1620 weer tijdelijk open te gaan. Mogelijk werd de tekst ook in die laatste periode gebruikt. Daarna zou Nijmegen rond het einde van de 17e eeuw nog 2 keer voor korte tijd een eigen muntslag hebben (Bron: Nijmeegs Kopergeld, zoals oa vermeld op Noviomagus en duiten.nl).
Belvédere
Het opschrift komt ook terug bij het stadswapen van Nijmegen op de Belvédere. Deze was oorspronkelijk door Gerhard Gröninger gemaakt in 1646. Tegenwoordig hangt er een kopie van Henri Leeuw Jr. en Sr. (Noviomagus).
Leeuw met stadswapen
Een aquarel : In het midden de kerkboog met zonnewijzers; rechts daarvan trapgevels en links gevels met boogafsluiting en achter het dak de toren van de Latijnse school (links) en St. Stevenstoren met kerkdak, 1730 (collectie dr. Jan Brinkhoff via D136 RAN CC0)
In het midden staat een leeuw met het Nijmeegs stadswapen. Op een aquarel uit 1730 is te zien dat op deze plaats al een beeld staat.
Mogelijk is bij de restauratie rond 1885 een nieuw beeld geplaatst: het tijdschrift “Architectura” maakt in juli 1900 een rondwandeling onder begeleiding van architect Weve. Over de Kerkboog schrijft zij onder andere over de pijler in het midden: “Deze pijler, door een kapittel bekroond, steekt buiten den eigenlijken boog en was wellicht bestemd tot dracht van een beeld. Nu is er een gebeeldhouwde leeuw op geplaatst, een schild dragende.” (De Gelderlander 27/7/1900)
De huidige leeuw is een kopie uit 1971, gemaakt door Giuseppe Roverso (wikipedia)
Hoek kruispunt Tweede Walstraat en Ziekerstraat met voormalige de Papaver (oktober 2024)
Op de hoek van de Ziekerstraat en Tweede Walstraat heeft meer dan 70 jaar de Drogisterij de Papaver gezeten. Zij opende haar deuren in 1927 en is in 2000 gesloten. Nog steeds herinnert de schildering “De Papaver” aan deze drogisterij.
Vooraf: Kapsalon van Raaij
Advertentie voor de Dameskapsalon van Raaij (De Gelderlander 22/12/1926)
Voordat de Papaver zich vestigt, zat Kapsalon P. van Raaij-Nass in het pand. Deze kapperszaak zat hier vanaf ongeveer 1918: PGNC 15/7/1926 noemt bij de opening van de Papaver 1918; er is een advertentie in PGNC 19/5/1916 dat P. van Raaj, Ziekenstraat 163 een “nette aank. bediende” vraagt.
“Een Kapperszaak.
De heer P. van Raaij, die reeds eenigen tijd zijne Kapperszaak en scheersalon overbracht naar het ruime pand Verl. Ziekenstraat 165, vlak bij de v. Welderenstraat, is door omstandigheden eerst heden met de inwendige inrichting daarvoor gereed gekomen. Een fraai eikenhouten toilettafel voor drie plaatsen kwam de nette inrichting completeeren, zoodat de heer van Raaij thans zijn cliëntèle naar den eisch bedienen kan. Voor deze buurt is deze nette inrichting een aanwinst.” (PGNC 29/7/1920)
In 1927 is de zaak verhuisd naar de St. Annastraat no. 221 (PGNC 4/5/1927). Daarbij is opvallend dat de kapsalon pas een jaar daarvoor intern verbouwd is, om naast de herensalon een dameskapsalon te openen (PGNC 15/7/1926).
1927 Drogisterij de Papaver
De Papaver Het kruispunt Tweede Walstraat en Ziekerstraat , met op de hoek Drogisterij De Papaver, gezien in de richting van het Mariënburg, 1984 (Ber van Haren via kn13381-38 RAN CC0)
In 1927 opent H. Vermeulen zijn drogisterij de Papaver. Bij de opening:
“Drogisterij “De Papaver”
Advertentie de Papaver (PGNC 14/5/1927)
In het perceel Ziekerstraat 165 hoek 2e Walstraat heeft heden de heer H. Vermeulen geopend de Drogisterij “De Papaver”. Frisch en kleurrijk als de bloem, welker naam zij draagt, is de nieuwe zaak. Het pand waarin tot voor kort de kapsalon van den heer P. van Raaij gevestigd was, is door de firma Olthof en van Benthem verbouwd. De firma Alex Pino te Rotterdam heeft voor een keurig winkelinterieur gezorgd. Het is uitgevoerd in Slavonisch eikenhout. De achtergrond van de stofvrije etalagekasten is van grijs laken, wat een fraai effect teweegbrengt. Vermelding verdient voorts een electrisch verlichte vitrine aan den voorkant van een der toonbanken. In de etalages vindt men drogisterij- en bijbehoorende artikelen te kust en te keur. Het geheel maakt een uitstekenden indruk. Het schilderwerk is uitgevoerd door de firma Andries Koster, de electrische verlichting door de firma Jean Jacobs, het kunstsmeedwerk door de firma Meijers-Ruiten.” (PGNC 13/5/1927)
1937 Verbouwing etalage ruimte
Verbouwing etalage ruimte (PGNC 2/3/1937)
In 1937 verbouwt de “Papaver” haar etalage ruimte:
“De bekende drogisterij “De Papaver” aan de Verlengde Ziekerstraat-hoek Walstraat, heeft inwendig een doeltreffende verandering ondergaan. De étalages zijn geheel omgebouwd en dieper gemaakt. De achterwanden van glas zijn nu geheel dicht gemaakt met wanden van fijn hout. De étaleur heeft nu ook alle gelegenheid daarvoor passende artikelen op te hangen aan den étalagewand.
De wanden zijn- dank zij een bijzondere constructie- nu makkelijk uitneembaar en kunnen naar gelang vorm en kleur der te exposeeren artikelen, ook een andere wandbekleding krijgen.
De achterzijde der wanden kan nu ook beter benut worden voor binnen-expositie van direct noodige artikelen.
Het geheel is uitgewerkt en uitgevoerd naar de adviezen van den heer Jannesse, terwijl de firma Ikalyn ( A. Keil), Bloemerstraat 99, de veel zorg vereischende betimmeringen op smaakvolle wijze uitvoerde.
“De Papaver” staat er nu weer als in een nieuwe binnentooi, welke de aantrekkelijkheid van den winkel verhoogt.” (De Gelderlander 5/3/1937)
Abonneren
Voer je e-mailadres hieronder in om updates te ontvangen.
1953 Interne verbouwing
Heropening van drogisterij De Papaver, 1953 (J.F.M. Trum via F56440 RAN CCBYSA)
Ook in 1953 vindt een interne verbouwing plaats. Bij de heropening adverteert De Papaver met “Ons nieuw interieur geeft een gemakkelijk overzicht in de verschillende afdelingen. Komt U zelf overtuigen!”
Vervolg
Noviomagus noemt dat de drogisterij eind 2000 uit het pand verdwenen is. Daar is tevens een foto te zien rond die tijd/begin jaren 0.
Momenteel (oktober 2024) zit Coef Men in het pand, een kledingwinkel voor mannen, sinds 2014. Dit was hun eerste winkel; momenteel heeft de zaak in 5 andere plaatsen vestigingen: Arnhem, Utrecht, Eindhoven, Leiden en in de Mall of the Netherlands in Leidschendam.
Aan de Molenstraatkerk hangt een zogenaamd Christusmonogram: ☧. Het is een ontwerp van Jan Vaes.
Christusmonogram
Het kruis staat voor X (Chi) en daarnaast de P (Rho). Dit is een afkorting voor ΧΡΙΣΤΟΣ (Christus); een andere interpretatie van het Christusmonogram is dat het staat voor het Latijnse Christus Rex (Christus (is) Koning).
Het monogram is bovendien een verwijzing naar het oudere wagenwiel.
Alfa en Omega
Daarnaast zijn de letters Alfa (Α) en Omega (ω) toegevoegd.
Alfa en Omega (Grieks: “το ‘Α’ και το ‘Ω'”) is een uitdrukking uit het christendom die de almacht van God symboliseert. Alfa en Omega zijn de eerste en de laatste letter van het klassieke (Ionische) Griekse alfabet.
In Openbaring zeggen God (in 1:8 en 21:6) en Jezus Christus (in 22:13): “Ik ben de Alfa en de Omega.” En Openbaring 2:8 noemt Jezus “de Eerste en de Laatste”.
Ook de gevel van de Mariakapel is door Vaes ontworpen (KOS).
Daarbij is interessant wat Universiteit Tilburg over een ander werk van Vaes vertelt: “Het muur reliëf is een voorbeeld van de ‘wandkunst’ (ook muurschilderingen en mozaïeken) die populair werd in de periode van wederopbouw in Nederland. Deze relatie tussen kunst en architectuur in de openbare ruimte werd beschouwd als een metafoor voor verbinding: tussen mens en omgeving, maar ook tussen het aardse en het hemelse.”
Jan Vaes
Johannes Cornelis (Jan) Vaes (7-4-1927 Den Bosch – 30-5-1994 Breda)
Jan Vaes maakt samen met Frans Verhaak in 1955 Apostelfiguren voor het Schippersinternaat aan de Weg door Jonkerbos. Zie De Gelderlander 4/3/1955 voor een afbeelding (en Katholiek bouwblad, jrg 22, 1954-1955, no. 13, 26-03-1955).
Een afbeelding van hem als lid van de Kunstvereniging de Zuiderkring is te zien op 19610280 Stadsarchief Breda. Hiervan was hij in 1953 een van de mede-oprichters.
Hij was vooral actief in ‘s-Hertogenbosch en Breda.
Gevonden werken Jan Vaes
Kapitelen en gevelkruis, kerk, Philippine, 1954; de kerk is mede-ontworpen door architect Siebers, die ook Molenstraatkerk heeft ontworpen (Katholiek bouwblad, jrg 21, 1953-1954, no. 26, 25-09-1954)
Hoofdaltaar, St. Barbarakerk, Breda, (ongeveer 1958); zijn vrouw Willy Vaes maakte het doek voor de achterwand van bisschopszetel (de Stem, 29-12-1958 en 8-1- 1959)
Binnenplaats Sint Maartenschool, Rijnauwenstraat Breda, 1976
Ook maakte hij de koppen voor de Reinaert optocht in Hulst in 1956, die Willy Vaes beschilderde (De Stem, 23-8-1956 met foto van de koppen in wording). Daarvoor maakt hij voor de optocht van 1961 nog eens 50 koppen (De Stem, 17-6-1961).
Vaes deed mee aan groepstentoonstellingen in het Van Abbemuseum (1957 Eindhoven) en het Stedelijk Museum (1958 Amsterdam). Daarnaast had hij onder ander solo presentaties in galerie Nieuw Perspectief in Amsterdam en Galerie Grafiker in Haarlem (NRC 3-6-1-994).
Daarnaast was Vaes docent modelboetseren aan de Koninklijke Academie voor Kunst en Vormgeving in Den Bosch.
Jan Vaes overlijdt op 3-6-1994 op 67-jarige leeftijd. De dag voor zijn overlijden had burgermeester Nijpels van Breda een tentoonstelling van 15 kunstenaars in en om het huis van Vaes geopend, waaraan Vaes zelf ook meedeed.
Wonen in Nijmegen 