Winkelpand Gebrs. A. Canta Amsterdam Nijmegen aan de zuidzijde van de Grote Markt (op deze plek staat tegenwoordig het pand, de vroegere Vroom & Dreesmann). Links de sigarenzaak van C. van Steensel op de hoek met de Broerstraat, 1900-1902 (F39266 RAN)
In 1888 openen de Gebroeders Canta hun winkel in schrijfwaren en galanteriën aan de Grote Markt.
Op 6-8-1888 richten Arnoldus Hendricus en Antonius Wilhelmus Albertus Canta de vennootschap “Gebr. A. Canta” op, “tot het uitoefenen van den handel in Kantoor-, Schrijf en Teekenbehoeften”. Daarbij worden ze winkeliers, wonenende te Nijmegen genoemd. De acte wordt gepasseerd bij een notaris, A.C. van Wijngaarden, in Rotterdam. De vennootschap wordt opgericht per 1-8 met de deur van 5 jaar en 5 maanden – dus tot eind december 1893. (PGNC 8/8/1888) Op dat moment hebben ze al een winkel in Rotterdam.
Zij zullen dan het J.B. Möller, Magazijn van Schoenen en Laarzen hebben overgenomen. Möller had voor zijn opening in Nijmegen al winkels in Amsterdam en Arnhem (PGNC 31/5/1885). In De Gelderlander 25/3/1888 kondigt Möller de “Finale verkoop” aan en in De Gelderlander 10/6/1888 staat de advertentie dat de winkel op de Groote Markt 36 op 12 juni wordt gesloten. Daarbij wordt de winkel verplaatst naar “Broerstraat No. 5 bij de Groote Markt”, welke een dag later -13 juni- open gaat.
Opening Gebr. A. Canta: “blijken van vooruitgang”
Advertentie Gebroeders A. Canta (De Gelderlander 11/10/1888)
Advertentie Gebr. Canta (PGNC 31/3/1889)
Wanneer de Gebroeders Canta hun winkel in 1888 in Nijmegen openen, is er juist een aantal jaren daarvoor een grote verandering aan de gang: de opkomst van winkelstraten. Winkels worden groter en een aantal straten ( vooral Grote Markt, Broerstraat, Burchtstraat) die voorheen qua functie gemengd waren, worden echte winkelstraten.
“Hoewel menigeen het denkbeeld was toegedaan, dat onder de groote uitbreiding die onze stad in de laatste jaren onderging, de binnenstad zou moeten lijden en de waarde der huizen daar zeer zou verminderen, blijkt dit hoe langer hoe meer niet het geval te zijn. Integendeel met elken dag ziet me in de hoofdstraten blijken van vooruitgang. Ieder doet zijn best zijn bestaande inrichting te verbeteren of uit te breiden, terwijl telkens nieuwe magazijnen worden geopend, die aan de thans zoo hoog opgedreven eischen des tijds voldoen. Zoo werd weer gisterenavond op de Markt een nieuw magazijn geopend door de heeren Gebr. A. Canta, dat ruim voorzien is van kantoor-, schrijf- en teekenbehoeften, fantasie-papieren, lederwerken, luxe-artikelen, reis- en toiletbenoodigdheden, enz. enz. – Al deze voorwerpen zijn zoowel in de winkelkasten als in het magazijn zoodanig tentoongesteld, dat men spoedig een overzicht van het geheel krijgt en als het ware tot koopen wordt uitgelokt. Daar ook de prijzen niet te hoog zijn gesteld, zullen zekere de heeren Canta zich spoedig alhier, evenals te Rotterdam, in eene gevestigde cliënteele kunnen verheugen.” (PGNC 16/8/1888)
In haar artikel ten behoeve van Sinterklaas noemt PGNC 30/11/1890 “Talrijke eenvoudige, practische en sierlijke zaken zijn er uitgestald, ook op de bovenzaal, waar men een groote keuze fantasiemeubeltjes vindt.”
1891 “Passage-Magazijn”
“Wanneer eene stad vooruitgaat, zooals de onze, gebeurt het bijna zonder ophouden dat er een nieuw magazijn bij komt of dat een reeds bestaand wordt verfraaid en uitgebreid. Wij kunnen daarvan niet voortdurend melding maken, hoewel elke poging door onze neringdoende ingezetenen aangewend om de stad te verfraaien lof verdient. Voor de verbetering door de heeren Gebr. Canta aan hun Magazijn aangebracht mogen wij echter eene uitzondering maken, omdat die een eigenaardig karakter heeft. Dit Magazijn, tot heden toe alléén toegang hebbende aan de Markt, werd in verbinding gebracht met een tweede Magazijn aan de Broerstraat, waar een tweede ingang werd gemaakt en een ruime uitstalkast gelegenheid aanbiedt voor een fraaie etalage. Terecht mag daarom deze practische winkel voortaan den naam van “Passage-Magazijn” voeren.” (PGNC 1/9/1891).
In Paradisum spreekt tevens van een verbouwing in 1897: “De zaken lopen goed en dat resulteerde in een grote verbouwing en vergroting van de winkel annex magazijn. De heropening vond plaats op 27 juni 1897 en gelet op de grote belangstelling hebben de gebroeders Canta een nieuw bewijs geleverd van goede smaak en ondernemingsgeest.”
Vervolg
Magazijn de Zon van Vroom en Dreesmann op Grote Markt 2. Rechts C.J.R. Geurts Koloniale Waren en tabaksartikelen op Grote Markt 3. Beiden zullen deel gaan uitmaken van de Passage van Vroom en Dreesmann, foto gedateerd 1910
Uit de acte van 16-12-1897 blijkt, dat de vennootschap alleen nog zal verblijven bij Antonius Wilhelmus Albertus. Wel is bij het opnemen van gelden of het verstrekken daarvan en het aangaan van borgtochten de handtekening van beide nodig.
Op 3-12-1900 wordt de vennootschap ontbonden, waarbij bepaald wordt dat Arnoldus Hendricus de zaak onder dezelfde naam zal voortzetten.
De exacte datum wanneer de winkel aan de Groote Markt (hernummerd van 36 naar nummer 2) door Vroom & Dreesmann gekocht wordt om als haar 2e winkel dienen, is nog niet bekend. Wel opent de Zon van Vroom & Dreesmann hier haar winkel in 1900, die dient als mantel- en stoffenzaak.
Ook wanneer de winkel aan de Broerstraat precies sluit is nog niet bekend, wel dat in augustus 1901 boekhandel Wildenbeest opent in het voormalige pand van Canta.
Op 13-8-1903 wordt Arnoldus Hendricus, handelend onder de firma Gebr. A. Canta, failliet verklaard. Op 31-7-1904 wordt het faillissement beëindigd.
Station Nijmegen Lent, gebouwd in 2013 architect Movares. (april 2023)
Het station Nijmegen Lent is geopend in 2013. Dan staat het nog in een vrijwel leeg gebied. Daarom is in het ontwerp van het gebouw gekozen voor een soort “landmark”. De architect was Movares.
De aannemer was Strukton Infratechnieken en Buiting Staalbouw was de constructeur.
Vanaf 2002 was op deze locatie een ‘tijdelijk’ station in de vorm van een perron dat te bereiken was met trappen. Het werd geopend voor de treinreizigers van de Waalsprong. Een foto uit 2005 is te vinden op F66044 RAN.
Knoop Lent
In 2011 gaan de Gemeente Nijmegen en ProRail een samenwerkingsovereenkomst aan voor de bouw van het station Nijmegen-Lent. Ook 2 doorgangen zijn onderddel van deze overeenkomst: de verbreding van de doorgang onder het spoor naar de Graaf Alardsingel. En een doorgang onder het spoor tussen Lent en de Citadel. Bovendien komen er geluidsschermen langs het spoor. De werkzaamheden zullen in 2012 starten.
De bouw van Station Lent is onderdeel van het project Knoop Lent. Een ander onderdeel daarvan is het splitsingspunt, welke de Prins Mauritssingel met de Graaf Alardsingel verbindt. Hierdoor ontstaat de aanrijroute naar de op dat moment nog te bouwen stadsbrug De Oversteek. Ook zal er een fietsbrug over de Graaf Alardsingel gebouwd worden.
Opening
In juli 2013 wordt het station, welke 250 meter van het tijdelijke station af ligt, in gebruik genomen. De officiële opening is op 30 augustus, zie ook het verslag van Spaces of Wil. Ook dan is het station nog niet helemaal gereed: de oplevering staat gepland in mei 2014.
Niemandsland en landmark
Op het moment van de bouw van het station, staat het nog in een lege omgeving. Aan de ene kant staat een woonwijk en een scholengemeenschap gepland, aan de andere kant een groot Van de Valk hotel. Daarnaast zal op loopafstand een tweede stadshart van Nijmegen komen.
Maar in 2013/2014 dus nog braakliggend terrein. “Omdat het nieuwe station voorlopig nog in niemandsland staat, is gekozen voor ‘een landmark met hoogwaardige materialisatie en detaillering’, aldus Spoorbouwmeester Koen van Velsen. Simpel gezegd zijn het twee betonnen perrons langs het spoortalud met aan elke kant een half-ovale luifel, een glazen toren en een stationsklok. Het voorplein is een ‘hof met fruitbomen’. Het typeert Lent: een gebied tussen tuinbouw, nieuwbouw en hoogbouw in.” (OV Magazine)
1882: Eerste station in Lent
Het huidige station is niet het eerste station van Lent. Deze werd geopend in 1882.
Antonie Neervoort (05-02-1841 Den Haag – 01-10-1909 aldaar) in Staatspoordersuniform bij het Station Lent. Neervoort, die zijn rechterarm miste, was daar van 1884 tot 1889 haltechef, 1884-1889 (F26533 RAN)
Vanwege te weinig reizigers werd het station weer gesloten in 1934. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd dit station nog 2 keer gebruikt in 1940 en 1941 als eindhalte van de trein uit Arnhem.
Stationsgebouw II Nijmegen-Lent
Deze halte werd na eerdere sluiting in 1934 tijdelijk weer in gebruik genomen omdat de middelste boog van de spoorbrug op 10 mei 1940 was opgeblazen. Passagiers en hun bagage moesten hier de trein vanuit Elst-Arnhem verlaten om te voet via de veerpont over te steken naar Nijmegen. Dit duurde totdat in het najaar van 1940 er een noodboog (enkelspoor) was geplaatst en de trein weer door naar Nijmegen kon rijden, 1940 (F39089 RAN)
In juli 1944 werd er bovendien een station geopend voor het personeel van Thermion. Daarnaast konden vanaf dit station apparaten worden vervoerd naar Duitsland. Deze ging echter meteen weer in september verloren vanwege de gevechten van Market Garden.
Het station is over de Griftdijk gebouwd.
Reizigersgedrag Station Lent
Het reizigersgedrag is te vinden op het dashboard:
Gezicht op hotel Hof van Brabant, Korenmarkt, 1906-1912 (F2890)
Op de Korenmarkt zaten de nodige horecagelegenheden, waarvan het Hof van Brabant mogelijk de bekendste was. Na verloop van tijd was er een terras, met een prachtig uitzicht op de Waal. En er waren kegelwedstrijden, rond 1900 zeer populair.
In augustus 1855 heeft J. Hendriks het Hof van Brabant geopend, “voortijds de drie Brabanders, op de Koornmarkt” door het huis de Korenbeurs bij zijn logement te betrekken.
Advertentie Hof van Brabant, Korenmarkt (PGNC 25/8/1855)
In het Adresboek 1878-1881 staat nog een “J. Hendriks, Logementhouder, Korenmarkt D. 320” vermeldt.
Advertentie Hof van Brabant (De Gelderlander 29/4/1888)
Tot hoe lang Hendriks eigenaar is geweest, is nog niet bekend. In ieder geval wordt in De Gelderlander 29/4/1888 de advertentie van G.A. den Toom gevonden als eigenaar.
Een soortgelijke advertentie is tevens te vinden in De Gelderlander 31/3/1889.
J.L. Godschalk
Hotel Godschalk van ouds Hof van Brabant (PGNC 14/6/1892)
Een aantal jaren later is J.L. Godschalk de eigenaar: dan noemt hij zich Hotel Godschalk, van ouds Hof van Brabant (PGNC 14/6/1892).
In februari 1895 wordt het kegelconcours op zijn baan gehouden. Godschalk looft daarbij de medaille uit voor degene die in de korpswedstrijd het hoogst aantal punten heeft behaald. Uit het artikel blijkt bovendien dat “De lokaliteiten van het Hof van Brabant, onlangs door verbouwing, op practische en smaakvolle wijze uitgevoerd”. (PGNC 22/2/1895).
Eind 1895 is er weer sprake van een verbouwing: “Het hotel Hof van Holland, Korenmarkt alhier, heeft onder zijn nieuwen eigenaar, den heer Godschalk, reeds vele inwendige verbeteringen ondergaan, welke getuigen van het streven van den eigenaar, om het zijnen bezoekers zoo aangenaam mogelijk te maken. Thans zijn de lokaliteiten weder vernieuwd, waarvoor de heer G. geen kosten gespaard heeft. In een der lokalen vindt men een flinke kegelbaan, waarop morgen en overmorgen wedstrijden zullen plaats hebben, waarvan de bijzonderheden in eene advertentie in dit nummer vermeld zijn. Wij gelooven wel, dat menigeen eens een kijkje zal gaan nemen in het hotel, waar de consumptie niets te wenschen overlaat.” (PGNC 14/12/1895)
In de loop der jaren zullen nog geregeld kegelwedstrijden voorbijkomen (bijvoorbeeld PGNC 16/2/1898).
Verbouwing
Hotel “Hof van Brabant”; gezicht vanuit het Hotel op de rivier de Waal. Hierbij een gedicht van B. ter Haar, Korenmarkt, 1900-1904 (F29225 RAN)
“Wij hebben het al eens meer opgemerkt, dat de eigenaar van het Hôtel en Café-Restaurant de heer J.L. Godschalk een ondernemend man is, die zijne inrichting op de hoogte van zijn tijd houdt. Met het oog op het steeds drukker worden vreemdelingenverkeer in onze stad wordt hier, misschien meer dan elders, de aandacht gewijd aan het hôtel-wezen. Er kunnen heel wat vreemden in het drukke seizoen op behoorlijke wijze onderdak worden gebracht. De toeloop van het van ouds-bekende Hof van Brabant maakte uitbreiding gewenscht en de heer Godschalk heeft van den kalmen wintertijd geprofiteerd om zijn hôtel aanmerkelijk uit te breiden en te verfraaien. Op de eerste étage werd een groote, gezellig ingerichte zaal gebouwd, die zich uitstekend voor feestelijkheden van allerlei aard zal leenen; zij komt uit aan een groot balcon, langs de geheele breedte van het pand, waar men een aardig zitje heeft.
Gezicht op benedenstad van Nijmegen, op rivier de Waal en Ooypolder vanaf het terras van Hotel Hof van Brabant aan de Korenmarkt, 1900 (R. Mulder Mzn via F52131 RAN)
Daarboven en daarachter heeft men de logeerkamers, frisch en luchtig en zeer net gemeubileerd. Ook is voor de veiligheid der logés uitstekend zorg gedragen; elke corridor voert naar een groot plat, aan de achterzijde van het gebouw, van waar men met brandladders naar beneden komt. Een prachtig panorama geniet men hier over de Waal en de Betuwe. Het geheele gebouw is voorzien van electrische schellen -aanleg van den heer Bunte alhier- en van die gemakken, welke men in een hôtel van den tegenwoordigen tijd mag eischen. De verbouwing geschiedde door den heer W.H. Thunnissen alhier, die eer van zijn werk heeft.
Morgen wordt, bij de prijsuitdeeling van de dezer maand in het Hof van Brabant gehouden kegelconcoursen, de nieuwe zaal ingewijd en zullen velen zeker met ons de flinke inrichting prijzen.
Het terras van Hotel Café Restaurant “Hof van Brabant” met vergezicht, 1910 (F29265 RAN)
Iets wat bijna eene Nijmeegsche bijzonderheid zouden noemen, zagen wij in de benedenzaal, die als café dienst doet. Daar toch heeft onze talentvolle stadgenoot, de heer G. Frohwein, in den vorm van tegeltjes, een groot aantal gezichten op oud- en nieuw Nijmegen aangebracht. Het is als ’t ware een stukje geschiedenis in beeld van onze stad- dat menig vergeten stadsgedeelte in herinnering brengt en alléén reeds een bezoek aan het café waard is.” (PGNC 23/4/1899) Het schilderwerk blijkt echter niet van Frohwein, maar van W.C.J. Hofman te zijn (PGNC 25/4/1899)
Komende jaren zullen er regelmatig advertenties verschijnen van vergaderingen bijeenkomsten. In december 1900 (PGNC 5/12/1900) wordt na een kegelconcours een “weêr een andere wedstrijd gehouden, en een flobert-wedstrijd”; oftewel een schietwedstrijd, een flobert is een soort karabijn.
Ook vinden er repetities en vergaderingen plaats, bijvoorbeeld van:
Repetitie Het Nijmeeg’s Mannenkoor (De Gelderlander 24/3/1904)
Repetitie Mannenkoor “Noviomagum (PGNC 23/8/1905, De Gelderlander 22/11/1906)
Repetitie Mannenzangvereeniging “St. Ceacilia (De Gelderlander 18/3/1906)
Vergadering Frysk Selschip (PGNC 23/9/1906)
J. Mulder
In PGNC 23/9/1906 wordt daarbij “In ‘t Hof van Brabant bij den heer J. Mulder” genoemd. Wanneer hij het hotel heeft overgenomen, is mij nog niet bekend. In het brievenhoofd van een notitie uit 1907 is het: “Familie- en Reizigers-Hotel Mulder (voorheen Godschalk) “Hof van Brabant”
In ieder geval opent J.L. Godschalk samen met zijn in 1910 de Karseboom (wederom met kegelbaan).
Vergaderingen en repetities blijven (onder andere De Gelderlander 14/4/1907, De Gelderlander 1/10/1907, PGNC 5/4/1908, PGNC 19/11/1908). En is er in ieder geval begin 1909 een kegelconcours (De Gelderlander 3/1/1909) en een biljart- en schietconcours (PGNC 5/12/1909).
En: in mei 1908 wordt in een vergadering besloten tot de oprichting van voetbalvereenining “Nijmegen”. Al een paar jaar later, april 1910 zou deze Nijmeegsche Voetbal-vereeniging Nijmegen fuseren met de Eendracht tot het huidige N.E.C.. Over de oprichting van Nijmegen: “Staande de vergadering traden 26 personen als lid toe. De nieuwe vereeniging, welke nu reeds eenige goede krachten onder hare leden telt, zal trachten door zomer-oefening in het najaar een paar flinke elftallen in het veld te brengen.” (PGNC 26/5/1908)
Brandschade J. Mulder Hof van Brabant (De Gelderlander 20/9/1912)
In 1912 staat een advertentei me een dankbetuiging aan 2 verzekeraars voor de vergoeding van geleden brandschade (De Gelderlander 20/9/1912). Het is mij nog niet bekend welke brand dit is geweest.
Hotel Central
In 1912/1913 vindt de verbouwing plaats, waarbij het Hotel Central wordt. Lees het artikel hierover op de pagina van architect B.J.C. Claase:
Opvallend is, dat in de advertentie in 1925 voor een vergadering van Coöperatie “Vooruitgang”, de locatie “in de groote zaal van “Lekas”, Korenmarkt (voorheen “Hof van Brabant”)” wordt genoemd. (De Gelderlander 11/2/1925)
Het voormalige Hotel-Café-Restaurant ‘Hof van Brabant’, gezien vanuit de Vijfringengas, 1936 (Evert F. van der Grinten via F78328 RAN CCBYSA tevens Auteursrechthouder)
Afgaande op de foto is het gebouw ieder geval in 1936 geen hotel meer en lijken er schotten voor de voorgevel te staan.
Op foto GN2627 – B uit 1941 lijkt het pand nog verder te zijn dichtgetimmerd.
Een van de laatste gevonden foto’s is uit 1960: F39720.
Uiteindelijk zal het pand gesloopt worden bij de renovatie van de Benedenstad.
Op de hoek van de Priemstraat en de Lage Markt is een beeldje van een Olifant te zien. Een herinnerg aan de tijd dat hier een winkel in koloniale waren zat. Het beeld is overigens niet het origineel: deze is van hout en te vinden in de collectie van het Valkhof museum. In 1979 maakte Oscar Goedhart een kopie in brons, welke nu te zien is.
Van Roggen
Arend van Roggen (1771-1810) koopt op 12-12-1795 het op de hoek van de Priemstraat en Lage Markt (Dan nog als Lagemarkt geschreven) “van oudts genaamd de Olifant, met een daarbij behoorend pakhuis in de Priem- straat”*, voor 7500 gld. van de koopman, tevens burgemeester J. W. Hoo- gers” (Smit) “In dit pand dreef Arend van Roggen als enig firmant de zaak in koffie, thee, koloniale en kruidenierswaren onder de naam ,,In den Olifant”, van 179.5 tot zijn overlijden in 1810.” Vervolgens zullen een enkele generaties van Roggen/Graadt van Roggen eigenaar zijn van deze winkel in koloniale waren.
N.F. Smit heeft over deze panden al een mooi artikel geschreven: ,,In den Olifant” de zaak in koffie, thee, koloniale- en kruidenierswaren van de firma ,,Wed. A. Van Roggen & Zoon” te Nijmegen (1795-1908), bladzijde 218 t/m 222 op Gens Nostra (mogelijk moet u eerst het jaar van publicatie invullen, dat is 1986).
Wat zijn koloniale waren?
Straatbeeld, omstreeks de eeuwwisseling, gezien vanaf de Lage Markt in de richting van de Ganzenheuvel. Op de achtergrond Likeurstokerij en Distilleerderij van Rijssenbeek & Nass aan de Smidstraat en de toren van de St. Stevenskerk, rechts vooraan, op de hoek, de kruidenierswinkel ‘In den Olifant’, 1898-1902 (F89834 RAN)
Koloniale waren zijn goederen die uit de voormalige koloniën afkomstig waren. Het waren voornamelijk voedingsmiddelen, bijvoorbeeld koffie, thee, cacao, tabak, rijst en specerijen. Daarnaast kon er ook uit de koloniën afkomstig textiel en ander handwerk verkocht worden. Het begrip “koloniale waren” werd in ieder geval al in de 18e eeuw gebruikt.
In eerste instantie kon alleen de elite deze artikelen betalen. Aanvankelijk bestonden er groothandels, waarna later ook detailhandel opkwam. Ook werden deze producten voor een steeds grotere groep bereikbaar.
Doordat transportmiddelen goedkoper werden, verdween ook het “avontuurlijke” karakter en daarmee de noodzaak van specialisatie. Veel winkeliers breidden daarop hun assortiment uit met kruidenierswaren, waardoor de voorloper van de huidige supermarkt ontstond. Anderen gingen zich specialiseren in 1 product.
Vervolg
Op 27-12-1907 wordt de vennootschap onder firma Wed. A. van Roggen en Zoon opgericht door de heren C.A.S. Deenen en A.H.P. Kamerbeek. (Nederlandsche staatscourant, 7-1-1908). Deze vennootschap wordt na enkele maanden op 1-10-1908 weer ontbonden, waarbij Kamerbeek het bedrijf zal voortzetten onder de naam Wed. A. van Roggen en Zonen. (Nederlandsche staatscourant, 7-10-1908).
Vreemd genoeg is onderstaande afbeelding van het handelsmerk, een tekening van een olifant, de enige die ik tot nu toe gevonden heb.
Het olifantje als beeldmerk, Wed. A. van Roggen & Zoon (De Tijd : godsdienstig-staatkundig dagblad, 11-12-1909)
Op 27-12-1909 wordt de firma weer gewijzigd: “Handel in Koloniale Waren, voorheen Firma Wed. A. van Roggen & Zoon is nu eigendom van de weduwe van A.H.P. Kamerbeek, geboren als A.B.H.M. Hendriks en H.M.H.J. Vranken. Het kapitaal bedraagt f60.000,-, waarvan f40.000,- is geplaatst (Het nieuws van den dag : kleine courant, 15-1-1910 en PGNC 23-1-1910), Zij blijkt in mei ook een filiaal in Gennep te hebben (De Gelderlander 28/5/1910)
Bij de nieuwjaarsgroet van 1911 blijken er inmiddels in 4 plaatsen te worden genoemd: Nijmegen, Grave, Gennep en Zeddam (PGNC 31-12-1911)
In juni 1922 staat het pand te koop (24/6/1922)
Rijksmonument
Lage Markt 38, 40, 42 en 44 is sinds 1973 een Rijksmonument met als omschrijving:
“Rijzig HOEKPAND van begane-grond, drie verdiepingen en schilddak met dakkapellen.
Waarschijnlijk 17e eeuw, doch met de gepleisterde muren, cordonbanden en deuromlijsting van vroeg-19e eeuws karakter.”
Links de Priemstraat. Het huis In de Olifant. Rechts daarvan het Jezuietenhuis (Hof van Xanten); merk op dat de olifant is verdwenen, 1969, Lage Markt 36-32 (Dr. Jan Brinkhoff via D563 RAN CC0)
Ook op foto D565, gedateerd 1974, is het beeld verdwenen.
Restauratie jaren 70 en kunstenaarscentrum
Na een restauratie was het pand in 1979 officieel in gebruik als kunstenaarscentrum. De Grafische Werkplaats vertelt zelf haar geschiedenis:
Sinds enkele jaren zijn de panden verbouwd tot appartementen.
Hermon laat op haar site de eerste resultaten van de oplevering zien.
Olifant van Oscar Goedhart
Oscar Goedhart maakte een kopie van brons (de originele is van hout) voor Bronsgieterij de Olifant, die vandaag de dag nog te zien is. Een foto van hem uit 1979, waarbij hij aan het werk is aan de olifant is te zien op F20950.
Stedelijk Gymnasium, foto 1890 (Gerard Korfmacher via F21820 RAN)
In 1880 ontwerpt architect Weve het Stedelijk Gymnasium aan de Kronenburgersingel, welke in 1881 gereed komt. Het gymnasium zal hier tot 1931 blijven. Op een later tijdstip was hier de Gemeentelijke Sociale Dienst gevestigd. Het pand is in september 1971 afgebroken.
Vooraf
Vanaf 1310 had Nijmegen al een Latijnse School, die vanaf 1545 gevestigd was aan het St. Stevenskerkhof. Zie hiervoor het artikel:
Begin 19e eeuw waren aan de Latijnse Scholen zogenaamde “tweede afdelingen” ontstaan, waarbij leerlingen naast Grieks en Latijn ook onderwijs kregen in vakken als wiskunde, aardrijkskunde, Nederlands en moderne vreemde talen. Dergelijke scholen werden gymnasiën genoemd. In 1842 werd de Nijmeegse Latijnse School een Stedelijk Gymnasium. Daarbij besloot de Gemeenteraad in 1865 tot een vierjarige cursus.
In 1876 werd de inrichting van gymnasia definitief geregeld door de Wet op het Hoger Onderwijs. In 1878 kwam er een nieuw leerplan, waarbij het gymnasium oude en nieuwe stijl naast elkaar bestonden. De nieuwe vorm was een zesklassige school, waarbij er een hogere rijkssubsidie mogelijk was. Dat maakte het voor de gemeente Nijmegen om een nieuwe school met rectorswoning te laten bouwen.
Op 18-8-1880 vindt de aanbesteding plaats van het maken van de gebouwen voor het Gymnasium en de Woning van den Rector dier inrichting. Weve, op dat moment waarnemend Gemeente-Architect, is de architect. (De Gelderlander 30/5/1880).
Bij de opening
Het PGNC schrijft bij de opening in 1881:
“Nijmegen, 5 September.
Morgen zal de plechtige opening plaats hebben van het nieuwe Gymnasium aan den Kronenburger Singel, dat volgens de plannen en onder het toezicht van onzen verdienstelijken gemeente-architect, den heer J.J. Weve, gebouwd is. Het gebouw dat een alleraangenaamsten indruk maakt, is opgetrokken in Duitschen renaissance stijl, in baksteen met Udelfanger zandsteen en kan met recht beschouwd worden te behooren tot de fraaiste gebouwen, die in den laatsten tijd in de nieuwe wijken onzer stad zijn verrezen. De heer Weve heeft, wat we zeer in hem prijzen, zoowel uit- als inwendig, getracht zooveel mogelijk alles te vermijden, wat naar kazernachtigheid zweemde, zooals zoo dikwijls bij scholen en dergelijke gebouwen plaats heeft, en dat hij daarin geslaagd is, zal een ieder, die zich een wandeling naar het gebouw wil getroosten, bij den eersten aanblik opvallen. Met voldoening kan de heer Weve op zijn arbeid terug zien; het Gymnasium is een waar sieraad onzer gemeente. Heden morgen waren we in de gelegenheid het gebouw in oogenschouw te nemen en we meenen onzen lezers geen ondienst te doen, door onze ervaringen mede te deelen.
Leraren en leerlingen van het Stedelijk Gymnasium t.g.v. de huldiging van Dr. Sormani, Kronenburgersingel 73, 1924 (L66091 RAN)
Men komt het gebouw binnen door een entrée, die met een dubbele glazen deur in de keurige vestibule voert, waarom zich de verschillende vertrekken van de benedenverdieping groepeeren. Recht tegenover de entrée opent zich de trapruimte, met een fraaie trap, naar de eerste verdieping, waarin men wederom een deel der leervertrekken en overige ruimte aantreft. In elke verdieping bevinden zich drie klasse-kamers; daarenboven is beneden, behalve een kamertje voor den claviger en een spreekkamertje, een flinke ruime kamer voor den rector. Onder de hoofdtrap bevindt zich tevens nog een deur naar buiten. Boven heeft men, behalve de genoemde drie klasse-kamers, een kamer voor de docenten, tevens bibliotheek, en, in het midden van den voorgevel, een ruim beschikbaar vertrek voor bijeenkomsten en mogelijke toekomstige uitbreiding der klassen.
Zoowel ouder als boven heeft men garderobes en verdere gemakken, alles even keurig en practisch ingericht.
Verder heeft men een ruimen zolder en een uitmuntenden kelder tot berging van brandstoffen, terwijl het gebouw van gas- en waterleiding als ook van een bliksemafleider voorzien is.
In de klasse-kamers heeft men licht in overvloed, terwijl voor den afvoer der lucht, door bijzondere kanalen, die in de dubbele scheidingsmuur zijn aangebracht en buitendaks uitkomen, uitmuntend is gezorgd. De verwarming der schoollocalen geschiedt door thermoconservateurs, uit de fabriek der firma Geneste & Co. te Parijs. In elk vertrek is zulk een thermoconservateur geplaatst; de luchttoevoer van buiten heeft plaats onder deze kachels, die met mantels zijn omgeven en den geheelen dag doorbranden, na éénmaal te zijn gevuld en aangestoken.
De keurige schoolbanken zijn geleverd door den ingenieur Vogel te Dusseldorf; zij zijn zeer practisch ingericht met verstelbaren tafel en van passende grootten.
Naast het Gymnasium verheft zich de woning van den Rector, een eenvoudig, net en ruim huis, hetgeen vooral nu het bewoond is een zeer vriendelijk aanzien heeft. Dit huis bevat 7 vertrekken, badkamertje, vele gemakken etc. en is mede door den heer Weve gebouwd. Zoowel dit huis, als het Gymnasium met de daarbij behoorende speelplaats zullen nog door een smaakvol ijzeren hek omgeven worden, waardoor de algemeene indruk zeker nog zal winnnen.
Aannemer van beide gebouwen was de heer A.Th. Opzoomer voor f46.700, waaronder echter niet begrepen zijn de kosten van het uitgraven en invullen met zand van het terrein, welke werkzaamheden nog voor de aanbesteding door den heer J. v. Oijen Pz. Werden uitgevoerd.
Ook den aannemer komt alle eer toe voor de wijze waarop hij zijn werk heeft afgeleverd.
Omtrent de feestelijkheden, welke bij gelegenheid van de opening van het nieuwe Gymnasium op morgen alhier zullen plaats hebben, vernemen wij het volgende:
Ten 10½ zullen de leerlingen van het Gymnasium en van de Burgerschool bijeenkomen in het oude Gymnasium onder den Kerkboog. Van daar zullen zij zich in optocht met hunne vaandels en voorafgegaan door het muziekkorps der Schutterij begeven naar het nieuwe gebouw aan den Kronenburger Singel. Hier zal vervolgens door het Dagelijksch Bestuur het gebouw worden overgedragen aan H.H. Curatoren, waarop door den Rector, den heer Dr. J. Meuleman, eene feestrede zal worden gehouden. Na afloop hiervan, vereenigen zich de leeraren van ’t Gymnasium, der Hoogere Burgerschool en verdere genoodigden aan een déjeuner, ten huize van den Rector, terwijl de jongelui in ’t gebouw zullen worden onthaald.“ (PGNC 6/9/1881)
Vervolg
Voormalig Stedelijk Gymnasium (gebouwd 1880/1881, architect Ir. Jan Jacob Weve) later Gemeentelijke Sociale Dienst (afgebroken in september 1971), foto 1969 (Evert van der Grinten via F78354 RAN CC-BY-SA)
In 1931 verhuist het Stedelijk Gymnasium naar de Van Schevichavenstraat, het gebouw van de voormalige Rijkskweekschool.
Praktisch Werk voor Werklooze Jeugd, Kronenburgersingel 73 (PGNC 4-3-1935)
In 1935 wordt het gebouw gebruikt voor vakcursussen voor de werkloze jeugd: “Vakonderwijs dus, wat straks den jongen man in staat zal stellen, meer kans te hebben om aan den slag te kunnen komen. Want een behoorlijk geschoolde arbeider zal in het algemeen een streep voor hebben bij hen, die geen vakkennis hebben.” In de werkplaats kan een jongere zich bekwamen “als metselaar, timmerman, bankwerker, schilder en nog allerlei andere vakken.” (De Gelderlander 1/3/1935).
In PGNC 16/5/1940 is de Kronenburgersingel het adres van de Gemeentelijke Dienst voor Maatschappelijk Hulpbetoon voor de uitbetaling van de ondersteuningsgelden.
In de jaren 50 is het gebouw het adres voor het Secretariaat voor Huishoudelijke en Gezinsvoorlichting. (De Gelderlander 14/11/1952) Deze commissie organiseert voorlichtingsavonden –“huishoudavonden”- over bijvoorbeeld gezonde voeding, maar geeft bijvoorbeeld ook demonstraties, lezingen, cursussen (waaronder kook-, naai-, handenarbeid-, en lampekapcursussen), enz. in verschillende wijken.
Op een later tijdstip zit de Gemeentelijke Sociale Dienst in het gebouw. Uiteindelijk wordt het in 1971 afgebroken.
Hiervoor in de plaats komt de grote serviceflat, die er nog steeds staat. Een foto uit 1982 van de bouw is te vinden op F19566 RAN.
De Sociëteit “Burgerlust”, rechts daarvan het Spoorwegmonument, en links de kapel van kasteel Bat-Ouwe-Zate (kasteel Hallo), 1914 (A. Witmond, Wilhelmina Bazar via F34412 RAN)
In 1839 opent Sociëteit Burgerlust aan de Valkhof. Na topjaren in de 19 eeuw zal het uiteindelijk veranderen in een etablissement waar oorlogswinstmakers hun geld verbrassen. In 1920 wordt het in gebruik genomen als gebouw van de Katholieke Werkvereeniging Unitas. De Duitse bezetter geeft het de doodssteek door er een zwaar verdedingswerk van te maken.
Rond het midden van de 19e eeuw komen sociëteiten op. Burgerlust aan de Lindenberg was daarbij een van sociëteiten in Nijmegen. Of zoals Burgerlust zich noemt: “eene vereeniging van deelhebbers uit de fatsoenlijken burgerstand”.
Het begrip sociëteit bestond al in de 18e eeuw, met een sterke politieke inslag. Rond het midden van de 19e eeuw werd het begrip “sociëteit” nieuw leven ingeblazen. Het waren nu gegoede burgers -bijvoorbeeld fabrikanten- die een sociëteit oprichten.
Wikipedia: “Sociëteiten vindt men in Nederland op veel plaatsen. Meestal zijn ze uitsluitend voor mannen bestemd, die in de regel vrij hoog zijn opgeleid, verantwoordelijke/leidinggevende posities bekleden in de publieke of private sector of die zelfstandige beroepen uitoefenen. Zij zijn vaak ondernemend, dit in brede betekenis te verstaan.”
Oprichting Burgerlust
Societeit Burgerlust, Architect Pieter van der Kemp, 1839
Ontstaan
Op 1- 8-1800 had een “consortium van twintig heeren uit gegoede Nijmeegsche burgerfamiliën” een huis gekocht boven aan de Grootestraat, met een achteruitgang in het Gapersgasje, “De Diamant Ring”/”het Moorken” genoemd. (Van Schevichaven)
Begin 19e eeuw waren er al plannen voor de bouw van Burgerlust. Er was een plekje grond uitgezocht, waar de bouw zou kunnen plaats vinden als de Burchtpoort zou worden gesloopt. Het zou echter tot 1838 duren voordat de plannen van de grond kwamen, vooral door de moeilijkheden tussen Noord- en Zuid-Nederland. En maart 1838 was het echter zover en “Verrassend snel kwam het benodigde bedrag (f40.000) bijeen.”
Bouw Burgerlust
De toegang tot het Valkhof, gezien vanaf het Kelfkensbos. Links Societeit ‘Burgerlust’, Julius Schaarwächter, 1858-1865 (F47516 RAN)
23-2-1839 zal de aanbesteding plaats vinden. De advertentie spreekt dan van “Het opbouw van een Nieuw Locaal voor dezelve Societeit”. De bestektekening is te verkrijgen bij de Mede-Directeur J.E.H. Vaalman. (PGNC 20/2/1839)
De eerste steenlegging vindt op 20 april plaats, met het plan dat deze 20 augustus klaar zal zijn. Zodat op 24 augustus, de verjaardag van de koning, het gebouw kan worden ingewijd: “Maandag aanstaande wordt mede de eerste steen gelegd, door een lid der Directie, aan de nieuw op te rigten Societeit Burgerlust, welke door eene vereeniging van deelhebbers uit de fatsoenlijken burgerstand zal daargesteld worden. Deze Societeit, die, gelijk de Stads- Commedie en Concert-Zaal, naar het plan en de teekening van onzen bekwamen stads-architect, den heer van der Kemp, wordt gebouwd, is voor eene som van f11,500 aangenomen, komt juist tegenover de Commedie te staan en zal mede niet weinig tot verfraaijng van dat gedeelte der stad bijdragen. Zij zal, behalve haren sierlijken bouw, vooral uitmunten door heerlijke vergezigten langs den Waalstroom en de tegenoverliggende Betuwe en de Veluwse bergen…” (Algemeen Handelsblad 24-4-1839).
Die dag is er tevens de eerste steenlegging van de nieuwe schouwburg “Comedie, vereenigd met eene Concert- en Teekenzaal.”, eveneens naar het ontwerp van van der Kemp.
Op 11-6-1839 verschijnt er een personeelsadvertentie voor de werving van een kastelein. Hierin staat dat de Societeit bij de oprichting al 141 leden telt, “dit getal, vooral bij de opening der Societeit door derzelver aangename ligging en goed inrigting aanzienlijk zal toenemen; Billard en Tuin, alsmede bijzonder geschikte woning voor den Kastelein heeft.” J.P. Cramer, Hezelstraat is mede-directeur van de Sociëteit.
Van elite naar verburgelijking
De Societeit “Burgerlust” met rechts het monument ter herinnering aan de opening van de spoorlijn Nijmegen-Kleef, datering 1900 (Vivat Amsterdam via F34731 RAN)
Het bestuur kondigt in PGNC 15-4-1840 de aanbesteding aan van het maken van een kegelbaan, een veranda en een hek op de muur.
In 1842 wordt de Sociëteit weer ter huur aangeboden aan een “geschikten kastelein”. Op dat moment heeft de Vereeniging 230 leden (Opregte Haarlemsche Courant, 8-1-1842)
Vooral het toneel was aanvankelijk belangrijk. Daarnaast werden er ook andere vormen van uitvoeringen gegeven door de beste Nederlandse gezelschappen, maar ook uit Duitsland en Frankrijk.
Ook vinden we in 1846 de oprichting van Handboogschutterij “De Batavier”. (Algemeen Handelsblad, 9-11-1846)
In het begin van de 20ste eeuw vond er echter een omslag plaats: “een verburgelijking” van Burgerlust. De “élite” ging naar uitvoeringen in Concertgebouw de Vereeniging. In Burgerlust bleef de amateurkunst en de variéte. “Tijdens de kermis was Faveur daar favoriet. Het geroezemoes van de ouderwetse kermis op het Kelfkensbosch had al jaren alle oude deftigheid uit de omgeving verjaagd” (Nijmeegsch Dagblad).
Het terras van Sociëteit Burgerlust op het Valkhof, met links de toren van kasteel Bat-Ouwe-Zate (kasteel Hallo) en rechts de Waal; een reproductie, 1900 (F34389 RAN)
1908: Verbouwing Concert- en Toneelzaal van Societeit “Burgerlust”, architect Hoffmann
Er is nog niet volledig onderzocht welke verbouwingen er zijn geweest.
In ieder geval vindt in 1908 vindt een verbouwing van de concert- en toneelzaal van Societeit Burgerlust plaats. De architect daarvan is J.W. Hoffmann.
“Societeit “Burgerlust”.
Toen een paar jaar geleden de leden van de societeit “Burgerlust” op voorstel van het bestuur besloten hadden de concertzaal in meer geregelde exploitatie te brengen en een afzonderlijken toegang met vestiaires en koffiekamer ingericht werden, bleek alras die verbetering zeer te voldoen en de ruime zaal wel in trek te komen. Daarmee was evenwel nog niet alles bereikt en juist bij meerder gebruik bleek alras dat de zaal te klein en het tooneel geheel onvoldoende ingericht was. In den afgeloopen zomer is, volgens de plannen en onder toezicht van den architect J.W. Hoffmann alhier tot verbetering overgegaan en nu een en ander gereed is gekomen, mag “Burgerlust” trotsch zijn op zijne mooie concert- en toneelzaal.
Ter inwijding van deze vernieuwde inrichting zal Dinsdagavond voor de leden een feestavond plaats hebben, georganiseerd door eenige der jongere leden, die daarmee tevens hun waardeering willen toonen voor het actieve bestuur, dat niets ongedaan laat om “Burgerlust” tot zijn ouden bloei terug te brengen.
De avond zal worden gevuld met de opvoering van Frederik van Eeden’s geestig blijspel “De Student thuis”, dat wordt opgevoerd door eenige leden, waarna een bal onder leiding van den heer Velthuis plaats heeft.
Wij vertrouwen dat de opkomst van H.H. leden met hunne dames de verwachting verre zal overtreffen en Dinsdagavond in “Burgerlust” weder de oude, gezellige geest zal heerschen.” (PGNC 3/2/1908)
1912: Steenmetzer
Advertentie heropening Burgerlust (PGNC 4/5/1912)
Begin mei 1912 koopt Steenmetzer het pand van Societeit Burgerlust voor f34.900. Na een restauratie zullen lokalen van de sociëteit ter beschikking van de leden van Burgerlust blijven. De overige gedeeltes zullen voor publiek toegankelijk zijn. (PGNC 3/5/1912 en PGNC 4/5/1912). Hij was daarvoor directeur van Hotel du Soleil.
Oorlogswinstmakers
“De vernietigende klap voor de oude roem werd Burgerlust toegebracht in de oorlogstijd van 1914 tot 1918. Het werd een vermaakplaats van de oorlogsparvenu’s. Smokkelaars en soldaten verdrongen elkaar. Boven danste men. Beneden was cabaret -en niet van het zuiverste soort”. (Nijmeegsch Dagblad) Degenen die grof aan de oorlog verdienden, waren in Burgerlust met hun geld aan het smijten. “Burgerlust zakte in reputatie tot prettent, waar wijn vloeid als water door de Waal.” (Nijmeegsch Dagblad)
Verbouwing
Het is mij nog onbekend of deze verbouwing reeds in 1912 plaats heeft gevonden, of dat het de verbouwing in 1916 betreft. In ieder geval vindt in juli 1916 een heropening na een verbouwing plaats.
Bij de heropening
Het PGNC schrijft over deze heropening:
“Café-Restaurant “Burgerlust”.
Hedenavond heeft op feestelijke wijze de opening plaats van het gerestaureerde café-restaurant der societeit “Burgerlust”. De directeur, de heer J.F. Steenmetzer, heeft het initiatief tot deze groote verbouwing genomen en het mag gezegd worden, dat hij in het ontwerpen van deze belangrijke verbetering uiterst gelukkig is geweest, terwijl van de uitvoering mede niet anders dan met grooten lof gewaagd kan worden. Aan weerszijden van den ingang van het gebouw, de midden-entrée van vroeger (de voormalige zij-ingang is vervallen) zijn twee mooie restaurants verrezen, met aan alle zijden flinke spiegelruiten en waar licht en lucht in groote volumia kunnen binnentreden. De heer Steenmetzer heeft voor een gezellig interieur gezorgd; in het lokaal ter linkerhand zijn rieten stoelen en tafeltjes geplaatst, een uitgezochte entourage om te “tea-en”, in het grootste lokaal rechts maken de witgelakte meubeltjes een frisschen, gezelligen indruk. Achter in dit zaaltje is, op de plaats waar binnenkort een bullet wordt ingericht op een podium een vleugel geplaatst en hier zal hedenavond het Italiaansche Kunstenaars-Ensemble onder directie van den heer G. Sabatini de gasten met mooie muziek aangenaam bezighouden.
Op de bijzonderheden betreffende deze verbouwing komen wij binnenkort nog wel terug. Reeds nu kunne wij echter een ieder een kijkje in het nieuwe café-restaurant “Burgerlust” aanbevelen. Gedurende deze maand zal er dagelijkse matinée en soirée zijn, Zaterdags en Zondags van 10 uur af gelegenheid tot dansen, bij gunstig weer concerten in den tuin. Mein Liebchen, as willst du noch mehr?” (PGNC 2/7/1916)
1920: Unitas
Het Verenigingsgebouw Unitas, en het Spoorwegmonument; rechts een Quickbus (stadsdienst), 1920 (F34399 RAN)
Burgerlust werd na de Eerste Wereldoorlog opgeheven. In augustus 1920 koopt R.K. Werkliedenvereeniging “Unitas” het gebouw, omdat de behuizing aan de Walstraat te klein was geworden.
“Gelegen in de onmiddellijke nabijheid van het aloude Valkhof, zetelde de R.K. Werkliedenvereeniging. Ook toen kwam kritiek. Te duur! Dat kunnen ze niet vol houden. Binnen korten tijd komt de plank er weer op, en meerdere soortgelijke uitspraken hoorde men, en toch door ’t taaie volhouden van ’t bestuur, waarvan zeker op de eerste plaats de penningmeester mag worden genoemd, bleef de bond, al was ’t vaak met de uiterste moeite, eigenaresse.” Bij de opening had de gehele week elke stand of bond zijn eigen feestavond. (Artikel over het 40-jarig bestaan van de R.K. Werkliedenvereeniging in De Gelderlander 25/8/1934, waarbij het citaat afkomstig is van Oud-voorzitter A.J. Uijen)
Leden van de R.K. Werkliedenvereeniging (RKWV) St. Stephanus, bijeengekomen om het Demonstratief Congres op 17 juni 1927 voor te bereiden. De foto is genomen aan de achterkant van het R.K. Vereenigingsgebouw Unitas, de vroegere sociëteit Burgerlust. ( inv.nr. 241 / Stichting Vakbondshistorisch Archief Nijmegen en omstreken (SVAN), Cen/NKV/Nijm/1927/2 via f85493 RAN)
Het gebouw was in gebruik als café-restaurant, maar ook voor het houden van bijeenkomsten als congressen en feestavonden. Vanuit het gehele land kwamen mensen -vooral werknemers met hun familieleden- naar deze ontspanningsgelegenheid om te kunnen genieten van het uitzicht vanaf het terras.
Oorlog en Sloop
Het gebouw Unitas (voormalige sociëteit Burgerlust) zwaar gebarricadeerd door de Duitsers als verdediging van Valkhof en Waalbrug, 1944 (F24100 RAN)
Toch werd er in 1926 al gesproken over afbraak en in 1934 viel het besluit tot sloop van het oude pand. De crisis van de jaren 30 en de oorlog in de jaren 40 voorkwam de uitvoering daarvan. De Duitsers hadden tijdens de Tweede Wereldoorlog de inrichting totaal vernield en het pand omgevormd tot zware bunker. Het Nijmeegsch Dagblad eindigt haar artikel, geschreven in 1955 vanwege de aangekondigde sloop van het pand met: “Voor het oude trotse Burgerlust bestaat geen toekomst meer. De bezetters maakten van de schouwburg een vesting, en ontnamen het daarmee de kans nog ooit iets goeds te worden, het rijke verleden waardig.”
Afgaande op de gevonden foto’s is Unitas/Burgerlust in 1956 gesloopt.
De sloop van het R.K. Verenigingsgebouw Unitas (voorheen Sociëteit Burgerlust), 4/1956 (Fotopersbureau Gelderland via GN17115 RAN CCBYSA Auteursrechthouder J.F.M. Trum)
Huis Bato werd rond 1890 gebouwd in opdracht van Wouter Isaac Reijnders (of Rijnders) junior (Lent 17 maart 1838 – Lent 4 januari 1921, fabrikant, landeigenaar, statenlid) en zijn familie. Zij lieten de villa bouwen naast hun Lentse Molen, een standaard molen, die in/rond 1902 is gesloopt.
Reijnders: familie van brouwers, molenaars en stijfsel- en azijnfabrikanten
De Reijnders was een familie van brouwers, molenaars en stijfsel- en azijnfabrikanten.(Lentse Lucht) Vanaf de 17e eeuw was de familie Reijnders eigenaar geweest van de Windkorenmolen (1250-1905), die bestond uit een “molen met woning, bedrijfsgebouwen, siertuin en molenweide”.
De Reijnders die bekend zijn, zijn achtereenvolgens:
“Isaac, ca. 1750 (zijn naam staat vermeld op de gevelsteen van de NH Kerk) Jan, ca. 1750 Wouter, 1760-1833 Wouter Isaac, 1804-1891 Wouter Isaac, 1838-1921
Jan begon vermoedelijk met de fabriek. Hij wordt al in 1774 genoemd als ‘tot de meulen en het huis aan den bandijk gelegen’. In 1825 bezit Wouter de molenwei, 7 morgen land, 6 morgen weiland, de molen en het grote huis. Op 10 augustus 1875 brandde de hele zaak af, maar werd spoedig herbouwd. In 1876 komt er een bierbrouwerij en een stijfsel- en azijnfabriek. De oude fabriek is met de grote brand van 1875 verloren gegaan.”
In 1786 maakt Godefridus F.A.H.C. van Hugenpoth van Aerdt een wandeltocht, waarbij Lent-Randwijk een onderdeel van het traject is. Hij schrijft, zoals overgenomen uit de Historische Kring Oosterhout: “‘Onze route genoomen hebbende over den Whaal Dijk langs de stijfsel moolen van Reijnders te Lenth.’” Historische Kring: “Deze stijfselmolen was mogelijk een voorganger van de in 1902 afgebroken korenmolen van Reijnders. Die stond aan de Waaldijk, direct ten westen van de spoordijk.”
Bierbrouwerij
De vader van Reijnders Jr, “Wouter Isaak Rijnders was in 1835 bierbrouwer in Lent. Naast een brouwerij had hij ook een stijfselmakerij. Er is niet veel bekend over zijn brouwerij. In 1854 was hij een van de brouwers die hun bier uithoofde van de aanhoudende duurte der Garst en der bijna ongekende hooge prijzen der Hop, in de noodzakelijkheid verkeerden hun bier met 2 gulden per ton te verhogen.” (Nederlandse Biercultuur)
De familie Reijnders Jr. hadden een bierbrouwerij en een stijfselfabriek, die in 1853 door bliksem is verwoest.
Na het verloren gaan van de brouwerij, werd daarop werd nog een tijdlang bier gebouwen in het souterrain van de villa. Later is het souterrain gebruikt voor gewasveredeling voor de vezelindustrie. (Oosterhout Architecten)
Nederlandse Biercultuur: “Het is niet bekend in hoeverre Wouter Isaak Rijnders junior bij de brouwerij van zijn vader betrokken was. … Het is wel bekend dat de brouwerij na het overlijden van Wouter Rijnders senior in 1891 niet is voortgezet. In 1892 werd het gebouw gesloopt.” Hierbij is wel onduidelijk hoe deze paragraaf zich verhoudt met het verloren gaan van de brouwerij.
Reijnders Jr. was lid van de Provinciale Staten van Gelderland, Heemraad in het polderdistrict Over-Betuwe. De familie is tevens bekend, omdat zij de eerste school met de bijbel in Lent in 1906 hebben gefinancierd.
Door de aanleg van het spoor is veel van hun grond onteigend.
Familie Hoefnagels
W.H. Hoefnagels koopt Huis Bato op 20-4-1921 (vrij van huur) op de veiling namens de erfgenamen van Wouter Reijnders op 6 april.
De bovenstaande foto is rond 1925 gemaakt. Van links naar rechts: Theodora Hoefnagels, de eigenaar Willy Hoefnagels, Henry of Jan Hoppener, Mathilda Hoefnagels en Margaretha Hoefnagels.
Huis Bato tegenwoordig
Huis Bato (oktober 2023)
“De bel-etage en de verdieping zijn altijd als woonhuis in gebruik geweest. Waarschijnlijk is het hieraan te danken dat het interieur goeddeels origineel is, inclusief de beschildering van de gang, het trappenhuis en de overloop. De ruïne achter het huis is van een maalderij en van oudere datum dan de villa.” (Oosterhout Architecten, tevens bron)
Foto’s van de verbouwing door Oosterhout architecten zijn te vinden op haar website.
Gemeentelijk Monument
Het gebouw is een Gemeentelijk Monument, met als motivering:
“Hoewel het uiterlijk in de loop der tijd nogal is gewijzigd, is het bebouwingtype op zichzelf en in relatie met de ligging zodanig waardevol dat bescherming van het bouwwerk ware te overwegen.”
Wie nu (mei 2025) langs de panden van de Lange Hezelstraat 82 en 84 loopt, zal niet direct vermoeden dat de gevels op de begane grond slechts een aantal jaren geleden zijn aangebracht in plaats van 100 jaar oud zijn. Wel zoals het “vroeger” geweest is.
Hoewel de geschiedenis van het pand veel verder terug gaat (kijk omhoog en let op de trapgevels aan beide zijkanten), gaat dit artikel over de panden vanaf ongeveer 1900 tot vlak na de oorlog.
Ooit was dit 1 groot woonhuis, laatst in eigendom van mevrouw de wed. Huijbers. In opdracht van E.A. van Dungen verbouwt architect van der Waarden het pand naar 2 winkels. Dan is tevens te zien hoe de huidige voorgevel van de winkels lijken op dat van… Zie daarvoor:
E.A. van den Dungen
Koek- en banketbakkerij van Dungen
1899, Lange Hezelstraat 84 Centrum
Verbouwing voor Koek- en banketbakkerij van Dungen, datum dossier 5-5-1899 architect van der Waarden Lange Hezelstraat 84 (D12.377738)
Op 21-3-1899 (PGNC 12/3/1899) vindt de aanbesteding plaats van: “Het verbouwen van perceel 84 aan de Lange Hezelstraat te Nijmegen, en dit in te richten tot 2 Winkelhuizen en Banketbakkerij, voor rekening van den Heer E.A. van den Dungen, alhier.”
“De koek- en banketbakkerij van den heer E.A. van den Dungen is overgebracht van de Smidstraat naar de Lange Hezelstraat, in het pand, vroeger bewoond door mevrouw de wed. Huijbers. Dit pand is geheel en al verbouwd tot twee winkelhuizen naar het ontwerp van den architect W.J.H. van der Waarden door de aannemers Gielen & Co. te Wijchen. En architect èn aannemers verdienen allen lof voor de keurige wijze, waarop het werk is ontworpen en uitgevoerd. In een van die winkelhuizen- het andere staat nog ledig- heeft dan de heer v.d. Dungen zijne paleis van zoetigheid gevestigd en in de fraaie, door de bekende firma Bruns te Arnhem geleverde etalge-inrichting kan men in tal van sierlijke flacons en flesschen zien uitgestald al die zaken, welk velen eene “streeling zijn van het verhemelte”. Deze winkel is bepaald een aanwinst voor dat gedeelte der benedenstad.“ (PGNC 5/9/1899)
Ontwerp voor de verbouwing perceel Lange Hezelstraat 84 architect van der Waarden opdrachtgever van Dungen, 5-5-1899 (D12 377739)
De Gelderlander geeft een beschrijving van de winkel:
“Bijzonder fraai is in den eenen afgewerkten winkel de vloer van mozaïektegels, terwijl ook het geëtste glas in de binnendeuren, door den heer Van Crimpen alhier geleverd, vermelding verdient.
Een ruime bakkerij met heete-luchtovens naar het nieuwste systeem biedt allen waarborg dat de voorraad in den ruimen, helderen winkel bestendig ververscht zal worden.” (De Gelderlander 3/9/1899)
Op tekening D12.377739 valt daarbij op dat achter het gebouw nog een zeer grote tuin ligt. De uitstulping boven de tuin (het meest rechts op de afgebeelde, liggende tekening) is de “bakkerij”, welke grenst aan Gulden Wagen. Daarnaast staat er een broeikas en een kippenhok.
Eduardus Alphonsus van den Dungen
Zijn vader, Johannes van Dungen, had reeds een bakkerij in de Smidstraat (Smitstraat D nr. 6) Johannes is op 19 maart 1814 geboren in ’s Hertogenbosch. In het Bevolkingsregister van 1880 komt hij voor als “koekbakker”. Hij is getrouwd met Anna Maria Goëtte (‘s-Hertogenbosch, 30/5/1821 – door “het blauwe potlood” veranderd in 31 bij het wijzigen in haar weduwestatus. Ook in blauw staat bij Aanmerkingen bij haar Paulstr 23). Johannes is overleden op 14-12-1885.
Eduardus Alphonsus van den Dungen is op 18/9/1855 geboren in ’s-Hertogenbosch. Hij trouwt op 28-4-1885 met Geertruida Hendrina Gerarda van Campen (Nijmegen, 27/6/1864). In het Bevolkingsregister 1880 staat dat hij vertrokken is naar Smidstraat 6, het is echter onduidelijk onduidelijk wat hiermee bedoeld wordt (hij woonde al op nr 6.) en op welk moment dit gebeurd is.
In het Bevolkingsregister 1880 staat huizing Smidstraat 6 doorgehaald door “het blauwe potlood”, die bij Aanmerkingen No 34 heeft geschreven. Daarbij is tevens het geboortejaar vervangen door 1856. Als beroep staat “koekbakker”
Hun kinderen zijn:
Cornelia Geertruida Maria van den Dungen (Nijmegen, 4/6/1890)
Johanna Maria Josephina van den Dungen (Nijmegen, 7/3/1887)
Johannes Antonius Josephus van den Dungen (Nijmegen, 22/4/1888)
In de adresboeken van 1896, 1898 en 1899 komt hij voor op Smidstraat 34. In het adresboek 1901, 1902, 1903, 1907, 1909 komt hij voor op Lange Hezelstraat 84. (Er is geen uitputtend onderzoek gedaan).
F.H. Raijmakers & Zonen
Ongeveer 1901 – 1907
Opening Raijmakers Lange Hezelstraat 84 (PGNC 11/8/1901)
De eerste gebruiker van de rechter winkel is waarschijnlijk F.H. Raijmakers en Zonen. In de gevonden advertenties is het adres van de winkel steeds Lange Hezelstraat 84a. Daarbij is “F.H. Raijmakers” de naam van de winkel. Op 27-7-1901 is Leonardus Cornelus Adrianus Maria (31-7-1881, Eindhoven) vanuit Eindhoven naar Lange Hezelstraat 84 gekomen. Hij is als oudste broer “hoofd” en heeft als beroep “winkelier”. Op die dag komt zijn zus Theodora Philomina Maria (9-11-1877 Eindhoven) mee, maar zal op 21-11-1906 weer naar Eindhoven vertrekken. Hij trouwt op 3-11-1903 (Bevolkingsregister 1900).
Hij zal in de loop van de jaren 0 verhuizen naar “E5 bl 126).
Ook 2 andere zussen en 1 broer komen tijdelijk naar dit adres:
Aldegonda Joanna Alogsia(?) Maria (21-12-1885, Eindhoven) van 27-10-1903 vanuit Eindhoven; en vertrek op 27-9-1906 naar Veldhoven
Alphonsus Franciscus Maria (21-10-1892, Eindhoven) van 9-9-1905 Eindhoven naar “O bl 292”
Joanna Maria (10-9-1876, Eindhoven) van 15-9-1906 Eindhoven, en vertrek naar Eindhoven op 21-11-1906
Tot nu toe eerstgevonden advertentie F.H. Raijmakers & Zonen (PGNC 7/9/1901) Lange Hezelstraat 84a
Advertentie voor boter, Raijmakers (De Gelderlander 15/2/1902)
Hij blijkt hij aanvankelijk verhuisd te zijn naar Voorstadslaan 69b, waar zijn beroep “koopman” is. In het Adresboek van 1907 komt hij nog voor op de Lange Hezelstraat, in dat van 1908 niet meer: dit betekent dat hij rond 1907 verhuisd is.
Dan blijkt hij getrouwd te zijn met Anna Poelen (29-5-1882, Nijmegen). In de jaren 0 verhuist hij vervolgens weer naar Lange Burchtstraat 1, zijn beroep is dan “Boterhandelaar”. In het Bevolkingsregister van 1910 komt hij nog op dit adres voor als boterhandelaar.
Henri v.d. Velden & Co.
Rond 1907
advertentie H. v.d. Velden (De Gelderlander 23/8/1908)
Daarna heeft Henri v.d. Velden & Co. een van haar winkels op Lange Hezelstraat 84a. De eerst gevonden advertentie is in De Gelderlander De Gelderlander 26/6/1907. Uit de advertentie De Gelderlander 23/8/1908 blijkt dat v.d. Velden tevens winkels heeft in Tilburg, Oss en Boxtel. Het is een zaak in kruideniers- en grutterswaren, biscuits en comestibles.
Wouter Mots (zie hieronder) is waarschijnlijk de filiaalhouder, die tevens op dit adres woont. Rond 1923 zal hij de winkel rond 1923 overnemen.
1907: Wouter Mots
Advertentie W. de Mots Lange Hezelstraat 84a (De Gelderlander 30/3/1928)
W. de Mots volgt rond 1907 H. v.d. Velden & Co op. W. Mots zal jarenlang voorkomen in de Adresboeken op Lange Hezelstraat 84a. (Adresboeken 1908, 1909, 1910, 1912, 1914, 1915, 1916, 1920, 1924, 1928, 1932, 1934, 1936, 1938, 1940).
Daarbij noemt hij zich geruime tijd W. Mots, v/h v.d. Velden & Co.. Incidenteel komen advertenties van “H. v.d. Velden & Co.” voor, zoals De Gelderlander 25/9/1909 en een nieuwjaarsgroet PGNC 31/12/1917.
Tot in 1937 gebruikt hij (vrijwel altijd) huisnummer 84a. Vanaf 1937/1938, nadat hij het naastgelegen pand heeft bijgetrokken, zal hij adverteren met nummer 84.
Wouter Mots
Wouter Mots (9-4-1877, Harderwijk) komt op 13-8-1904 vanuit Amsterdam naar Nijmegen. Aanvankelijk in het Dienstbodenregister, als inwonende “winkelbediende” met als huizing Nieuwe Markt 15a.
Om vervolgens als “chef winkelier” te gaan wonen op Lange Hezelstraat 84a. Zijn zus Heintje (18-4-1875, Harderwijk) komt op 2-4-1907 vanuit Ankeveen tevens op dit adres te wonen. (Bevolkingsregister 1900).
(Afgaande op het feit dat Raijmakers rond 1907 zal zijn vertrokken en Heintje Mots op 2-4-1907 tevens op Lange Hezelstraat komt wonen, zal Mots de opvolger zijn van Raijmakers).
Slagerij Hoppe
Nijmeegsche Volksslagerij C.J.Hoppe, “Let wel: Lange Hezelstraat 84” was waarschijnlijk geen overbodige luxe met de nodige slagerijen in de Hezelstraat (De Gelderlander 18/9/1919)
Waarschijnlijk is de Nijmeegsche Volksslagerij van C.J.H. Hoppe de opvolger van van den Dungen op nummer 84.
De eerstgevonden vermelding is PGNC 3/1/1919, dus mogelijk is er nog een tussentijdse gebruiker geweest.
Het vlees is op dat moment op de bon. Met “bon no 7 van het vleeschboekje kan worden gekocht 2 ons paardevleesch zonder been tegen 10 cent per ons of 2 ons schapenvleesch met been tegen 10 cent per ons”, waarbij schapenvleesch uitsluitend verkrijgbaar is bij C. Hoppe. (PGNC 3/1/1919).
29 april 1920 wordt de slagerij verplaatst naar de overkant, Lange Hezelstraat 81 (De Gelderlander 28/4/1920), waar de slagerij nog decennia zal blijven zitten.
1920 Borstelmaker Hermsen
Borstelmaker Hermsen Lange Hezelstraat 84 (De Gelderlander 25/5/1920)
Op Lange Hezelstraat 84 zit rond 1920 Borstelfabriek Evert Hermsen. De eerstgevonden (enige) advertentie komt voor in De Gelderlander 25/5/1920. Daarnaast staat Hermsen nog in het Adresboek van 1922 als “borstelfabriek en filiaalhouder banketbakkerij”.
Eerst gevonden advertentie van Chr. Th. Wennekes, Lange Hezelstraat 84 (De Gelderlander 9/11/1920)
Wanneer Wennekes exact haar filiaal opent is nog niet bekend; in PGNC 24/10/1919 komt nog een advertentie voor waarin Wennekes met alleen St. Jorisstraat 4. De eerstgevonden advertentie van het filiaal van Banketbakkerij Chr. Th. Wennekes op Lange Hezelstraat 84 is van november 1920, voor het Sinterklaassnoep speculaas en boterletters.
De winkel bestaat in ieder geval nog in september 1929, wanneer winkeliers tijdens de “Winkelweek Vereeniging “Hezelstraat Belangen” hun etalage zo aantrekkelijk mogelijk proberen te maken. Het PGNC 24/9/1929: “De firma Chr. Wennekes Banketbakkerijen, St. Jorisstraat 4-Lange Hezelstraat 84, wist de étalages van haar zaak in de Lange Hezelstraat al zeer aantrekkelijk te doen zijn, gelijk dan ook licht te begrijpen valt; en men behoeft niet eens zulk een groote lekkerbek te zijn om zijn blikken eens even te laten weiden over wat hier achter de winkelruit tentoongespreid wordt. Het is het beste wat de firma te bieden wist en dat zegt heel wat, want haar banketbakkerijen leveren een uitstekend product. Gebak en suikerwerken vindt men hier in rijke verscheidenheid, waarbij de honingkoek en nougat van eigen fabricaat een eerste plaats innemen.”
Tijdens deze winkelweek 1929 bevindt W. de Mots zich op 84a en E.A. van den Dungen op 84b.
Verbouwing 1920: splitsing rechter gedeelte in 2 winkels
Bestaande toestand voor de splitsing (D12.385899)
In 1920 vindt de splitsing van de rechtse winkel in 2 winkels plaats. De ruimte gaat op de helft doormidden. Aan de voorkant komt, waar de voordeur zat, een klein portiek met elk een schuine deur als toegang tot de winkel.
De bebouwing daar achter van het woonhuis blijft ongewijzigd.
Plan voor eenig verbouwing a/h perceel Lange Hezelstraat 84 te Nijmegen kad.b. Nijmegen sectie C 4366, datum dossier 4-6-1920 (D12.385899)
Opvallend is dat de tekening van de bestaande voorgevel D12.385899 afwijkt van de laatst gevonden tekening D12.377738. Dit kan betekenen dat de gevonden tekening de bestaande toestand weergeeft, of dat er tussen 1899 en 1920 nog een verbouwing heeft gezeten.
Daarnaast valt op dat de “bestaande toestand” van de begane grond (vrijwel) overeenkomt met de huidig gebouwde voorgevel. Wel lijkt de dakkapel een andere plaats te hebben.
De eigenaar van het pand is E.A. van Dungen, de architect is vooralsnog niet gevonden (handtekening is moeilijk leesbaar).
Het is tot nu toe onduidelijk wat precies de adressen van deze 3 winkels zijn. Mots heeft (hoogstwaarschijnlijk) zijn winkel in een van de 2 kleinere winkels: hij zal in 1937, dan als eigenaar, de 2 winkels weer samentrekken. Het is echter onduidelijk wat in 1920 de reden van splitsing is door de eigenaar van den Dungen, terwijl Mots dan al een aantal jaren hier zijn winkel heeft.
Ook is de huisnummering in deze periode niet geheel duidelijk.
1921-1922: A. Van den Hoven
In november wordt er een advertentie van A. van den Hoven, Lange Hezelstraat 84a gevonden (PGNC 2/11/1921), waarbij hij kachels verkoopt. Op 22-5-1922 wordt A. van den Hoven, koopman, Lange Hezelstraat 84a, failliet verklaard (PGNC 10/6/1922)
E.A. van der Dungen Jr.
E.J. van den Dungen Jr, ijzerhandel, die iig in 1924 84b haar adres heeft (Gelderlander 2/10/1924 )
Is het toeval dat we vervolgens E.A. v.d. Dungen terugzien met een ijzerhandel? Van den Hoven is immers failliet gegaan, terwijl E.A. v.d. Dungen (al dan niet jr.) de eigenaar was van het pand.
Aanvankelijk komt E.A. v.d Dungen voor op 84a…………………………………………
In het artikel voor de etalageweek in 1929: ”De heer E.A. van den Dungen, no 84b, heeft niet minder dan 200 kachels en 120 fornuizen aan te bieden, zoodat men hier zeker in zijn keuze zal kunnen slagen. Het koopen van zulk een verwarmingsapparaat is niet gemakkelijk: men moet terdege wikken en wegen alvorens een besluit te nemen, maar het assortiment is bij deze firma zoo groot en de prijzen zijn zoo billijk gesteld, dat men hier zeker moet slagen en een keuze kan doen, die in alle opzichten bevredigen zal.” (PGNC 24/9/1929)
Rond 1925: Uitbreiding met Pakhuis
Plan voor het bouwen van een pakhuis achter het perceel Lange Hezelstraat no 84b te Nijmegen, Kad. bekend gem Nijmegen Sectie C No…, datum dossier 15-12-1925)
Na 1920 is de eerstvolgende gevonden bouwtekening uit 1925 voor het bouwen van een pakhuis op het linker perceel, de vroegere banketbakkerij van den Dungen. Deze wordt Lange Hezelstraat 84b wordt genoemd. Daarbij is E.A. van den Dungen de aanvrager. Het pakhuis beslaat een groot gedeelte van de tuin.
Uit de bouwtekening blijkt tevens dat 1 van de kamers op de begane grond als “magazijn” staat ingetekend: het is onbekend of dit de bestaande is, of nieuw gepland.
1929: volledige winkel
Op de begane grond van het linker gedeelte van gesplitste de in 1899 rechter winkel wordt de keuken en berging verbouwd tot bergplaats, waarbij achteraan nog een kleinere keuken is ingetekend. Het schuine dak van de berging wordt een plat dak.
Plan tot verbouwing van perceel No 84 a/d Lange Hezelstraat te Nijmegen, Kad. Nijm. Sectie C 4386
1932 Glasspijlen Lange Hezelstraat 84b
Aanvraag voor 3 spijlen voor iedere ruit aan te brengen, L. Hezelstraat 84B, datum dossier 24-5-1932 (D12.397881)
Vervolgens is het ontwerp gevonden om aan de voorgevel van 84b glasspijlen aan te brengen.
1937 Verbouwing: bijtrekking naastgelegen pand van Wennekes
Heropening W. de Mots (PGNC 24/11/1937)
“Kruidenierszaak W. de Mots
Heropening van den gemoderniseerden winkel
Vanmiddag heeft aan de Hezelstraat no. 84 de heropening plaats gehad van de geheel gemoderniseerde kruidenierszaak van de firma W. de Mots. Inderdaad is er wel een heel groot verschil tusschen de oude en de nieuwe zaak, zulks als gevolg van een belangrijke verbouwing. Door bijtrekking van een naastgelegen pand is de winkelruimte namelijk twee maal zoo groot geworden en daardoor kunnen de diverse artikelen thans heel wat beter tot hun recht komen. Tevens gaf deze uitbreiding gelegenheid om aan de zaak een afdeeling fijne vleeschwaren te verbinden, die er werkelijk smakelijk uit ziet. Tegelijk met de uitbreiding is er een geheel nieuwe winkelinrichting gekomen, die aan het interieur een frisch en fleurig aanzien geeft; de clientèle zal zulks zeker op prijs weten te stellen.
Zoo hebben er bij de firma De Mots aan de Hezelstraat verschillende veranderingen ten goede plaats gehad, die deze reeds 35 jaren bestaande zaak zeker nog meer dan vroeger bij het publiek in den smaak zullen doen vallen.” (PGNC 25/11/1937)
De Gelderlander 25/11/1937 vermeldt daarbij dat de vroegere banketzaak van de fa. Wennekes bij de zaak van de firma de Mots is gevoegd. Er wordt geen architect genoemd. Wel: de aanleg van de electrische installatie door de fa. Alewijnse, verbouwing door de firma v. Broekhuizen en schilderwerk fa. van Dinteren.
1954: Verbouwing voor Woningrichting Kees Draper, architect Treur
1954 Lange Hezelstraat 84
Bestaande toestand: “Voorgevel van het te verbouwen pand van de heer K.Draper te Nijmegen” (D12.418250)
Plan verbouwing van/het winkelpand Lange Hezelstraat No 84 te Nijmegen v/d Hr. K. Draper, datum tekening 30-11-1953 (D12.418252)
In maart 1954 opent Kees Draper zijn nieuwe winkel op de Lange Hezelstraat 54. Hiervan was architect G.B. Treur de ontwerper. De winkel van Draper in de Houtstraat was tijdens het bombardement op 22-2-1954 verwoest, waarna hij in een (te) kleine noodwinkel had gezeten.
“Voorbeeld voor Lange Hezelstraat: Woninginrichting Kees Draper in ruim en modern pand”, kopt de De Gelderlander 19/3/1954. “…Ëen mooie grote winkel, twee en veertig diep en acht meter breed, is ontstaan en hierdoor kreeg de woninginrichting voldoende ruimte om evenals vóór de ramp welke haar in de Houtstraat trof, de vleugels uit te slaan.”
Bij de opening is wethouder blij met het initiatief van Draper. De Gelderlander: “Enkele jaren geleden bestond er vrees, dat de Hezelstraat min of meer weg zou zakken, evenals de Grotestraat door verwaarlozing van de panden is weggezakt. De Grotestraat zal in het kader van het saneringsplan weer een goede straat worden en ten aanzien van de Hezelstraat hebben B. en W. welbewust maatregelen willen treffen om aan deze straat zijn oude glorie terug te geven.” Duives hoopt dan ook, dat veel eigenaren het voorbeeld van Draper zullen volgen.
1955 verandering portiek Hezelstraat 84
Wijziging winkelingang perceel Hezelstraat 84, eigenaar W. Mots, Hezelstraat 84, architect B.J. Meerman. Datum tekening oktober 1955 (D12.420611)
In 1955 laat Mots de ingang van zijn winkel verbouwen, waarbij het portiek verdwijnt.
Dan komen er meldingen van bouwtekeningen voor van enerzijds het plaatsen van een zonnescherm in 1956.
1957 dubbele garage Kees Draper
En daarnaast het bouwen van een dubbele garage in 1957. De bouwtekeningen ontbreken in het dossier, door de bouwtekening bij de bouw van een toonzaal van de “bestaande situatie” (D12.454751) en de “servituden” (D12.454742) wordt het duidelijk dat het garages voor Kees Draper betreft.
1965: Bouwen van een toonzaal
Toonzaal L. Hezelstraat 84, Opdrachtgever Kees Draper, architect Bert W.A. Goddijn, datum tekening: mei 1963 (D12.454742)
In 1965 (datum dossier) laat Kees Draper door architect Bert W.A. Goddijn een toonzaal ontwerpen. De tekening stamt uit mei 1963.
Daarbij wordt deze toonzaal gebouwd op de plaats van de toonzaal, de werkplaats, 1 van de garages en een deel van de open plaats/tuin?
D12.454742 Servituden gang aan de Lange Hezelstraat, 11-1-1963 (Gemeente Nijmegen, Dienst Publieke werken en volkshuisvesting)
Uit deze tekening blijkt dat Draper naast het “oude perceel” ook eigenaar is van perceel 7821 en van het terrein waarop de toonzaal moet komen.
Daarnaast blijkt W.E. Mots eigenaar te zijn van perceel 7822.
Links is nog net Kees Draper te zien: Lange Hezelstraat 80, 82 en 84, 1976 (Evert F. van der Grinten via F78427 RAN CCBYSA)
Franciscus van Broeckhuijsen was een aannemer, die daarnaast ook zelf panden heeft ontwikkeld. Waaronder een aantal panden aan de Dominicanenstraat, op de percelen naast zijn eigen huis.
Een lezer schreef: “Heb je toevallig meer informatie over de F van Broeckhuijsen. Ik weet verder niet heel veel over deze architect alleen dat hij naar mijn mening 3 mooie werken heeft geleverd.
Uit de tot nu toe gevonden gegevens lijkt van Broeckhuijsen vooral aannemer te zijn geweest. Wel zijn inmiddels een aantal bouwtekeningen gevonden, waarbij van Broeckhuijsen (waarschijnlijk) de architect is geweest: zijn naam staat althans op de tekening.
Deze pagina zal in de loop der tijd worden aangevuld, waarbij gefocust zal worden op de panden die van Broeckhuijsen zelf heeft ontworpen.
Franciscus van Broeckhuijsen
Franciscus van Broeckhuijsen Dominicanenstraat 153 (Bevolkingsregister 1910)
Franciscus van Broeckhuijsen is geboren op 2-7-1854 te Winssen. Zijn ouders zijn Michiel Franciscus van Broeckhuijsen, zonder beroep en Petronella Croonen (OpenArchieven)
Op basis van de bouwtekening D12.377958 (voor Dominicanenstraat 137, zie hieronder) blijkt van Broeckhuijsen in ieder geval in 1901 al op de hoek van de Dominicanenstraat en de van Nispenstraat te wonen. Ter rechterzijde is er alleen een verwijzing naar het “R.K. Kerkhoff”.
Op 19 juli krijgt Broeckhuijsen een voorwaardelijke hinderwetvergunning voor: “ 19 Juli, voorwaardeliik aan F. van Broeckhuijsen, ten behoeve zijner timmerinricbting in het perceel Dominicanenstraat no. 153, kad. bek. Hatert, sectie A, no. 3874” (Gemeenteverslag 1910) … “eene door elektriciteit gedreven inrichting voor houtbewerking” (PGNC 23/7/1910)
Het gezin bestaat dan uit:
Franciscus van Broeckhuijsen (2-7-1854 Winssen – 13-3-1917), zijn beroep is dan “timmerman”
Antonetta Bernulij (11-5-1852 Druten), zijn vrouw
Petronella Helena (20-4-1887), dochter. Zij komt op 28-7-1900 naar Nijmegen vanuit Vlijmen en zal op 18-6-1919 vertrekken naar Druten
Egilius Petrus (2-6-1888), zoon. Hij heeft als beroep “timmerman” en trouwt op 29-7-1919
Dominicanenstraat
Van Broeckhuijsen zal in de beginjaren van 1900 een aantal panden bouwen op de nog lege ruimte tussen de panden van Lamers en zijn eigen huis op Domicanenstraat 153:
Dominicanenstraat 137
Dominicanenstraat 141
Dominicanenstraat 143-147a
Daarbij lijkt in ieder geval voor nummer 137 een “eigenaar” in de vorm van bakkerij Bernards; Domicanenstraat 139 is niet door van Broeckhuijsen uitgevoerd. Mogelijk zijn de nummers 141 en 143-147a voor eigen rekening gebouwd.
Dominicanenstraat 137 Bakkerij Bernards
Bouw van een winkel bakkerij en woonhuis Dominicanenstraat 137 (D12.377958)
Op 2-2-1900 heeft de gemeente het verzoek ontvangen voor de “vergunning tot het oprichten van eene bakkerij op het perceel aan de Domicanenstraat, kadastraal bekend Hatert, Sectie B, no. 23?6”.
De eigenaar is dan J.A. Bernards, de “uitvoerder” F. van Broeckhuijsen.
De deur links is de opgang naar een bovenwoning (zie hieronder). Daarnaast bevindt zich de winkel van de bakkerij, met de ingang in het midden. De winkel beslaat slechts een klein deel van de oppervlakte. Daarachter bevindt zich het woongedeelte en een open plaats.
Weer daar achter is de feitelijke bakkerij met bakkerij oven en tenslotte een kleine tuin.
Bouw van een winkel bakkerij en woonhuis, Dominicanenstraat 137, Eigenaar J.A. Bernards, uitvoerder F. van Broeckhuijsen, datum bouwdossier 26-1-1900 (D12.377958)
In het Adresboek van 1901 komt J.A. Bernards, broodbakker, voor op Dominicanenstraat 137. Afgaande op het Bevolkingsregister van 1910 had Bernards een groot gezin. Daarbij blijkt uit bouwtekening dat D12.377958 zowel de begane grond als de eerste verdieping een keuken heeft: was de bovenwoning in gebruik door een (deel)gezin van Bernards?
Familie Bernards, Dominicanenstraat 137, Bevolkingsregister 1910
In een advertentie van 1924 is het nog “Electr. Brood- en Beschuitbakkerij J. A. Bernards” (De Gelderlander 30/1/1924); in 1932 woont J.A. Bernards inmiddels op Hobbemastraat 28 en komt L.J.G. Bernards, bakker, voor op de Domincianenstraat. In De Gelderlander 26/7/1946 (advertentie voor de aankondiging van de vakantie voor bakkers) is het L. Bernards.
Dominicanenstraat 141
Bouwen van benedenwoning en bovenwoning, Dominicanenstraat 141, eigenaar F. van Broeckhuijsen, datum bouwdossier 29-6-1900 (D12.377956)
Dominicanenstraat 143-147A
Bouw 2 boven- en 2 benedenwoningen, Dominicanenstraat 143-147a (huidig), F. van Broeckhuijsen, datum bouwdossier 24-03-1903 (D12.378472)
Het blijkt dan om de percelen Sectie A No 2399 en 2400 te gaan (D12.382135)
“Op 24 maart 1903 werd aan F. van Broeckhuijsen vergunning verleend voor de 2 Boven- en 2 Benedenwoningen in de Dominicanenstraat” (huisnummers 143 t/m 147A) (Rob Essers op Noviomagus).
Postkantoor
1899 Dorpsstraat 16/18 Hees
Op Noviomagus.nl staat de bouwtekening weergegeven van de “Dorpsstraat 16/18” in Hees, welke in 1899 is gebouwd. Hetzij direct gebouwd als postkantoor, hetzij dat het pand al spoedig in gebruik is genomen als postkantoor. Op Noviomagus staat veel informatie over dit gebouw met daarbij een aantal foto’s.
Groesbeeksedwarsweg 175-183
Op de bouwtekening staat F. van Broeckhuijsen weergegeven. (D12.378526, Datum bouwdossier 14-7-1903, datum tevens in verso weergegeven op de tekening).
Bij de aanleg van de huisriolering (D12.383214, datum bouwdossier 12-11-1912) staat op bouwtekening “De Eigenaar F. van Broeckhuijsen” weergegeven. Het betreft “Gemeente Hatert, Sectie A 3266-3267-3268-3269-3460-3461-3462”
Daarnaast zijn een aantal vermeldingen gevonden, waarbij nog niet duidelijk is welke panden het betreft en welke rol van Broekhuijsen heeft gehad:
Aanvraag Bouwvergunning voor Dommer v. Poldersveldtweg- 4 Arbeiderswoningen (Gemeenteverslag 1901)
St. Geertruidastraat. 1 Met pakh en werkpl. (Gemeenteverslag 1902)
In april 1902 heeft van Broeckhuijsen de Bloemkwekerij “Koninginnelaan” gelegen onder Nijmegen en Hees aan de Voorstadslaan groot 54.84 A” voor f6400 gekocht (PGNC 23/4/1902). Waarschijnlijk/mogelijk relateert deze koop aan de bouw van de woningen op Voorstadslaan 51-53
De ULO-School, later het Karel de Grote College, op de hoek met de Wedren (Rechts), 18-3-1963 (Fotopersbureau Gelderland via F20143 RAN CCBYSA Auteursrechthouder J.F.M. Trum)
In september 1956 opent de U.L.O. aan de Wilhelminasingel. Het is een ontwerp van Charles Estourgie (jr.). Tegenwoordig is het gebouw onderdeel van het Karel de Grote College.
“Op de Wedren is geleidelijk-aan een uiterst belangrijk scholencentrum van de Zusters J.M.J. ontstaan” schrijft de Gelderlander bij de opening van de U.L.O. op de Wedren, welk op 11 september 1956 officieel wordt geopend. De Zuster J.M.J. zijn de “Zusters Sociëteit van JMJ, van Jezus, Maria en Jozef”, ook “Het zedelijk lichaam Vereniging van Vrouwen tot het geven van onderwijs” geheten. Foto’s uit 1956 zijn onder andere te vinden op:
In september 1956 (“vanmorgen”) zegende de Deken van Nijmegen, Mgr. C.J.E.N. van Dijck de nieuwe school aan de Wilhelminasingel in. Het is de nieuwe r.-k. ulo voor meisjes van de zusters van JMJ.
De school is bestemd voor 260 leerlingen. De architect is Charles Estourgie (Jr.) en de bouwer Gebr. Oosterhout uit Wijchen. Het is een zogenaamde gangschool in de stijl van de “shake hands” architectuur. Deze “ bestaat uit een lange gang met toiletten en garderobes aan de noordzijde, en een reeks leslokalen met grote ramen op het zonnige zuiden met links invallend daglicht. Een doelmatige maar ook kostbare opzet want relatief veel vierkante meters verkeersruimte.” Daarbij is het gebouwd in de stijl van de “shake hands” architectuur. (Schoolgebouwen 1945-1968)
De school kwam binnen een jaar tot stand. Ook zal hier het avondlyceum worden gevestigd. Op dat moment wachten de Zusters J.M.J. op de bouwvergunning om ook een kleuter- en Montessorischool te bouwen. Uiteindelijke zou het RK complex bestaan uit een klooster, kleuter-, lagere en U.L.O. school.
De U.L.O. zat nog op de Oude Stadsgracht, waar de kleuterschool en Montessorischool voorlopig nog gevestigd is. Bovendien is de opleiding voor Montessori-onderwijs en de school voor de Sint-Jorisstichting voor meisjes met leermoeilijkheden naar dit pand gegaan. De bedoeling is om het pand te slopen nadat het verlaten is.
Bouw
Boven de entree bevindt zich een beeldhouwwerk van Marius van Beek. Dit stelt de boom der wijsheid voor. Hier tegenaan staan leerlingen op een ladder, die door een leraar wordt ondersteund. Daarbij hoort de spreuk: “vervult u met de vruchten die ik draag’.
“Komt men het gebouw binnen, dan valt op hoe ruim en mooi alles is ingericht. Aan de trappenhal grenst een ruimte welke voor ouderavonden, voor recreatie en voor bijzondere gelegenheden wordt bestemd. Behalve de begane grond heeft het gebouw twee bovenverdiepingen, met in totaal zes klaslokalen en meerdere bijzondere lokalen. Op de eerste verdieping rechts is het natuurkundelokaal, dat uiterst modern en praktisch is ingericht. De leerlingen kunnen hier, dank zij de outillage, zelf proeven nemen. Dit lokaal zal ook voor het vertonen van films dienst doen.
Op de tweede verdieping is een groot, ruim lokaal voor handwerk en handenarbeid. Verder zijn er meerdere vertrekken voor de leerkrachten in het gebouw en een spreekkamer, welke tegelijk voor het hoofd van de school bestemd is.” (De Gelderlander 29/8/1956, tevens bron)
Bij de Opening
Van Dijck wijst er op, dat het belang van de school niet alleen ligt dat de meisjes hier “meer kennis op zouden doen, maar dat ook hun ziel er gevormd zou worden.”
De wethouder van onderwijs mr. J.J. de Haas noemt het grote tekort aan scholen. En hoopt dan ook, dat de plannen voor het complex van scholen op de Wedren snel gerealiseerd zullen worden. En niet langer hoeven de zusters “Zusters van de Oude Stadsgracht” genoemd te worden.
De inspecteur van onderwijs drs. J.G.L. Ackermans hoopt dat hij de warme en menselijke sfeer die hij op de school aan de Oude Stadsgracht zo prettig vond, ook in de nieuwe school zal vinden. Ook hij wijst op de ontwikkeling van de kinderen: “Het behalen van het diploma is niet langer het voornaamste, maar het brengen van de cultuur bij de kinderen, die uit alle lagen van de bevolking naar de ulo stromen, is een eerste taak van deze school geworden.” (De Gelderlander 11/9/1956)
De Sociëteit van Jezus, Maria en Jozef (kortweg de Zusters van J.M.J.) is een kloosteorde, welke in 1823 in Amersfoort is gesticht. Aanvankelijk hielden deze zusters zich bezig met ondewijs, voor ‘meisjes uit het volk’. Later kwam daar bejaarden- en gezondheidszorg bij.
Vervolg
Tegenwoordig is de school onderdeel van het Karel de Grote college. Zij breidde in 1993 en 2005-2006 uit en liet de school intern verbouwen. Naast de genoemde boom is er binnen een kunstwerk van een zaaiende boer.
Waardering
De Quickscan: “Van groot cultuurhistorisch belang vanwege de belevings- en herinneringswaarde voor grote groepen kinderen die hier zijn gevormd en vervolgonderwijs hebben genoten; als herinnering aan de verzuilde vroeg-naoorlogse samenleving (RK meisjes (M)ULO) en het werk van de Vereniging van Vrouwen tot het geven van Onderwijs; als toonbeeld van de verzorgingsstaat in opbouw waarin voorzieningen voor vervolgonderwijs gelijke tred moesten houden met de ongekende groei van de bevolking en sterke uitbreiding van de stad.
Van architectuurhistorisch belang als gangbaar voorbeeld van het type gangschool, uitgevoerd in een sobere maar verzorgde architectuur van Estourgie met geïntegreerde kunstuitingen; echter de uitbouw aan de achterzijde en de interne verbouw van de aula doen sterk afbreuk aan de gaafheid.
Van stedenbouwkundig belang vanwege de ligging binnen de beschermde 19de eeuwse stadsuitleg, als onderdeel van een scholencluster met voormalig klooster en als beeldbepalende straatwand”.
Wonen in Nijmegen 