architect – Pagina 21 – Wonen in Nijmegen

De Gezonde Woning werd in 1911 opgericht door 15 arbeiders. Het was daarmee de eerste woningbouwvereniging van Nijmegen die uit hen zelf was ontstaan. In 1915 werden de eerste woningen gebouwd, waar nu het Esdoornplein ligt.

Een foto is te vinden op onder andere F19918

Oprichting De Gezonde Woning

Op 24-9-1911 richten 15 arbeiders een woningvereniging op: “Abeidersbouwvereeniging “Noviomagum”. Het was daarmee de eerste woningbouwvereniging van Nijmegen die uit hen zelf was ontstaan. De bestuursleden waren timmermannen en geschoolde arbeiders. Toen de vereniging Koninklijke goedkeuring op de statuten aanvroeg, werd haar verzocht een andere naam te kiezen. Dat werd “De Gezonde Woning”.

Op dat moment was de Woningvereeniging Nijmegen reeds actief. Er waren echter 2 verschillen: de Gezonde Woning kwam voort uit arbeiders zelf. Daarnaast hield de Woningvereeniging Njimegen zich op dat moment bezig met vervangingsnieuwbouw, vooral ten behoeve van krotopruiming.

Aanvankelijk had de vereniging tot doel, dat haar leden na verloop van tijd de woning in eigendom zouden krijgen. Al gauw bleek dat niet realiseerbaar.

De Gezonde woning bouwde de eerste jaren:

1915-1916 omgeving Broerweg en Van Langeveldtstraat (in 1936 Eschdoornstraat; deze lag vrijwel op dezelfde locatie als het huidige – mei 2024- Esdoornplein), architect E. Verschuil
1922-1925, het “Rode Dorp”: ongeveer 200 woningen in de omgeving Broerweg, architect H.M. Zoetmulder
1931-1934, de “Bomenbuurt”: 173 woningen, 1 winkel en een werkplaats, omgeving Broerdijk, architect W.Th. Reynen

Bouwgrond

Bij haar 25-jarig bestaan noemt ze “Zeer veel moeite werd gedaan om een geschikt bouwterrein te verkrijgen, na vele aanbiedingen en onderhandelingen werd ten slotte het terrein aan en in de omgeving van den Broerweg in eigendom verkregen.”

In de Gemeenteraad van 4-4-1914 keurt de Gemeenteraad het verzoek van De Gezonde Woning goed om een voorschot van f157.905 te verlenen voor het bouwen van 76 woningen en de aankoop van grond (PGNC 7/4/1914).

Daarvoor heeft ze aan de Gemeenteraad een voorschot in de vorm van een lening aangevraagd. Een aantal gemeenteraadsleden wijst er op dat “het hooggelegen terrein op den berg is uitermate geschikt als villa-terrein.” En daarbij zullen villa’s op aanpalende percelen mogelijk moeilijker kunnen worden. Daarnaast zijn andere gebieden meer geschikt, zoals aan drukke wegen of in de buurt van fabrieken. Andere gemeenteraadsleden juichen het juist toe dat ook arbeiders in een mooie omgeving kunnen gaan wonen.

Daarnaast is het plan aanvankelijk om de huizen in beneden- en bovenwoningen te bouwen. De Gezondheidscommissie had hierover negatief geadviseerd. Huizen van een verdieping zouden echter het plan niet meer betaalbaar maken. Hoewel de Gemeenteraad het voorschot goedkeurt, zal de Gezonde Woning toch haar plannen wijzigen om eengezinshuizen te gaan bouwen (De Gelderlander 1/4/1915).

Op 13-4-1915 koopt de vereniging een terrein bij de Broerweg: “Een perceel bouwterrein aan den Broerweg gelegen, op den kadastrale legger der gemeente Hatert bekend als bouwland sectie A nummer 635 groot een hectare, achttien aren en dertig centiaren.” De ondertekenaars zijn de voorzitter Gerardus Bongers, timmerman en secretaris Petrus Hendrikus Diesveld, collecteur bij de gasfabriek. Dit stuk land lag toendertijd nog buiten de stad. Dit sluit echter aan bij de gedachte van een gezonde woning in een gezonde woonomgeving met frisse lucht.

Verschuyl

Als architect wordt Everwijn Verschuyl (29-8-1871 Amsterdam – 25 oktober 1954, Hollandsche Rading) aangetrokken. Deze uit Hilversum afkomstige architect is dan al een bekende naam in het onwerpen van volkswoningbouw. Hij had daar onder andere het woningbouwcomplex aan de Ericastraat ontworpen, de eerste woningen die met subsidie van de Woningwet uit 1901 waren gebouwd. Daarnaast is hij bekend vanwege het bouwen van villa’s. In Nijmegen ontwierp hij Villa De Beuken, Kerkstraat 5 in 1912-1913.

In 1926 zal hij de verbouwing van de villa Villandry ontwerpen, waarbij deze werd met aan weerszijden aangebouwde vleugels (in de jaren 90 afgebroken). Ook was hij de architect van het kinderherstellingsoord Villandry (1926-1931)

Aanbesteding

Op 10-12-1914 vindt de aanbesteding van het “bouwen van 73 woningen op een terrein aan den Broerweg te Nijmegen”. Daarbij was de bepaling dat de aannemer, wanneer hij voor het werk nieuwe krachten moet aannemen, deze in de eerste speels onder Nijmeegse arbeiders te zoeken. Berntsen en Braam waren met f141.983 de laagste inschrijver (PGNC 10/12/1914).

Door de oorlogsomstandigheden moest de bouw enige tijd worden uitgesteld. Eind 1915 zijn 56 van de 73 woningen opgeleverd. Ondanks de bouw van de door de Woningvereeniging Nijmegen en De Gezonde Woning gebouwde huizing, “blijft aan arbeiderswoningen, speciaal ook voor groote gezinnen, nog groote behoefte bestaan.” (Gemeenteverslag 1915).

Omdat het laagste inschrijvingsbedrag bij de aanbesteding veel hoger lag dan het geraamde budget, waren aanvankelijk een aantal onderdelen van het bestek niet opgenomen. Vervolgens bleek, dat een aantal onderdelen toch nodig waren. Bovendien waren door de oorlog materialen duurder geworden. Daarop besluit de vereniging om een extra lening van ongeveer f3000 aan te vragen. (jaarverslag De Gezonde Woning over 1915 in het Gemeenteverslag 1915).

In 1916 werden alle woningen betrokken. In het Gemeenteverslag 1916 staat bovendien een grappig voorval: er was een klacht binnengekomen dat op bouwland uitwerpselen waren gevonden, afkomstig uit een van de woningen. Hoewel de woningen waren aangesloten op het riool, bleek de bewuste persoon gebruik te maken van een tonnetjesprivaat, “wat verder werd belet”.

Bij de oplevering

““De Gezonde Woning”.

De Nijmeegsche arbeiders bouwvereeniging “De Gezonde Woning” heeft haar bouwplannen voltooid en het bestuur kan thans met rechtmatigen trots wijzen op de groep woningen welke aan den Broerweg zijn opgebouwd.

Het is er een frissche, vrolijkgelegen buurt daar aan den Berg-en-Dalschenweg, waar de nieuwe arbeidershuizen van “De Gezonde Woning” zijn opgericht. De gedachte, dat een goed volkshuisvesting bevorderlijk is voor de welvaart en de geestelijke en stoffelijke ontwikkeling der bewoners, blijkt wel bij deze bouwvereenining voorgezeten te hebben, toen zij haar bouwplannen opvatte.

Aan de eischen van gerieflijkheid, gezondheid, ruimte en zindelijkheid is met de grootste nauwgezetheid voldaan, zoodat hier wel gesproken mag worden van model-arbeiderswoningen, gelegen in een omgeving, welk bij de bewoners de waardeering van de natuur en de frissche lucht wel zal doen stijgen.

De Nijmeegsche aannemers, de heeren Bertsen en Braam, die deze huizen als minste inschrijvers bij de openbare aanbesteding, gezet hebben, blijken volkomen berekend te zijn geweest voor dit werk, met zorg en vakkennis, door hen voltooid.

Half januari van het vorig jaar zijn zij met het bouwwerk aangevangen en thans zijn de 73 woningen kant en klaar.

Zien deze arbeiderswoningen er van buiten reed vriendelijk-aanlokkelijk uit, binnen stemmen zij de bezoekers, die in arbeiderswoningen belangstellen tot voldoening.

Deze woningen bestaan uit een ruime huiskamer, een aardige voorkamer, een keuken en W.C., terwijl op den zolder drie slaapkamers aanwezig zijn. Iedere woning is voorzien van een ruimen kelder en tuintje. Deze huisjes, in frissche tinten gehouden en van aardige luiftjes(?) voorzien, deels gelegen aan den Broerweg, vormen de Langeveldtstraat, welke zoo op het eerste oog den indruk geeft van een klein kleurig dorpje, in een vriendelijke omgeving.

De architect, de heer Verschuyl uit Hilversum, die zijn sporen reeds lang verdiend heeft op het gebied van volkswoningbouw, heeft ook hier weder iets keurigs in dit genre tot stand weten te brengen.

Opzichters bij dit werk waren de heeren Bunders uit Nijmegen en van den Berg.

De huurprijs dezer woningen bedraagt er de hoekhuizen voor f3.00 per week terwijl de winkelhuisjes f4,50 per week huishuur moeten doen.

De aan den Broerweg gelegen woningen doen f2,95 huur per week, terwijl de hoekhuizen voor f3,50 per week bewoond kunnen worden.

En dat deze woningen grooten aftrek hebben, moge wel blijken uit het feit, dat toen er pas eenige klaar waren, er reeds dadelijk huurders waren, die de woningen betrokken.

De arbeidersbouwvereeniging “De Gezonde Woning” heeft hier thans de beschikking over een zeventigtal woonhuizen, het ledental der vereeniging bedraagt 70 tot 80, en het zijn de leden der vereeniging, die steeds de voorkeur hebben bij het inhuren van een of andere woning, welke alle voorzien zijn van electrisch licht en waterleiding.

De electrische leiding is aangelegd door de firma Broks en Hauxman; het schilderwerk is van den heer Th.J.G. Tesser, het stucadoorwerk van den heer Is. van Haaren, terwijl de heer Nannings voor den aanleg van de gas- en waterleiding heeft zorg gedragen.

De heeren Gebr. Braam waren uitvoerders van het werk.

Bij de bezichtiging der gebouwen, bleken verschillende gemeentelijke autoriteiten aan de uitnoodiging van het bestuur der vereeniging de “Gezonde Woning” gevolg gegeven te hebben, om de model-arbeiderwoningen in oogenschouw te nemen.

De bestuursleden dezer arbeiders-bouwvereeniging, met den heer Bongers als voorzitter en den heer Van Kuijl als secretaris, leidden de bezoekers rond door de Langeveldtstraat, welke als een rechthoek met het pleintje daar aan den Broerweg ligt.

Het plaveisel in de straat zag er keurig uit, wel een bewijs, dat ook de gemeente Nijmegen geen moeite spaart de goede volkshuisvesting in deze gemeente te bevorderen door degelijken stratenaanleg.

Het rijksvoorschot, dat de bouwvereeniging indertijd mocht ontvangen, bedraagt ongeveer f157.000, dat men na verloop van een vijftig jaar hoopt afgelost te hebben.

De vereeniging de “Gezonde Woning” heeft met den bouw van dit complex woningen een prachtig stuk sociaal werk geleverd.” (De Gelderlander 4/2/1916).

Vervolg

In 1975 vond een een grote renovatie van deze woningen plaats. In de jaren 90 zijn de woningen gesloopt om plaats te maken voor nieuwbouw. Waar de Esdoornstraat lag, kwam het huidige Esdoornplein te liggen.

(Overige) Bronnen en verder lezen:

Verschuyl

https://nl.wikipedia.org/wiki/Landgoed_Villandry

https://nl.wikipedia.org/wiki/Everwijn_Verschuyl

De Gemeenschap, 1920-2019, Ingrid D. Jacobs, 2020

Bijlage: Bij het 25-jarige bestaan in 1936:

“Arbeidersbouwvereeniging “De Gezonde Woning”: 25-jarig bestaan

Op 24 September 1936 zal het 25 jaar geleden zijn, dat te Nijmegen genoemde Vereeniging werd opgericht. Den 24en September 1911 werd door een 15 tal arbeiders besloten een woningvereeniging op te richten, waaraan de naam gegeven werd van Arbeidersbouwvereeniging “Noviomagum”.

Toe de Koninklijke goedkeuring op de statuten gevraagd werd, verzocht men om de Vereeniging ’n anderen naam te geven, waarna de naam Arbeidersbouwvereeniging “De Gezonde Woning” werd gekozen.

Het eerste bestuur der Vereeniging werd gevormd door de heeren G. Bongers, voorzitter, F. Mouton, secretaris, J. Duppen, penningmeester, H. Balt, lid, C. Zwitserloot, lid.

Aanvankelijk werd de Vereeniging opgericht met het doel, dat haar leden de woningen, na een zeker tijdverloop, in eigendom zouden krijgen. Spoedig bleek echter, dat dit voornemen niet voor verwezelijking vatbaar was.

Zeer veel moeite werd gedaan om een geschikt bouwterrein te verkrijgen, na vele aanbiedingen en onderhandelingen werd ten slotte het terrein aan en in de omgeving van den Broerweg in eigendom verkregen.

Na eenige jaren van voorbereiding kwam in 1915-1916 het eerste woningcomplex tot stand, bestaande uit 71 woningen en 2 winkels, gelegen aan den Broerweg en Van Langeveldtstraat (thans Eschdoornstraat). Dit complex is gebouwd onder leiding van den architect E. Verschuil te Hilversum. In die dagen lagen deze woningen wat men noemt “buiten de stad”, doch de verhuring bracht geen bezwaren mede, omdat het woningen waren van zoodanige afwerking, inhoud en architectuur, dat zij nog heden ten dage als voorbeeld voor goede arbeiderswoningen gesteld kunnen worden Dit is zeker het mooiste compliment voor de oprichters.

In de na-oorlogse jaren 1919-1920, waarin de woningnood steeds hooger afmetingen aannam, besloot de Vereeniging tot verderen bouw van arbeiderswoningen over te gaan. Nu mag nog wel eens gememoreerd worden, dat toen het te betreden pad lang niet over rozen ging. Alles was tot abnormale verhoudingen gekomen en niet dan na zeer veel overleg en langdurige voorbereiding werden in de jaren 1922-1925 een 200-tal woningen bijgebouwd, onder leiding van den architect H.M. Zoetmulder te Nijmegen. Deze woningen zijn eveneens gelegen in de omgeving van den Broerweg; zij waren spoedig allen verhuurd.

Ondanks de bepaling in de staturen van de Vereeniging, dat ieder lid verplicht is twee aandeelen, groot elk f25 te nemen, een, in het algemeen voor arbeiders, vrij bezwarende bepaling, bleef het aantal leden der Vereeniging steeds stijgen, zoodat in 1931 besloten werd wederom tot uitbreiding van het aantal woningen over te gaan. Na de noodige voorbereiding, waarbij vooral, in verband met de tijdsomstandigheden, de verstrekking van de voor den bouw benodigden kapitalen zeer groote moeilijkheden meebracht, kwamen op een aan en nabij den Broerdijk gelegen terrein 173 woningen, 1 winkel en een werkplaats in 1934 gereed.

Dit terrain was niet bijzonder geschikt voor arbeiderswoningbouw o.m. moest er ongeveer 17.000 M3 grond worden aangevoerd of verplaatst en de diepte der fundeeringen voor de woningen varieerde tusschen 2.70 M. en ongeveer 8 M. De niet geringe kosten hiervan moesten in de huurprijzen der nieuwe woningen worden verdisconteerd, zoodat deze hooger zijn, dan dit bij een normaal terrein het geval zou zijn geweest.

Ondanks deze nadeelen kwam, onder leiding van den architect W.Th. Reynen, alhier, en het bestuur der Vereeniging een complex woningen tot stand, waarover de secretaris H. Frederiks in het jaarverslag over 1934 van de Vereeniging zeer terecht schreef: “Nu de bouw der nieuwe woningen in zijn geheel is tot stand gekomen, kunnen wij niet nalaten onzen architect den heer W.Th. Reynen bijzonder woord van hulde te brengen. Hetgeen hier is gepresteerd geworden op het gebied van volkshuisvesting kan den toets der vergelijking doorstaan met het beste wat op dit gebied geleverd is. Van alle zijden wordt ons lof toegezwaaid, zoowel over het in- als over het exterieur der woningen. Waren alle woningen met overheidssteun zóó gebouwd, zoowel het tegenwoordige als het nageslacht zou er wel bij varen.” Is het wonder, dat de Vereeniging trotsch is op dit complex woningen en hiermede op waardige wijze de eerste 25 jaren der Vereeniging afsluit?

Het is niet mogelijk om hier de namen van alle leden, die in den loop der 25 jaren, tusschen het eerste en het tegenwoordige bestuur een bestuursfunctie hebben bekleed of zich op andere wijze voor de Vereeniging verdienstelijk worden gemaakt, te releveeren, volstaan kan worden met aan allen, die hun krachten aan de Vereeniging hebben gegeven, hartelijk dank te zeggen voor wat zij voor de Vereeniging en voor de volkshuisvesting hebben gedaan. Met bijzondere erkentelijkheid mag worden getuid, dat de Vereeniging in de voorbije periode van 25 jaren, bij de oplossing van alle moeilijkheden, die zich op het gebied der arbeiderswoningbouw met overheidssteun hebben voorgedaan, steeds de volle medewerking van het gemeentebestuur heeft gehad.

Het tegenwoordige bestuur bestaat uit de heeren: F. Hummeling, voorzitter, Th. van Emmerik, secretaris; L. van der Wedden, penningmeester; A. van Hinsbergen, lid; H. van Wijnen, lid. Deze leden hebben reeds 10 jaren of langer zitting in het bestuur, met uitzondering van den heer van Emmerik, die in 1935 werd gekozen. In de vacature ontstaan door het bedanken van den heer H. Frederiks, die gedurende 9 jaren het secretariaat der Vereeniging op voortreffelijke wijze had waargenomen.

Van de oprichting der Vereeniging af wordt het bestuur bij de uitvoering van haar omvangrijke taak bijgestaan door een Raad van Commissarissen. De eerste Raad van Commissarissen bestond uit de heeren: Mr. J.F.A.M. Wierdels, Mr. Van Bijlert, C. Backer, Th. Plet; thans wordt de Raad gevormd door de heeren: J. Alberda, voorzitter; A.Th. Reynen, secretaris en gedelegeerd lid der gemeente Nijmegen, die tevens als zoodanig zitting heeft in het bestuur; C.A. van der Waarden, lid; G.A. Corduwener, lid; Mr. J.H.J. Zuidema, lid.

Mr. Zuidema werd gekozen in de vacature ontstaan door het overlijden van den heer Mr. H.J.C. van Scherpenberg, die vele jaren lid van den Raad van Commissarissen was. Aan de nagedachtenis van Mr. van Scherpenberg zij hier een woord van dankbare hulde gebracht voor alles wat hij belangeloos voor de volkshuisvesting der arbeiders heeft gedaan. De nestor van den Raad is de heer C.A. van der Waarden, die sinds 1914 zitting heeft.

De Vereeniging heeft thans in exploitatie 442 woningen, 7 winkels, 1 kantoor en 2 werkplaatsen. Voor de stichting hiervan werden de navolgende leeningen verstrekt: door het Rijk f 159.000, door de Rijksverzekeringsbank f 183.000, door de gemeente Nijmegen f 1.126.000, totaal f 1.468.000.”

(PGNC 12/9/1936)

“Aan huren wordt jaarlijks een bedrag van ongeveer f 122.000,- ontvangen. Het onderhoud der woningen geschiedt in hoofdzaak in eigen beheer, waarvoor jaarlijks een bedrag van ongeveer f 10.000,- wordt uitgegeven.

De thans geldende huren der woningen aan de Broerweg en omgeving varieeen van f 2,80 tot f 5,10 per week, die van de nieuwe woningen aan de Broerdijk en omgeving van f 4,25 tot f 6,25 per week. Deze huren zullen zeer waarschijnlijk binnen korten tijd worden verlaagd, de daarop betrekking hebbende voorstellen zijn reeds door het Gemeentebestuur goedgekeurd en ter verder goedkeuring doorgezonden aan den Minister van Sociale Zaken

Omdat alle woningen als regel verhuurd worden, was het bedrag der huurderving, wegens onverhuurde woningen, tot op heden niet noemenswaard.

Het aantal aanvragen om een woning van het laatst gebouwde complex is nog steeds zoo groot, de aanvragers moeten echter veelal teleurgesteld worden, daar sinds 1934 slechts een vijftal van de 173 woningen voor verhuring beschikbaar kwamen. Hieruit blijkt wel de kwaliteit dezer woningen en hoezeer ze bij het publiek gewild zijn.

De vereeniging doet al het mogelijke om, met de beperkte middelen waarover zij beschikt, de woningen zoowel binnen als buiten, zoo goed mogelijk te onderhouden en een goed aanzien te geven. Het bestuur meent hierin geslaagd te zijn, aangezien het aantal aanvragen, van personen die buiten de vereeniging staan om lid te worden steeds grooter wordt.

Alle woningen zijn regelmatig verhuurd, dikwijls gaan maanden voorbij, voordat een nieuw lid een woning kan worden toegewezen.”

(“Het 25-jarig bestaan der Arbeidersbouwvereeniging “De Gezonde Woning” te Nijmegen”, De Gelderlander 12/9/1936)

Klik om toegang te krijgen tot 2020-De-Gemeenschap-1920-2019.pdf

https://gaypnt.home.xs4all.nl/straatnamen/E.html#Esdoornstraat

https://gaypnt.home.xs4all.nl/straatnamen/E.html#Esdoornplein

Molenstraat 99, hoek Molenstraat-Tweede Walstraat (mei 2024)

#Nijmegen, Centrum, Gebouw van de dag, Molenstraat

Hotel de Bonte Os, laatste werk van architect Semmelink: van hotel met paardenstal tot stalling voor jassen

22 mei 202418 december 2025 ReisgidsNijmegenUtrechtTrein

Een van de markantste gebouwen van de Molenstraat is het voormalige Hotel de Bonte Os. Veel Nijmegenaren zullen het gebouw op de hoek van de Molenstraat kennen als Pizzeria Pinoccio of mogelijk als gebruiker van de stadsgarderobe. Het pand is gebouwd als het Hotel Bonte Os, in een tijd dat er nog 70 paarden konden worden gestald. Het was het laatste werk van architect Semmelink, waarbij de aanbesteding op de dag van overlijden plaatsvond.

Ook is het gebouw bekend als plaats waar het studentenverzet bijeenkwam. Vanwege de Oranjegezindheid van mevrouw Witteveen-van Gaalen omgedoopt tot Hotel Het Oranjehuis.

Vooraf: Café Bonte Os

Voordat het huidige pand werd gebouwd als Hotel de Bonte Os, bestond er al “Een huis en erf met open plaatsen, ruime stallingen, bergplaatsen en 2 afzonderlijke woningen, samen groot 505 centiaren, gelegen op den hoek van de Molenstraat en achter den Wal, genaamd de Bonte Os, waarin sedert onheugelijke jaren de kasteleins- en stalhouder-affaire wordt uitgeoefend.” Dit huis staat in november 1878 te koop in opdracht van C.J. Geurts.

Verkoop de Bonte Os in 1878 (PGNC 20/10/1878) — Advertentie Verkoop van de Bonte Os in 1878 (PGNC 20/10/1878)

1899: Hotel de Bonte Os, architect Semmelink

1899 Molenstraat

De bouw van Café Restaurant De Bonte Os aan de Molenstraat was het laatste ontwerp van architect Semmelink.

De dag waarop hij overlijdt, 11 maart 1899, vindt de aanbesteding plaats van “het afbreken van het Café “de Bonte Os” aan de Molenstraat te Nijmegen en het weder opbouwen daarvan tot Hôtel, Café Restaurant” (PGNC 9/3/1899). J.M. Roos is met f13162 de inschrijver met het laagste bedrag. Bij de opening blijkt hij de bouwer te zijn geweest.

Gezien richting noord-westen met vooraan rechts de oude "Bonte Os" op de hoek van de Tweede Walstraat, 1900 (J.M.G.M Brinkhoff via D405 RAN CC0) — Gezien richting noord-westen met vooraan rechts de oude “Bonte Os” op de hoek van de Tweede Walstraat, 1900 (J.M.G.M Brinkhoff via D405 RAN CC0)

Vrijdag 18-8-1899 gaat de nieuwe zaak open. Het PGNC schrijft:

“Met zekeren weemoed hebben wij heden een bezoek gebracht aan het gisteren avond geopende Hôtel en Café Restaurant De Bonte Os aan de Molenstraat, van den heer H. Kamper.

Dat toch is het laatste werk van wijlen den verdienstelijken bouwmeester D. Semmelink- een werk dat op zijn sterfdag werd aanbesteed. Hij had daarvoor alles gereed gemaakt, plannen, teekeningen en bestek- toen de dood hem wegrukte en belette de leiding over den bouw op zich te nemen. Dat hebben nu de heeren Hofman en Gerrits gedaan- die zich zijn opvolgers noemen.

Ook deze nieuwe inrichting spreekt weder van Semmelink’s practischen zin en goeden smaak. De in baksteen opgetrokken gevel met puntig hoek-torentje maakt juist op den plaats, als het ware bij den ingang der oude stad, een goeden indruk. Het lijkt eene herinnering aan den ouden vesting-wal, die hier zóóvele jaren de grenzen der stad afpaalde.

Gelijkvloers aan de straat, bevindt zich de Café-Restaurant zaal, een luchtig, ruim vertrek, met aan alle zijden groote spiegel-ruiten. Een nette betimmering wedijvert hier met een smaakvolle meubileering en de versieringen van gekleurd glas, waarbij als hoofd-motief telkens “de Bonte Os” dienst doet, maakt een aardig effect, ook in de vestibule. De gaskronen zijn zeer fraai.

Boven is een keurig hôtel ingericht; een net gemeubileerde eetzaal op de eerste etage- daarnaast een smaakvol gemeubeld salon, met heerlijk uitzicht op de Verlengde Molenstraat en het Keizer Karelplein. En verder op beide etages tal van groote en kleine logeerkamers, frissche, en goed verlichte vertrekken, die netjes gemeubileerd zijn! Het geheel maakt een zeer aangenamen indruk.

De heer Kamper heeft, naar het ons voorkomt, goed gezien dit van ouds gunstig bekende café, dat zoo bijzonder goed gelegen is, in een modern hôtel te veranderen en wij zijn er zeker van, dat zoowel stadgenooten als vreemden spoedig den weg naar de verjongde “Bonte Os” zullen kennen.

Aannemer van den bouw was de heer J.M. Roos, alhier, die vlug heeft gewerkt en er alle eer mêe inlegt.” (PGNC 20/8/1899)

Aankondiging opening de Bonte Os Molenstraat PGNC 19/8/1899 — Aankondiging opening de Bonte Os (PGNC 19/8/1899)

Ook de Gelderlander plaatst die dag een artikel. Ze schrijft onder andere: “Zoo zijn b.v. de fraaie koperen lichtkronen en gasarmen, alsook het smaakvolle geëtst glas in de deuren door hen (Hofman en Gerrits) ontworpen. Van buiten maakt het gebouw met zijn mooien geelrooden baksteen, afgewisseld door breede hardsteeenen dekstukken boven de ramen en zacht gekleurde tegels, die de opschriften hotel, café, en restaurant dragen en alzoo de borden vervangen, een zeer levendigen en vriendelijken indruk. In de modernen stijl opetrokken, prijkt het op den hoek der Walstraat met een origeneelen toren met fraaie roode pannen gedekt, en op het oogenblik met de wapperende vlag bekroond. Dezelfde roode pannen, die den toren reeds van ver in het oog doen vallen, dekken ook de borstweringen van het platte dak en voltooien den aangenaam kleurigen indruk van het geheel.

Wanneer wij hier nog bijvoegen dat de “Bonte Os” stalling biedt voor een zeventigtal paarden en op een voortreffelijke ingerichte kegelbaan kan bogen, dan zal het den lezer zoo min als ons twijfelachtig zijn, dat de inrichting vooral in deze dagen druk bezoek te wachten heeft.” (De Gelderlander 20/8/1899)

Bouwtekening voorgevel Hotel 'De Bonte Os' (ca. 1899) (Fotoarchief Prof. dr. E.F. van der Grinten via F79312 RAN CCBYSA) architect Semmelink — Bouwtekening voorgevel Hotel ‘De Bonte Os’ (ca. 1899) (Fotoarchief Prof. dr. E.F. van der Grinten via F79312 RAN CCBYSA)

1901: Eigenaar van Lith

Advertentie overname de Bonte Os door A.H. van Lith (De Gelderlander 23/1/1901)

1901: Verbouwing de Bonte Os, architecten Hoffmann en Gerrits

Hotel Café Restaurant De Bonte Os, rechts de Tweede Walstraat (F19828 RAN) architect Semmelink Molenstraat — Hotel Café Restaurant De Bonte Os, rechts de Tweede Walstraat, 1905 (F19828 RAN)

Molenstraat, 1901

“Toen in den zomer van 1899 het geheel vernieuwde hotel en café-restaurant De Bonte Os in de Molenstraat werd geopend, hebben wij eene uitvoerige beschrijving gegeven van dit laatste bouwwerk van den betreurden architect Semmelink, dat uitgevoerd was onder leiding van de heeren Gerrits en Hoffmann, die er alle zorg aan besteedden. Het ruime welingerichte gebouw was toen echter nog niet afgeverfd. In de laatste weken is men daarmee nu ook gereed gekomen en wij verklaren gaarne dat op zeldzaam gelukkige wijze dit werk is uitgevoerd. De groote zaal, waarvan twee zijden bijna hoofdzakelijk uit glas bestaan, ziet er prachtig uit.

In zachte tinten werden op plafond en zijwanden fraaie decoratieve motieven aangebracht, geheel in overeenstemming met de sprekende bovenlichten van gekleurd glas, die in dit lokaal zulk een vriendelijk licht werpen. De ontwerper, de architect J.W. Hoffmann, heeft daarmee een bewijs gegeven van gekuischten smaak en niet minder lof verdient de firma Gebrs. Frohwein, die dit artistieke verfwerk zoo in de puntjes uitvoerde.

Wij raden onze stadgenooten aan hier eens een kijkje te gaan nemen en men zal ’t ons nazeggen dat er op dezen vrolijken drukken stand, de grens van oude en nieuwe stad, geen smaakvoller ingericht en gezelliger rustpunt denkbaar is.

De nieuwe eigenaar van de Bonte Os, de heer A.H. van Lith, die sinds eenigen tijd zijn bekend café-restaurant en hotel te Groesbeek met deze inrichting verruilde, laat niet onbeproefd om door uitstekende spijzen en dranken het zijnen gasten aangenaam en naar de zin te maken. Ook de vele vreemden, die langs dezen kant de stad binnentreden, zullen moeten erkennen, dat Nijmegen op dit gebied verre van achterlijk is.” (PGNC 13/4/1901)

1901-1911

Interieur Bonte Os Molenstraat 1905-1910 (F87999 RAN) — Interieur Bonte Os, 1905-1910 (F87999 RAN)

Verbouwing Kegelbaan

Het kegelen was in Nederland rond 1840 populair geworden en in 1890 werd de Algemene Nederlandse Kegelbond opgericht (wikipedia)). In November 1902 vindt een uitbreiding en verbouwing van de kegelbaan plaats. Ter gelegenheid daarvan wordt een provinciaal kegelconcours gehouden.

Uit het artikel van het PGNC blijkt, de oude Bonte Os de eerste een kegelbaan van Nijmegen had: “Vergissen wij ons niet, dan is de kegelbaan van De Bonte Os de eerste, die in onze stad werd aangelegd, toen een twintigtal jaren geleden de kegelsport alhier weer begon op te flikkeren, om in den loop der jaren tot grooten bloei te komen. Want moet men niet tot die gevolgtrekking komen, als men ziet dat de eene kegelwedstrijd den anderen in onze stad opvolgt en allen er de sporen van dragen, dat de animo voor het kegelspel onder de kegelaars van Nijmegen onverstoorbaar is? Ook nu hebben wij er weder een aan te kondigen- de hoeveelste is dit in 1902?- ter viering van de uitbreding en verbouwing der baan in De Bonte Os, vanwaar de kegelglorie uitging! Met die verbouwing heeft vooral de baan eene uitstekende verbetering ondergaan en is ook veel ruimte gewonnen voor toeschouwers, die nu desgewenst van uit een galerij, die langs de geheele plank loopt, het spel kunnen volgen. Ook is er van teakhout een fonkelnieuwe baan gelegd, zijn nieuwe kegels en ballen aangeschaft…” (PGNC 15/11/1902)

Wanneer de kegelbaan is gesloten, is mij nog niet bekend; in ieder geval was het laatste overgebleven Kegelhuis van Nijmegen tijdens de oorlog verwoest. De andere kegelbanen, naast de Bonte Os waren dit Hotel Wiersma en Burgerlust, waren op dat moment al gestopt.

Omnibus

Daarbij laat van Lith een omnibus rijden, aanvankelijk tussen het station en het hotel.

Er is nog niet onderzocht wat het verloop tussen 1901 en 1911 is geweest. Eind november 1911 vindt de veiling plaats van de inventaris van de Bonte Os. De advertentie staat hieronder weergegeven.

Inventaris de Bonte Os (De Gelderlander 26/11/1911)

In 1912 hebben de architecten Bieling en Buskens de Bonte Os verbouwd voor L. van Hezewijk. Het is mij onbekend of hij ook uiteindelijk de gehele inventaris heeft overgenomen.

Hotel-restaurant “de Bonte Os“, architecten Bieling en Buskens

Molenstraat 99, 1912

“Hotel-Restaurant “de Bonte Os”.

Er heerschte Zaterdagavond in de nieuwe feestzaal van het Hotel-Restaurant “De Bonte Os”, waarvan wij in ons vorig nummer een en ander hebben meegedeeld, een prettige stemming. Zeer velen hadden gebruik gemaakt van de uitnoodiging van den heer L van Hezewijk en zoo was tegen negen uur om den dansvloer bijna geen plaatsje meer te krijgen.

Vroolijk speelde een strijkorkest op het tooneel, mooie toiletjes waren te zien en de zaal, welke zich baadde in een zee van electrisch licht, werd algemeen bewonderd en was dan ook die bewondering ten volle waard. Doordat alleen bovenvensters zijn aangebracht en de zaal goed is geisoleerd, is zij van storende geluiden van buiten. Op de galerij is een cabine gebouwd voor het geven van bioscoop-voorstellingen.

Onder leiding van den heer B. Thonus had het bal een geanimeerd verloop. De dansen werden nu en dan afgewisseld door den heer de Canter, den alleraardisten chansonnier, die de aanwezigen weder tal van hoogst aangename oogenblikken bezorgd heeft met zijn liedjes. Uitstekend werd hij daarin gesecondeerd door den heer Fr. Jakma, die aan het klavier de plaats van van Harpen heeft ingenomen en zich op zeer artistieke wijze van zijn taak kweet. Het musicaal tweetal en vooral de heer Canter, wien na afloop namens den heer van Hezewijk een fraaie krans werd aangeboden, werd herhaaldelijk hartelijk toegejuicht, hetgeen eveneens het geval was met een heer, die een xylophoon-nummer ten beste gaf.

De soirée is uitstekend geslaagd en zal bij de gasten wel een aangename herinnering hebben achtergelaten.

In aansluiting aan hetgeen wij in ons vorig nummer over de verbouwing van “De Bonte Os” hebben geschreven, kunnen wij nog mededeelen, dat het werk werd ontworpen door den architect P.G. Buskens, chef de bureau J.P.W. Bieling alhier, en partieel werd aanbesteed als volgt: het timmer- en metselwerk aan J. van Asten, het stukadoorwerk aan Is. Van Haaren, het schilderwerk aan A. de Visser, het glas in lood aan Kronenbitter en de electrische installatie aan de firma Deerns te Arnhem, terwijl het aan de medewerking van de firma L.A. Moll alhier is te danken, dat de electrische verlichting tijdig gereed is gekomen.” (PGNC 21/5/1912)

1916: Witteveen

Advertentie overname Witteveen Bonte OS De Gelderlander 12/2/1916 — Advertentie overname Witteveen Bonte OS (De Gelderlander 12/2/1916)

In februari 1916 neemt C. Witteveen Azn. Hotel de Bonte Os over. Hij zal tot zijn dood in 1936 eigenaar zijn van de Bonte Os. Daarop zet zijn weduwe de zaak voort en zal daarbij de naam veranderen in “Het Oranjehuis”.

Vernieuwing en centrale verwarming 1922

Heropening Bonte Os in 1922 (De Gelderlander 18/3/1922)

“Hotel- Café-Restaurant “De Bonte Os.”

Het Hotel-Café Restaurant “De Bonte Os” heeft de afgelopen maanden een restauratie ondergaan, welke het café-restaurant een ander aanzien heeft gegeven. De muurschildering van deze lokaliteit is geheel vernieuwd en de vloer is gedekt met rubber. Bovendien is het gebouw van centrale verwarming voorzien. Door een en ander is het een moderne inrichting geworden, en doordat het in ’t vroeger wel wat sombere café nu vroolijk en licht is geworden, lijkt het alsof dit thans veel grooter is.

De heer C.J. Witeveen, die zes jaar geleden het hote-café-restaurant “De Bonte Os” ging exploiteeren, heeft zijn inrichting steeds in bloei zien toenemen. Voor hem is het ongetwijfeld een voldoening, dat hij thans den bezoekers van het café-restaurant in een gezellige lokaliteit kan verwelkomen, waar het oog door de keurige aankleeding aangenaam wordt gestreeld.

Het schilderwerk is verricht door de firma G.W. Tesser en Zoon, terwijl de centrale vewarming werd geleverd door de N.V. L.A. Moll.” (PGNC 18/3/1922)

Periode voor de oorlog

Feestzaal de Bonte Os, 25-jarig jubileum van de familie Brinkhoff, 1930 (F55496 RAN)

Er is nog niet uitputtend onderzocht wat de verdere geschiedenis van de Bonte Os voor de oorlog is geweest. Regelmatig komen in de krant meldingen van bijeenkomsten voor bijvoorbeeld veilingen, aanbestedingen en vergaderingen langs.

Wanneer de universiteit in 1923 open gaat, wordt de Bonte Os vaak gebruikt voor chique diners of om een lustrum te vieren.

Het Hotel Restaurant "De Bonte Os", rechts is de Tweede Walstraat; merk bovendien op dat ze zichzelf ook "garage"noemt, 1925 (F27353 RAN) — Het Hotel Restaurant “De Bonte Os”, rechts is de Tweede Walstraat; merk bovendien op dat ze zichzelf ook “garage”noemt, 1925 (F27353 RAN)

1938 Verbouwing Hotel de Bonte Os architect Lelieveldt

“Hotel de Bonte Os

Men moet met den tijd mede.

Vooral het café- en hotelwezen mag niet achterblijven.

Er worden eenmaal hoogere eischen aan gesteld van comfort en uiterlijk.

Hotel-café-restaurant de Bonte Os, aan de Molenstraat, dat al jaren en jaren in stad en omgeving den naam heeft van goed en degelijk te zijn, heeft zich nu ook uiterlijk meer aangepast aan moderne eischen.

Vroeger werden reeds de nieuwe tooneelzaal en verschillende vergaderzalen aangebouwd- dat was een heele verbetering en tevens een verfraaiing van dit stadsgedeelte. Het café-restaurant werd er ook drukker.

Maar nu is ook het café zelf binnen en buiten nog weer gemoderniseerd, naar ontwerp van den architect den heer Lelieveld. Vooral de benedenpui onderging een heele verandering.

De gevel werd als vernieuwd en opgefrischt. De hooge breede caféramen werden afgedekt met crêmekleurige terra-nova, terwijl de bruine glazuursteenen tusschenmuren, welke den bovenbouw steunen, een verrassende, levendige tegenstelling vormen met het room-geel.

De bovenramen zijn voorzien van glas-in-lood en geven van binnen en buiten aan de cafézaal een voornameren aanblik.

De cafézaal werd binnen nieuw beschilderd, als vernieuwd en levendiger gemaakt.

De ingang werd gemoderniseerd terwijl ook de opgangen naar het hotel werden verfraaid.

De geheele verbouwing geschiedde door Molenaar’s bouwbedrijf.

Het schilderwerk werd uitgevoerd door de firma Mom, de electrische verlichting door de firma Lucassen, terwijl de firma’s Peters en Draper van den Broek de stoffeering verzorgden.

De heer v.d. Steen Jr. leidde als opzichter de verbouwing.

Door deze vernieuwing is het aspect van het boveneind der Molenstraat vooral ook bij avond, boveneind er Molenstraat vooral ook bij avond, dank zij doeltreffende Neon-verlichting, heel wat uitgebracht”. (De Gelderlander 4/6/1938)

2e Wereldoorlog en “Het Oranjehuis”

Bezoek koningin Wilhelmina. Zij wordt begroet door mevrouw Witteveen - van Gaalen voor Hotel De Bonte Os, 9/6/1945 (F69869 RAN) Molenstraat 99 — Bezoek koningin Wilhelmina. Zij wordt begroet door mevrouw Witteveen – van Gaalen voor Hotel De Bonte Os (links in lichte mantel mevrouw Witteveen, rechts in donkere mantel koningin Wilhelmina), 9/6/1945 (F69869 RAN)

Sinds de dood van haar man op 13-07-1936 was Henriette Petronella Antonia Witteveen-Van Gaalen (21-5-1893 Grave – 2-7-1967 Nijmegen) eigenaresse van Hotel de Bonte Os. Zij maakte tijdens de bezetting openlijk propaganda voor het koningshuis. Op Koninginnedag (31 augustus) hing ze de vlag op. In ieder geval in 1942, waarvoor ze op 2 september was opgepakt en tot 12 september had vastgezeten. Vanwege haar oranjegezindheid kreeg ze de bijnaam “Oranje-Marie”.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog was het hotel een ontmoetingsplek voor het studentenverzet, later troffen hier ook andere verzetsgroepen elkaar. Daarnaast zaten er onderduikers in de Bonte Os.

Op 22-10-1944 (“gisteren”), een maand na de bevrijding van Nijmegen, heropent mevrouw Witteveen haar hotel onder de naam “Hotel Oranjehuis”, als symbool voor “den trouwen Oranjegeest” (De Gelderlander 23/10/1944).

Noodkapel

Omdat de Molenstraatkerk was verwoest, was in de Bonte Os tijdelijk een noodkapel gevestigd.

Bezoek Juliana

Voordat Wilhelmina Nijmegen bezocht, kwam prinses Juliana op 4 juni 1945 op bezoek in Nijmegen, waarbij ze mevrouw Witteveen ontving:

“H.K.H. Prinses Juliana ontving “Oranje-Marie”

Gelijk bekend, heeft H.K.H. Prinses Juliana Zaterdag bij haar bezoek aan Nijmegen, des middags na afloop van de gebeurtenissen op het “Quickveld” “Oranje-Marie”, mevrouw Witteveen in Normandie ontvangen.

Mevrouw Witteveen is de eigenaresse van de “Bonte Os”, waar menige ongerechtigheid (met goede bedoelingen) is gepleegd tegen de duitsche bezetting. De naam “Bonte Os” is uit de mode geraakt en van “Het Oranje-Huis” is “Oranje-Marie” thans de kasteelvrouwe.

Belangstellend naar het onderhoud, dat mevrouw Witteveen heeft gehad met H.K.H. de Prinses togen wij gisteren Oranje-Huiswaarts en vernamen enkele bijzonderheden.

De prinses heeft met interesse geluisterd naar het verhaal van hetgeen zich in “de Bonte Os” heeft afgespeel zoo nu en dan: de scènes met de W.A., de huiszoekingen en het vertrappen van de foto’s van Koningin Emma en van de leden van het Koninklijk Huis.

Mevrouw Witteveen moest brommen, maar zij deed dit opgewekt “Oranje Boven” neuriënd en “Ik hou van Holland”.

“Hebt u dit niet erg gevonden, deze gevangenschap”, heeft H.K.H. gevraagd. Mevrouw Witteveen gaf de Prinses te kennen dat zij door het groote leed der Prinses Zelve, Die van Haar Moeder was gescheiden, terwijl Haar huiselijk leven was uiteengerukt, haar eigen leed gering achtte.

De Prinses antwoordde dat de Koninklijke Familie het erg vond dat het volk zoo ontzettend heeft geleden, terwijl Zij het betrekkelijk goed had.” Vervolgens hoopt Witteveen dat Wilhelmina Nijmegen zal bezoeken. (De Gelderlander 5/6/1945)

Op 9 juni komt Wilhelmina naar Nijmegen (zie bovenstaande foto), waarbij ze onder andere het Oranjehuis bezoekt. Daar gebruikt ze haar lunch.

Zie voor meer informatie en verhalen over het Oranjehuis (en de Bonte Os) de pagina van Noviomagus en de pagina op haar prikbord.

Verbouwing Het Oranjehuis, architecten Ockhuysen en Jansen

1946

Hotel 'Het Oranjehuis', voorheen Hotel Café Restaurant 'De Bonte Os', rechts de Tweede Walstraat, 1947-1949 (Fotopersbureau Gelderland via F91446 RAN CCBYSA) — Hotel ‘Het Oranjehuis’, voorheen Hotel Café Restaurant ‘De Bonte Os’, rechts de Tweede Walstraat, 1947-1949 (Fotopersbureau Gelderland via F91446 RAN CCBYSA)

In 1946 vindt er een verbouwing plaats, waarbij het hotel op Koninginnedag weer open gaat.

“Het Oranjehuis” in de Molenstraat heropend: Een aanwinst voor Nijmegen

De feestzaal in het Hotel "Oranjehuis", voorheen "De Bonte Os", 10/7/1948 (GN5417 RAN) Molenstraat 99 — De feestzaal in het Hotel “Oranjehuis”, voorheen “De Bonte Os”, 10/7/1948 (GN5417 RAN)

Sinds Koninginnedag is Het Oranjehuis, de voormalige “Bonte Os”, na een belangrijke verbouwing te hebben ondergaan, wederom geopend. Dit hotel-restaurant in de Molenstraat, dat in den tijd van de bezetting een unieke rol heeft gespeeld in de geschiedenis van het verzet, en daardoor ook in de historie van de stad Nijmegen, is thans zoodanig van aanschijn veranderd dat het glansrijk een vergelijking doorstaat met de meest smaakvol ingerichte zaken, die ons land op dit gebied in de grote steden kan aanwijzen.

De drie gebouwen, die samen de Bonte Os vormden zijn voor het inwendige aaneengevoegd. Een verbouwing die letterlijk en figuurlijk “heel wat voeten in de aarde” heeft gehad, zoo men tenminste bedenkt dat de aannemersfirma van Kessel dit moeilijke werk heeft tot stand gebracht vier en halve maand onder den grond voetje voor voetje voortgaande, waarbij 4500 kubieke meter grond werd weggehaald. De onderneming, die tot eer van den aannemer strekt en van allen, die er onder leiding van den uitvoerder den heer H. de Jager aan hebben meegewerkt, mag als een stout stukje in het overwinnen van al van technische moeilijkheden gelden.

Het Restaurant van Hotel "Oranjehuis" voorheen "De Bonte Os", 1949 (GN5411 RAN) Molenstraat 99 — Het Restaurant van Hotel “Oranjehuis” voorheen “De Bonte Os”, 1949 (GN5411 RAN)

Komt men beneden de eerste verdieping van “Het Oranjehuis”, dan ziet men waar voorheen de kelders waren, thans prachtige keukens, toiletten, centrale verwarmingskelders ingericht.

Het interieur van het Café van Hotel "Oranjehuis", voorheen "De Bonte Os", aan de Molenstraat, 1949 (GN5414 RAN) Molenstraat 99 — Het interieur van het Café van Hotel “Oranjehuis”, voorheen “De Bonte Os”, aan de Molenstraat, 1949 (GN5414 RAN)

Aan den bovenbouw hebben de beide architecten J. Ockhuysen en J. Jansen, de laatste binnenhuisarchitect, een aanzien gegeven dat artistiek op een hoog peil staat en wat sfeer en intimiteit betreft wel niet te overtreffen zal zijn. De kunstschilder Wim van Woerkom droeg zorg voor de tafereelen op de muren, de beeldhouwer Peter d’Hont voor het beeldhouwwerk, terwijl de kunstsmid H. de Groot het siersmeedwerk vervaardigde, dat veelvuldig in het restaurant werd toegepast. Dat “Het Oranjehuis” zulk een juweel is geworden, hetwelk men moet zien zoo men tenminste over de vorderingen op het gebied van inrichting van een modern restaurant wil meepraten, -aan de gelukkige samenwerking een allen, die hieraan hetzij artistiek of uitsluitend technisch hun hoogste kunnen met zooveel liefde en toewijding hebben gegevn is dit voor Nijmegen’s stadsleven toe te juichen resultaat te danken.

Een slaapkamer in het Hotel "Oranjehuis", voorheen "De Bonte Os",1949 (GN5411 RAN) Molenstraat 99

Wij kunnen ons niet in een uitvoerige beschrijving van de details gaan begeven. We veronderstellen trouwens dat de vele bezienswaardigheden van “Het Oranjehuis” door eigen aanschouwing gemeengoed gaan worden van de Nijmegenaren en van allen uit de omgeving.

Nog enkele namen van firma’s die tot dit welgeslaagde geheel het hunne bijdroegen; Fa. G… Tesser, schilderswerk; sanitair en verlichting Fa. Lucassen; stoffeering Fa. Peters; Fa. Kropman, centrale verwarmin.

Op Koninginnedag, – een mooiere feestdag voor de opening kon men niet uitkiezen- hebben een zestig bloemstukken in het restaurant gestaan: blijken van sympathie en bewondering voor de doortastendheid waarmede de eigenaresse van “Het Oranjehuis” Mevr H. Witteveen van Gaalen haar doel heeft nagestreefd en bereikt. Des morgens is er in de Can. Kerk een H. Mis opgedragen: des middags was er in “Het Oranjehuis” een receptie, waarop de Burgemeester woorden van gelukwensch namens de gemeente Nijmegen heeft gesproken. De Kon. Zangver, het Nijm. Mannenkoor heeft zoowel des morgens in de H. Mis als tijdens de receptie aan de plechtigheid het juiste relief gegeven.

Mevrouw Witteveen (eigenaresse van Hotel de Bonte Os) naast het borstbeeld van Wilhelmina, met een onbekende luchtmachtmilitair, 1950 (J.F.M. Trum via GN15479 RAN CCBYSA)

Boven de ingang van het restaurant is, door een indirect neon-licht beschenen, een fraai borstbeeld van H.M. de Koningin geplaatst, – een geschenk van de Paters van de Molenstraatkerk, die een tijdlang hun noodkapel in het gebouw hadden gevestigd.” (De Gelderlander 5/9/1946)

Op GN5408 staat foto van een deur uit 1952 weergegeven. Daarboven staat het beeld van Koningin Wilhelmina.

Vervolg Oranjehuis

In 1960 wordt het hotel nog Oranjehuis genoemd, zie de foto GN3573. In ieder geval heet het pand rond 1970-1975 het Oranjehotel (zie foto hieronder).

Oranjehotel (rechts de Tweede Walstraat), 1970-1975 (Evert F. van der Grinten via F78706 RAN CCBYSA)

Pizzeria Pinoccio

Er is nog niet onderzocht wat de geschiedenis na het “Oranje Huis” is geweest. In ieder geval komt er nog een foto voor uit 1980: F11644. in 1982 is het, waarschijnlijk voor korte tijd Larrys hamburgers en steaks (zie de foto F11775).

Daarna heeft hier jarenlang pizzeria Pinoccio gezeten, welke in 1983 is geopend, zie tevens de foto F7399.

In 2018 bestaat Pinoccio nog, wanneer Gyorgyi Kovacs meer dan 20 jaar de eigenaresse is. Een interview met haar is te lezen op IndeBuurt. Het interieur is vooral bekend om de vele chianti flessen aan het plafond. In 2020 gaat de zaak failliet in coronatijd.

Stadsgarderobe

In februari 2022 opent Khalid Oubaha de Stadsgarderobe 024. Er zijn dan 1600 kluisjes waar nog een muntstuk voor nodig is om de jas op te bergen; het is echter de bedoeling dat er 6800 nieuwe kluisjes komen, waarbij stappers een kluisje kunnen openen met een QR-code. Zie daarvoor het artikel in de Gelderlander en de ANS.

Zie ook:

Nijmeegs verzet zichtbaar in straten, de Brug, 12 februari 2020

https://www.noviomagus.nl/Gevels/Gevelstenen/BvdBerghstraat49/BvdBerghstraat49.html

https://www.noviomagus.nl/h1.php?p=gevbedr2.htm

https://www.noviomagus.nl/gevbedr10.htm

Advies van de commissie: ‘Het Nijmeegs verzet zichtbaar maken’, 24 januari 2020

Derk Semmelink, architect

Architect Semmelink begon als leerling bij de Arnhemse architecten van Gendt en Nieraad. Een aantal werken van hem zijn Hotel-café…

24 januari 202328 oktober 2025

Geschiedenis en Ontwerpen van Architect P.G. Buskens

Architecten Bieling en Buskens Petrus Gerardus (Piet) Buskens (Rotterdam, 9 oktober 1872 – aldaar, 19 september 1939) was een Nederlands…

6 februari 202330 december 2025

Molenstraat 105 verbouwingen Oscar Leeuw

Architect Oscar Leeuw ontwierp 2 verbouwingen voor Molenstraat 105: voor bakker annex lunchroom Creyghton en in 1919 voor kledingmagazijn Bischoff.

8 april 202410 juni 2025

Molenstraaat 81 architect van der Waarden (mei 2024)

#Nijmegen, Centrum, Gebouw van de dag, Molenstraat

Kruidenierswinkel van Haaren, architect van der Waarden

20 mei 202420 mei 2024 ReisgidsNijmegenUtrechtTrein

Molenstraat 79-81

Na de afbraak van de wallen, wordt de Molenstraat via het nieuwe Keizer Karelplein de belangrijkste toegang tot het oude centrum. Naast de nodige horeca, verandert zij bovendien in winkelstraat. De stijl is de op dat moment moderne Art Nouveau, net als zo veel panden aan de Molenstraat.

Van Haaren

Een van de winkels die zich hier vestigen is de firma H.M. van Haaren. De gebroeders van Haaren waren begonnen in de Smidstraat. Daarna hadden 2 vestigingen geopend in de op dat moment nieuwe woonwijken: 1 op de Burghardt v.d. Berghstraat en 1 op de Daalsche Weg.

Beschrijving pand

De Gemeentelijke Monumentenlijst geeft een beschrijving van het pand: “De begane grond was als winkelruimte in gebrujik en de overige verdiepingen als woning. De winkelpui had in het midden een ingang, geflankeerd door twee etalagevensters.

Onder de etalagevensters waren twee kelderlichten zichtbaar. Geheel links op de begane grond was de ingang naar de bovenwoning opgenomen. De overige verdiepingen bestonden uit twee traveeën. De eerste verdieping had over de gehele breedte van de gevel een balkon met sierlijk balkonhek. De gevel werd afgesloten door een Vlaamse gevel, waaraan een klein driezijdig balkon was aangebracht, te bereiken via twee fenêtres à terre. Het pand werd beëindigd door een plat dak met aan de voorzijde een dakschild.”

Bij de opening

Het PGNC schrijft een uitvoerig artikel ter gelegenheid van de opening:

“Een kloeke onderneming.

Als men de Molenstraat opwandelt heeft men ter linkerzijde een schuin uitloopende verbreeding van de straat, welke als het ware een pleintje vormt. Wij hebben het gekend als een weinig ter verfraaiing van deze hoofdstraat strekkend gedeelte, dat velen maar liefst geheel bebouwd zagen, teneinde de trotsche Molenstraat een meer regelmatigen loop te geven. Aan dien uitwas woonden toen meest stads-boeren, wier kippen “de Poel”- zoo noemt men dezen hoek- als hun eigendom beschouwen en wier onooglijke mestkarren den geheelen dag op straat stonden. Dat alles is echter in den loop der jaren veranderd en zeker zal thans niemand meer zeggen, dat “de Poel” moest verdwijnen.

Integendeel, die hoek, begrensd door een fraai en van verre zichtbaar nieuwerwetsch gebouw, is eene aantrekkelijkheid temeer geworden van de nijvere Molenstraat en het verwondert ons niet, dat de bekende firma H.M. van Haaren hier een pand heeft uitgekozen om haar nieuwe zaak te stichten, die in- en uitwendig een bezienswaardigheid is.

De beide heeren H.A. en C.H. v. Haaren, eigenaars der firma, hebben in de laatste jaren heel wat uitbreiding aan hunne aanvankelijk alleen in de Smidstraat gevestigde zaak in koloniale waren annex stoomkoffiebranderij gegeven. Het voorbeeld volgend van ondernemende mannen in groote steden hebben zij, bij de voortdurende uitbreiding der stad, niet kunnen eischen, dat de berg tot hen in de Smidstraat kwam, als Mohammed besloten, dan maar tot den berg- alias de nieuwe clientèle- te gaan op verschillende punten der nieuwe stad winkels gevestigd. De kroon op die uitbreiding hunner zaken zetten zij echter met hun kolossaal magazijn Molenstraat no. 81, dat morgen wordt geopend en waar wij heden een kijkje namen. Rijke ervaring, opgedaan in eigen omgeving, in andere steden, ja zelfs te Parijs bij Potin, de koning der kruideniers, heeft de beide heeren van Haaren in staat gesteld een plan te ontwerpen voor een magazijn van consumptie-artikelen, gepaard met courante huishoudelijke zaken, dat eenig in zijn soort is. Dat plan werd op degelijke wijze uitgevoerd door den heer W.J.H. v.d. Waarden, aannemer alhier, en geld noch moeite sparend, kwam werkelijk met vereende krachten iets zeer bijzonders tot stand. De flinke gevel, zonder onnoodigen opschik of akelig-grillige bochten, zooals men dat thans zoo vaak ziet, past bij het practische interieur en de uitstraling is ruim genoeg om een overzicht te geven van wat hier te koop is.

Advertentie opening firma H.M. van Haaren in de Molenstraat (PGNC 5/7/1905)

Treedt men den winkel binnen- “winkel” is hier eigenlijk niet het goede woord, men moest “tentoonstellings-hal zeggen”- dan staat men onwillekeurig eenigzins verbluft, door de schitterende witte, met zachtblauw afgezette betimmering van deze onafzienbare galerij- die meer aan een museumpje dan aan een gewonen kruidenierswinkel doet denken. Aan beide zijden, over de geheele lengte is de muur bedekt met vakken, waarin de verschillende artikelen, meest zichtbaar, geborgen zijn en boven elk vak staat de naam van het artikel duidelijk vermeld met den prijs. Daarvoor staan wit marmeren toonbanken, aan de voorzijde met heldere tegeltjes bezet en zoo ongeveer in het midden, aan de linkerzijde, vindt men de keurige en practische kas, waarheen ieder kooper geleid wordt, om te betalen wat hij gekocht heeft. Gelukkig- hier is eens voor goed gebroken met het ouderwetsche en onsmakelijke “grabbelen” in de geldlade van het bedienend personeel. Een zestal bedienden, in netten witten jasjes gestoken, heeft slechts te wegen, te pakken en te noteeren wat hun gevraagd wordt en geen hunner behoeft meer te raken aan het “slijk der aarde”, wat dikwijls zoo afschuwelijk smerig is. Bevordering van zindelijkheid dus, gepaard met uitstekende controle!

Men vrage ons niet wat wij hier alles te zien kregen. Een goed verslaggever moet wel van alles verstand hebben- maar bij en zoo groote in de duizenen loopende verscheidenheid van artikelen, raakt zelfs deze den tel kwijt. Toch frappeerde ons bv. de keurige afdeeling voor uitgeneden vleeschwaren, die automatisch worden uitgesneden; de practische inrichting van alle reukafsluitende geknoei-onmogelijke-makende bussen voor oliën en wat dies meer zij; de eveneens geheel reukelooze petroleum-aftapping in een afzonderlijken hoe, even smakelijk als het buffet in de beste Bierkneipp en zooveel andere zaken meer, die het publiek hier zelf kan zien. Wij dachten onwillekeurig aan het oude rijmpje uit onze kinderjaren: “In den winkel van Sinkel” en wat daarop volgt!

Eindelijk genaderd aan het einde van den winkel, troffen ons, aan de zijde van de open plaats, waar zich ook een kantoortje bevindt, de sierlijke ruiten in gekleurd glas, en fraai geëtste ruiten met Chineesche voorstellingen. Een en ander kunstwerk van onzen stadgenoot den heer E. van Bilderbeek.

Voegen wij hier nu nog bij, dat in den winkel een zindelijke terrasso-vloer ligt, dat èn voor vleeschwaren èn voor kaas afzonderlijke kelders zijn ingericht; dat zich achter aan de plaats een pakhuis bevindt, vormenden de voorraadschuur waaruit telkens de winkelvoorraad wordt aangevuld; dat een centrale verwarming door het geheele gebouw is aangelegd; dat op de toonbanken prachtige candelabres staan, die evenals de andere fraaie gasornamenten werden geleverd door onzen ondernemenden stadgenoot, den heer L.A. Moll, v. Welderenstraat; dat… ja in één woord alles hier meewerkt om met een aangenamen indruk huiswaarts te keeren, dan hebben wij zeer in het kort en toch nog te ruim voor ons bestek weergegeven, dat het nieuwe magazijn der heeren Van Haaren eene bezienswaardigheid is.

Hun ondernemingsgeest zal zeker goede vruchten afwerpen en als straks de zaak geopend is en de fraaie wagens der firma met goederen op de Poel af- en aanrijden, zal onze Molenstraat opnieuw aan levendigheid hebben gewonnen en onze stad een grootsteedsche inrichting rijker zijn.” (PGNC 5/7/1905)

Gemeentelijk Monument

Het pand is een gemeentelijk monument met als waardering:

“Molenstraat 79-81 heeft architectuurhistorische waarde als onderdeel van het oeuvre van de Nijmeegse architect-bouwkundige W.J.H. van der Waarden en als voorbeeld van een pand uit de vroege twintigste eeuw in Art Nouveaustijl.

Het pand heeft stedenbouwkundige waarde als markant onderdeel van de Molenstraat en vanwege de parcellering, die in de late-middeleeuwen tot stand is gekomen, als onderdeel van de historische stadsstructuur.

Molenstraat 79-81 heeft cultuurhistorische waarde als voorbeeld van de cityvorming van de Molenstraat aan het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw.”

Van der Waarden Architect Nijmegen

OVER Wijnandus Johannes Hermanus van der Waarden (Nijmegen, 15 november 1860 – Nijmegen, 25 september 1930) Wijnandus Johannes Hermanus van…

27 maart 20235 december 2025

Slagerij van der Waarden door Bouwkundige van der Waarden

In oktober 1899 vestigt C.A. van der Waarden zijn slagerij op het Kelfkensbos. Daarvoor had hij op Hezelstraat gezeten. Tijdens…

27 augustus 2025

Molenstraat 105 verbouwingen Oscar Leeuw

Architect Oscar Leeuw ontwierp 2 verbouwingen voor Molenstraat 105: voor bakker annex lunchroom Creyghton en in 1919 voor kledingmagazijn Bischoff.

8 april 202410 juni 2025

#Nijmegen

Historie Villa Sterreschans

19 mei 202419 mei 2024 ReisgidsNijmegenUtrechtTrein

Sterreschansweg 71

Villa de Sterreschans is rond 1900 gebouwd. Het toenmalige Fort Sterrenschans lag gedeeltelijk op het perceel. Het huis is waarschijnlijk vooral bekend als studiehuis voor de Missonarissen van Steyl.

Het perceel bevindt zich op een terrein waar voorheen een deel van fort Sterrenschans lag. Noviomagus toont een foto van de restanten tijdens werkzaamheden in 2006.

Wanneer het huis gebouwd is, is nog niet definitief gevonden. Sites als Kadastralekaart refereren naar 1881, Numaga noemt het jaartal 1904.

Een aantal bewoners inmiddels wel bekend.

Fort Sterreschans: Een pentekening van Jan Willem van Druijnen (16-5-1790 - 21-4-1854), 1842 (F55019 RAN) — Fort Sterreschans: Een pentekening van Jan Willem van Druijnen (16-5-1790 – 21-4-1854), 1842 (F55019 RAN)

Gevonden bewoners voor 1940

Naam	Beroep	Adresboek (en overage bronnen)	Opmerking
Leeg?, geen naam		1915
E.V. (Edouard Victor) Letitre		1918, 1920
Mej. F.L. v. Loon		1920
Wed. J.Th. H. M. Hagemeijer		1922, 1924	Ze verkoopt op 14/6/1924 de woning aan Helmer
Prof. Dr. H. de Vries v. Heekelingen	Bibliothecaris en buitengewoon hoogleraar R.K. Universiteit	De Gelderlander 3/5/1924	Bij het bericht personen die uit Nijmegen vertrokken zijn; hij vertrekt naar villa Torenzicht, Ubbergen; mogelijk niet de hoofdbewoner
J.P. Helmer	Directeur van een houthandel	Koopacte 14/6/1924; 1932, 1934, 1936, 1938, 1940
Mej. A.F. Hurkens	kinderjuffrouw	1926, 1932, 1934, 1936

Edouard Victor Letitre

Eduouard Victor Letitre (9-8-1857, Amiens), “zonder beroep” komt op 1-8-1917 op de Sterrenschansweg 71 te wonen. Hij is getrouwd met Petronella Adriana van Loon (14-2-1869, Waalwijk). Ze hebben 2 kinderen:

Jeanne Christine (12-6-1904, Den Haag)
Jean Richard (5-6-1898 Den Haag)

Schoonzus Francisca Louisa van Loon (1-6-1863 Waalwijk) woont bij hen in. Ze zijn dan afkomstig uit Den Haag, waar ze op 30-12-1919 weer naar toe vertrekken. Daarbij s opvallend dat niet allen Letitre en de kinderen, maar dat bij de aanmerkingen ook bij Petronella “Fransche” staat, wat waarschijnlijk betekent dat ook zij de Franse nationaliteit heeft. (Bevolkingsregister 1910)

Edouard Victor Letitre, “particulier” gaat op 25-4-1918 een hypotheek aan bij Naamlooze Vennootschap Hypotheekbank voor Nederland waarbij de Sterrenschans “een heerenhuis met erf, koetshuis en tuin, staande en gelegen te Nijmegen aan den Sterrenschansweg plaatselijk gemerkt 71 en kadastraal bekend Gemeente Hatert in sectie A nummer 4028 groot een en veertig aren vier en dertig centiaren” en “een perceel bouwland gelegen te Nijmegen aan de Ubbergschenweg, kadastraal bekend gemeente Hatert in sectie A nummer 4828 groot vijfentwintig centiaren” het onderpand zijn. Zijn vrouw is Petronella Adriana Maria van Loon. (Actenr 128, archiefnr 446, inventarisnr 447).

Op 31-10-1918 koopt hij van Carel Marie Victor Roothaan (namens zichzelf en namens de weduwe Maria Anna Berdina Soudaal(?)) een stuk grond: “gelegen aan den Sterrenschansweg te Nijmegen, kadastraal bekend Gemeente Hatert, Sectie A, nummer 4835 groot een are, acht en veertig centiaren”. (Actenr 403, archiefnr 446, inventarisnr 455)

"Bestaande toestand" bij Plan tot verbouwing van Perceel gelegen Sterrenschansweg 71 Gem Hatert Sectie A 4824, datum tekening 31-12-1919 (D12.386303) — “Bestaande toestand” bij Plan tot verbouwing van Perceel gelegen Sterrenschansweg 71 Gem Hatert Sectie A 4824, datum tekening 31-12-1919 (D12.386303)

Maria Johanna Regina Janssen, weduwe van Hagemeijer

Op 1-12-1919 verkoopt Letitre de Sterreschans aan Maria Johanna Regina Janssen, weduwe van Johannes Theodurus Hendricus Marie Hagemeijer, “particuliere, wonende te Hilversum” voor 62.750 gulden. Het betreft: “de villa “Sterrenschans”, gelegen aan de Sterrenschansweg te Nijmegen, Kadastraaal bekend: gemeente Hatert, Sectie A, nummers 4828, 4829 en 4835, tesamen groot drie en veertig aren, zeven centiaren, als bouwland, huis, koetshuis en erven.” (Actenr 8441, archiefnr 442, inventarisnr 288)

Zij laat aannemer Delgijer een verdieping op de keuken plaatsen, waar voorheen een plat dak zat (vergelijk D12.386303 hierboven met D12.386302 hier beneden).

Plan tot verbouwing van Perceel gelegen Sterrenschansweg 71 Gem Hatert Sectie A 4824, datum tekening 31-12-1919 (D12.386302)

Johannes Petrus Helmer

Maria Regina Johanna Janssen, zonder beroep, weduwe van Johannes Theodorus Hendrikus Marie Hagemeijer verkoopt op 14-6-1924 aan Johannes Petrus Helmer, zonder beroep, wonend te Heemstede “De villa met tuin gelegen aan den Sterrenschansweg te Nijmegen genaamd “Huize Sterrenschans” kadastraal bekend Gemeente Hatert sectie A nummer 4828-4829-4835 samen groot drie en veertig aren zeven centiaren” voor 50.000 gulden.

Mej. A.F. Hurkens is waarschijnlijk een inwonende kinderjuffrouw.

Na de oorlog

Het is mij nog onbekend wat de situatie tijdens de oorlog was. Tot 1946 woonde er P Heimer (Numaga

Wel kom ik onder de kop “Politieke gevangen” de naam A.M. Kraakman-Frank, Sterreschansweg 71 tegen, die “in vrijheid te stellen met meldingsplicht” (De Gelderlander 21/11/1945)

Centrale Broederschool, Villa Sterreschans, Sterreschansweg 71 (De Gelderlander 15/11/1945)

Omdat het Vincentiusgebouw aan het Kelfensbos tijdens Market Garden op 20-9-1944 was verwoest, betrokken de Broeders van Maastricht (Broeders Onbevlekte Ontvangenis) in augustus 1945 naar Villa Salatiga (nummer 77) en in oktober werd Sterreschansweg 71 gehuurd. (Wijkkrant Nijmegen-Oost 1/9/1992). Nadat bij Salatiga kloosterruimte was aangebouwd, vertrokken ze uit huize Sterreschans (reactie 7 Noviomagus https://www.noviomagus.nl/h1.php?p=OudNijmegen/052/cwdata/07W194800Wim001.html) in 1952 (Numaga)

In 1948 maakt Zwanikken het ontwerp voor het verbouwen van de garage en stal tot 4 studeer- en slaapkamers. Dit lijkt te betekenen, dat de Sterreschans dan inmiddels eigendom is van een congregatie.

P"Bestaande toestand", architect Joh. Zwanikken, datum tekening juli 1948, Kad gem. Hatert Sectie A No 4829 (D12.408483) — “Bestaande toestand”, architect Joh. Zwanikken, datum tekening juli 1948, Kad gem. Hatert Sectie A No 4829 (D12.408483)

Plan verbouw Garage tot Studeer en slaapkamers, architect Joh. Zwanikken, datum tekening juli 1948, Kad gem. Hatert Sectie A No 4829 (D12.408482)

Missonarissen van Steyl S.V.D.

Verbouwing perceel Sterrenschans 71 te Hatert, architect J.J.H. van Halteren, datum dossier 6-3-1963 (D12.417657)

In oktober 1953 betrekken de paters van het “Gezelschap van het Goddelijk Woord”, oftewel de Missonarissen van Steyl, het gebouw als studiehuis. “Hun studenten aan de Universiteit, hun missionarissen die met verlof zijn en een rustige vacantie na lange jaren van ingespannen missie-arbied heus wel verdiend hebben, kunnen in “Sterreschans”, hetwelk voorheen door een Nijmeegse familie werd bewoond, een hun passend verblijf vinden.” (De Gelderlander 5/10/1953)

Uiterlijk betreft het de ramen van de zolderverdieping: hier zitten nu 2 ramen. Ook van binnen lijkt de verbouwing vooral de zolderverdieping te betreffen, waar nu 8 studeerkamers, een badkamer en berging zijn gebouwd.

Op de 1ste verdieping is de kamer linksboven opgedeeld in 2 studeerkamers. Bij de “bestaande toestand” bleek echter al sprake te zijn van een kapel en een aantal studeerkamers: het is onduidelijk of en welke verbouwing in de tussentijd had plaats gevonden.

Verbouwing perceel Sterrenschans 71 te Hatert, architect J.J.H. van Halteren, datum dossier 6-3-1963 (D12.417655)

Daarvoor heeft een verbouwing plaats gevonden om het aantal kamers uit te breiden, zodat er voor 15 paters woonruimte is.

Een foto uit 1958 te zien op GN5945 RAN: Huize Sterreschans van de paters S.V.D., met de Chineese Kardinaal Tien. Deze congregatie heeft tot 1976 of 978 in de Sterreschans gezeten (bijschrift bij de foto/Numaga). Daarnaast is Tien in 1962 op bezoek, zie de foto VN44960

Gezelschap van het Goddelijk Woord

De congregatie van de Missionariseen van Steyl is opgericht in 1875. Zij wordt ook het Gezelschap van het Goddelijke Woord of SVD (voluit: Societas Verbi Divini) genoemd. In 1875 richtte priester Arnold Janssen uit Goch de orde op. Vanwege de zogenaamde “Kulturkampf” was het niet mogelijk om een klooster in Duitsland te stichten. Daarop stichtte Janssen op 8 september 1875 in Steyl (onder Venlo) deze congregatie.

De congregatie werkt aan de missie, onder andere in de koloniën. In 1879 vond de eerste uitzending van missionarissen plaats, naar China.

Nadat tijdens “dolle dinsdag” het klooster in Steyl hadden vernield, vestigde de orde zich in 1954 uiteindelijk in Deurne

China en Kardinaal Tien

Op de foto’s staat de Chinese kardinaal Tien. Op 11-4-1946 was hij benoemd tot kardinaal van Peking. Na de communistische machtsovername in China was hij in 1951 verbannen. Tien leefde op dat moment in de Verenigde Staten.

De data van foto’s zijn mogeljik geen toeval: Tien was in 1958 aanwezig bij het conclaaf voor de verkiezing van Paus Johannus XXIII en in 1962 begon het 2e Vaticaans Concilie in Rome.

Vervolg

Huize Sterreschans (van 1953 tot 1978 het klooster van de Paters Norbertijnen), 1988, (Anton van Roekel via F33576 RAN CCBYSA)

Wanneer SDV verhuisd is, komt de familie G v d Bergh, die er in ieder in 1988 nog woont (Numaga). Ook na 1976 is de Sterreschans nog een aantal malen verbouwd. Vanwege privacy wil ik deze bouwtekeningen niet publiceren. Wel verwijs ik naar onderstand bericht over de renovatie:

Renovatie

De villa is gerenoveerd door aannemersbedrijf Boerboom. Op hun site: “Complete renovatie van Villa De Sterreschans op de Sterreschansweg. Hierbij zijn de dragende constructies van de wanden en het dak aangepast en is een geheel nieuwe leien dakbedekking aangebracht. Tevens is een ondergronds zwembad gebouwd met een bovenliggend terras waarop een nieuwe serre is gebouwd in stijl van de Villa.
De serre aan de zijgevel en het oude koetshuis zijn ook geheel in stijl vernieuwd. De gehele verbouwing (inclusief zwembadinstallatie, schilderwerken en alle overige technische installaties) is uitgevoerd onder verantwoording van aannemersbedrijf Boerboom bv.” Daarop staan tevens veel foto’s van de renovatie.

Beeldbepalend Object

(Overige) Bronnen en verder lezen

Over SVD:

SVD NEB

https://nl.wikipedia.org/wiki/Missionarissen_van_Steyl

https://www.deurnewiki.nl/wiki/index.php?title=Missionarissen_van_Steyl

https://www.dederdekerk.nl/index.php/encyclopedie-sp-157882441/missie-kopstukken-sp-1376477646/61-arnold-jansen-stichter-van-drie-missiecongregaties-in-steyl-aan-de-maas

Over kardinaal Tien:

https://en.wikipedia.org/wiki/Thomas_Tien_Ken-sin

http://www.svdchina.org/?q=node/128

https://www.catholic-hierarchy.org/bishop/btienk.html

Hertogstraat 23 en 25 restaurant Gandhi gesloten (mei 2024)

#Nijmegen, Centrum, Gebouw van de dag, Geen categorie, Hertogstraat

Hertogstraat 23-25, Visch- en Kaashandel Jac. Wouters architect vd Boogaard

7 mei 20247 mei 2024 ReisgidsNijmegenUtrechtTrein

1913 Hertogstraat 23-25 (huidig; vroeger soms Hertogstraat 31 genoemd)

Veel Nijmegenaren zullen Hertogstraat 23-25 vooral kennen van het restaurant Gandhi. Het pand is echter gebouwd als 2e winkel voor de vis- en kaaswinkel Jac. Wouters in 1913, naar een ontwerp van architect van de Boogaard.

Een aantekening bij dit artikel: vanwege straatnaamveranderingen/adreshernummeringen wordt nog geen volledig overzicht gegeven van de eigenaren. Het artikel volgt hier de verbouwingen die aan het pand hebben plaats gevonden; het is dus mogelijk dat er in de loop der tijd eigenaren/gebruikers zijn geweest die geen verbouwing hebben doorgevoerd.

Visch- en Kaashandel Jac. Wouters, architect vd Boogaard

1913 (dan Hertogstraat 31 geheten)

Advertentie opening Wouters Hertogstraat 23 (De Gelderlander 9/5/1913)

Het pand is gebouwd als 2e winkel voor de vis- en kaaswinkel Jac. Wouters in 1913, naar een ontwerp van architect van de Boogaard.

Daarbij is opvallend dat de winkel slechts een klein deel van de begane grond betreft. Daarachter bevindt zich een huiskamer. En eveneens opvallend: vervolgens een open plaats, dan een keuken en salon. En vervolgens een tuin met daarachter een magazijn.

Plan voor het bouwen van een Winkelhuis met Magazijn en een afzonderlijk Bovenhuis aan de Hertogstraat te Nijmegen. Kad: bekend Sectie C No 4317 + 4318 (D12.383343) Hertogstraaat 23 en 25 (op dat moment Hertogstraat 31) Architect vd Boogaard — Plan voor het bouwen van een Winkelhuis met Magazijn en een afzonderlijk Bovenhuis aan de Hertogstraat te Nijmegen. Kad: bekend Sectie C No 4317 + 4318 (D12.383343)

Begane Grond: Plan voor het bouwen van een Winkelhuis met Magazijn en een afzonderlijk Bovenhuis aan de Hertogstraat te Nijmegen. Kad: bekend Sectie C No 4317 + 4318 (D12.383343) architect vd Boogaard — Begane Grond: Plan voor het bouwen van een Winkelhuis met Magazijn en een afzonderlijk Bovenhuis aan de Hertogstraat te Nijmegen. Kad: bekend Sectie C No 4317 + 4318 (D12.383343)

Waarschijnlijk betreft het gebouw met de “keuken en salon” een tweede woning, aangezien rechts van de winkel een gang is ingetekend. Maar mogelijk bestaat de begane grond uit 1 woning en is er daarnaast sprake van een bovenhuis.

Op de de eerste verdieping van het voorste stuk is tevens een keuken aanwezig, met daarnaast een aantal kamers. Echter: onder het gebouw zijn kelders aangebracht, waarbij onder een deel van de kelder onder de winkel de kelder van het “bovenhuis” is.

Op de tweede verdieping van het voorste gedeelte is een badkamer aanwezig. Daarnaast zijn er op deze verdieping 3 slaapkamers en een klein deel “zolder”.

Ook is er een badkamer op de eerste verdieping van het achterste gebouw. De eerste verdieping van dit stuk telt 2 slaapkamers en op de 2e verdieping nog eens 3 slaapkamers.

Bloem detail Hertogstraat 23-25 (mei 2024)

Pilaren, detail Hertogstraat 23 - 25 (mei 2024) — Pilaren, detail Hertogstraat 23 -25 (mei 2024)

Bij de opening

Wanneer de vis en kaaswinkel Wouters haar deuren in mei 1913 opent, schrijft het PGNC het hieronder staande artikel. Daarbij iets over de al genoemde hernummering: op een gegeven moment wordt Hertogstraat 31 (tijdelijk) gebruikt, waarschijnlijk ook (en mogelijk als gevolg van het adres Hersteeg 31, zoals de Hertogstraat tijdelijk is genoemd. Dat verklaart tevens waarom Wouters in de advertentie hierboven huisnummer 23 noemt en het artikel 31:

“Visch- en Kaashandel Jac. Wouters.

In het perceel Hertogstraat 31 heeft morgenavond de opening plaats van den tweeden winkel van den heer Jac. Wouters, die op de Zeigelbaan sinds vele jaren een drukbeklanten handel in visch- en kaas heeft. Het getuigt dus wel van vooruitgand in zaken, dat thans de tweede winkel in een ander stadsdeel zijn deuren voor de clientèle zal openstellen. De nieuwe winkel maakt zoowel uit- als inwendig een keurigen indruk en kan werkelijk voor eene model-inrichting op dit gebied gelden. Van verren afstands reeds trekken in groote vergulde letters de woorden >Kaas Visch< de aandacht van den wandelaar. De onderpui van den sierlijken gevel is geheel opgetrokken uit Beiersch graniet en de bovenbouw is in de kostbare Brucorner steen, terwijl bij de boogvormen in den gevel St. Même-steen is aangebracht. Treedt men den winkel binnen, dan wordt het oog aangenaam getroffen door het inderdaad schitterend interieur. De heer Wouters heeft geen kosten gespaard om met dezen nieuwen winkel uitstekend voor den dag te komen en het gebouw als het ware symbool te doen zijn van de degelijkheid zijner zaken. De vloer is met honderden Uljee-tegels ingelegd en stelt een Smyrna-tapijt voor. Verder ziet men in de wanden van den geheel steenen en marmeren toonbank en van den winkel zelf fraaie tegeltableaux met toepasselijke voorstellingen. Twee deze tableaux komen ook in den gevel voor. Keurig verf- en zeer mooi koperwerk, ook van de electrische verlichting, volmaken het geheel.

Achter in den wnkel is een kantoortje en vindt men drie porceleinen vuurklei bakken voor de verfrissching van de visch.

Ook de andere afdeelingen van den winkel munten uit door het samengaan van sierlijkheid en degelijkheid. De gangen hebben alle terrasso-vloeren, in het magazijn achter in het pand is een steenen ijskast gebouwd volgens het nieuwste systeem en ook de kaaskelder onder in den winkel is frisch en practisch ingericht.

Dat deze winkel aan de hoogste eischen omtrent hygiëne voldoet behoeft geen betoog.

Bij de opening morgenavond zullen in de etalage o.m. eenige Oceaan-visschen worden uitgestald, welke de belangstelling nog wel zullen verhoogen voor dit nieuwe pand, dat een sieraad voor de Hertogstraat is.

Wij laten hieronder de namen volgen van hen die aan den bouw en inrichting hebben meegewerkt. Het zijn de heeren van den Boogaard, architect; van de Wagt Sr., aannemer; G.W. Tesser, Oude Stadsgracht, schilder; Reuser-van Alfen, electrische installatie, allen alhier; leverancier der tegels Heystee Smit, Amsterdam.” (PGNC 8/5/1913)

Verbouwing naar Café, architect Okhuijsen

1941

In 1941 vindt er een verbouwing naar een café plaats. Hiervan is J.D.A. Okhuijsen de architect. Er is nog niet onderzocht of er na Wouters nog een andere gebruiker van het pand is geweest. Aan de voorgevel vindt er geen wijziging plaats; het betreft vooral de verbouwing van de winkel tot Café-biljart. Daarbij wordt het gedeelte van de gang bij het café getrokken. Op de open plaats worden toiletten geplaatst.

Heropening cafe biljart Reinhard in 1946 (De Gelderlander 23/5/1946)

1947: Verbouwing NV de Bijenkorf, met nummer 27, architecten Architecten D. en P. Benning

Hertogstraat 27 en 29 in 1952: Bij de begrafenis van de heer A.P. Keijser werden alle zaken van de familie Keijser in Nijmegen door de begrafenisstoet gepasseerd. Op de foto neemt het personeel van de Bijenkorf (die later aan de Burchtstraat werd gevestigd) afscheid met het uitreiken van bloemstukken. Antonius Petrus Keijser (de poppendokter van de Lange Hezelstraat 10) was de oprichter van N.V. de Bijenkorf en N.V. Handelsmij. TEPA (Molenstraat 52). Eigenaar van de Bijenkorf G. Keijser was de tweede zoon van de overledene, 1/9/1952 (J.F.M. Trum via GN18746 RAN CCBYSA)

In 1947 vindt de verbouwing voor de Bijenkorf plaats (geen relatie met de bekende keten). De architecten zijn D. en P. Benning. Daarbij wordt de begane grond van nummer 27 bij de winkel getrokken. Het winkelgedeelte van nummer 23-25 krijgt een passage met aan weerskanten etalages. De openplaats en de bergingen achter het biljart worden als verkoopruimte bij de winkel getrokken. Daarachter komen toiletten. Het pakhuis blijft pakhuis.

Plan tot het uitbreiden van de percelen aan de Hertogstraat Nos 23-25 en 27 te Nijmegen, Architecten D. en P. Benning, datum dossier 14-3-1947 (D12.407398)

Waar het biljart gedeelte zat, wordt de muren naar het winkelgedeelte van nummer 27 doorgebroken. De winkel op nummer 27 had al een eigen ingang rechts, deze blijft behouden.

De Bijenkorf had geen behoefte aan de café inventaris, advertentie De Gelderlander 21/4/1947

Zie voor nummer 27 verder het volgende artikel:

Hertogstraat 27 en 29 architect Claase

In mei 1904 ontwerpt architect Claase een winkelhuis en woonhuis aan de Hertogstraat (27 en 29). De opdrachtgevers zijn de…

3 mei 20244 mei 2025

De Bijenkorf zal hier tot 1952 haar winkel hebben. Daarna vindt de verhuizing plaats naar de nieuwbouw:

Burchtstraat 110 Nijmegen: Herbouw van de winkel van Keijser

In oktober 1954 opent G. Keijser op Burchtstraat 110 zijn nieuwe winkel (niet de keten). De oorspronkelijke winkel zat in…

4 augustus 20236 juni 2025

1976-1977 Verbouwing voor J. v.d. Hoek, architect P. Hermans

Plan voor het verbouwen van de winkel en het woonhuis aan de Hertogstraat 23-25 te Nijmegen v.r.v. de WelEd. Heer J. v.d. Hoek, wonend Grotestraat 6 te Cuijk, P. Hermans architekt, datum tekening 4-12-1976 (D12.509152)

De volgende verbouwing is uit 1976/1977. (Behalve een verbouwing van de achterkant in 1959). Dan wordt het pand Hertogstraat 23-25 weer een winkel zonder de doorbraak met nummer 27.

Het betreft vooral de verbouwing van de begane grond: de passage met de etalages wordt bij de winkel zelf getrokken. Een deel van het achterste gedeelte van de winkel wordt magazijn en verblijfsruimte.

(Ook al zijn de gegevens openbaar, ik wil op deze plaats vanwege privacy de bouwtekeningen niet verder publiceren).

Vervolg

In 1984 zit Noviomagum in het pand; In de richting van de Hertogstraat, 25 mei 1984 (Ber van Haren via kn13363-6 RAN CCO) — In 1984 zit Noviomagum in het pand; In de richting van de Hertogstraat, 25 mei 1984
(Ber van Haren via kn13363-6 RAN CCO)

Volgende verbouwingen vinden in ieder geval plaats in 1980 (veranderen winkel tot horecabedrijf) en 2009 (veranderen winkelpui en entree bovenwoningen).

Er is niet onderzocht wat de verdere geschiedenis van het gebouw is. In ieder geval zit in 1984 Noviomagum in het pand.

Jarenlang heeft hier Indiaas restaurant Gandhi gezeten, op dit moment (mei 2024) is het restaurant gesloten.

Gemeentelijk Monument

Het pand is een gemeentelijk monument. Als waardering:

“Architectuurhistorisch van waarde vanwege de kwaliteit van het ontwerp en als voorbeeld van een vroeg twintigste-eeuws woon-winkelpand in de art nouveau trant. De voorgevel heeft een eenvoudige en evenwichtige uitstraling en kent een precieze detaillering. Het pand heeft stedenbouwkundige waarde als kenmerkend onderdeel van de aaneengesloten gevelwand van de Hertogstraat en als een van de weinige vooroorlogse gebouwen die in dit deel van de stad bewaard zijn gebleven. De vormgeving van het woonhuis en de winkelpui met art nouveaukenmerken weerspiegelt de ontwikkeling van het winkelapparaat in de vroege twintigste eeuw en geeft het pand daarmee cultuurhistorische waarde. Dat de historische parcellering grotendeels behouden is en het pand deel uitmaakt van een aaneengesloten rij panden van vóór de Tweede Wereldoorlog maken dat het pand bouwhistorisch een indicatieve waarde heeft.”

Drie generaties Van den Boogaard, architecten van Nijmegen en omgeving

Architecten Van den Boogaard 3 Generaties met 4 architecten Van den Boogaard. De eerste is beeldhouwer/architect Antonius van den Boogaard.…

28 februari 202321 december 2025

J.D.A. Okhuysen, architect

OVER J.D.A. Okhuysen, architect Okhuysen (of Okhuijsen) lijkt vooral als architect van de wederopbouw veel gebouwen in het centrum van…

12 april 202315 juni 2025

Hertogstraat 27 en 29 architect Claase

In mei 1904 ontwerpt architect Claase een winkelhuis en woonhuis aan de Hertogstraat (27 en 29). De opdrachtgevers zijn de…

3 mei 20244 mei 2025

#Nijmegen, Centrum, Hertogstraat

Hertogstraat 27 en 29 architect Claase

3 mei 20244 mei 2025 ReisgidsNijmegenUtrechtTrein

1904 Hertogstraat 27 en 29

In mei 1904 ontwerpt architect Claase een winkelhuis en woonhuis aan de Hertogstraat (27 en 29). De opdrachtgevers zijn de gebroeders Faazen, die wonen op nummer 27 en ook in de nieuwbouw op nummer 29 zullen gaan wonen. In november 1904 opent de bloemisterij Gerretsen en Valeton op nummer 27. Opvallend aan de het pand zijn de kleurrijke bloementegels. Jarenlang heeft bovendien de Wildcentrale in deze winkel gezeten.

De eerste luifel is nummer Hertogstraat nummer 27; Hertogstraat gezien in de richting van het Kelfkensbos, links het Wintersoord, 1910 (J.H. Schaefer via F14527 RAN) — De eerste luifel is Hertogstraat nummer 27; Hertogstraat gezien in de richting van het Kelfkensbos, links het Wintersoord, 1910 (J.H. Schaefer via F14527 RAN)

In het PGNC 27/5/1904 staat de aankondiging van de aanbesteding van “Het amoveeren van perceel No. 29 aan de Hertogstraat en daar ter plaatse weder bouwen van een Woon- en Winkelhuis, voor rekening van de Heeren A. en J. Faazen”.

Winkelhuis en Woonhuis voor de Heeren Faazen aan de Hertogstraat no 29, architect Claase, datum tekening mei 1904 (D12.378739)

Aan de indeling is te zien dat de begane grond links bestemd is voor een winkel met daarbij een werkkamer en rechts een woonfunctie heeft. Uit de bouwtekening D12.378739 blijkt verder dat de eerste en tweede verdiepingen ingedeeld zijn als woningen.

Winkelhuis en Woonhuis voor de Heeren Faazen aan de Hertogstraat no 29, architect Claase, datum tekening mei 1904 (D12.378738)

Kleurrijke tegels met bloemen

Tegeltableau bloemen Hertogstraat 27 (mei 2024)

Een opvallend element van deze panden zijn de tegels met bloemen. Deze lijken in D12.378739 nog niet te zijn ingetekend. Het is mij nog onbekend wat de reden is van de bloementegels, een aantal mogelijkheden:

Vanwege bloemisterij Gerretsen & Valeton: mogelijk was vanaf het begin bekend -zij hadden daarvoor hun winkel op Hertogstraat 3- dat zij hun winkel op nummer 27 zouden vestigen of hebben zij op enig moment de tegels laten aanbrengen. Dit lijkt het meest waarschijnlijk, aangezien in ieder geval tot de Tweede Wereldoorlog hier de bloemenzaak was gevestigd;
Vanwege de vroegere landbouwfunctie van deze plek: de gebroeders Faazen staan in het adresboek van onder andere 1903 als “landbouwer” in het adresboek; nummer 27 is een “stal”;
Een andere reden, bijvoorbeeld puur decoratie

Tegeltableaus Hertogstraat 29 (mei 2024)

Opvallend is dat op de foto uit 1910 de bloementegels nog niet lijken te zijn aangebracht. Ook op de ansichtkaart van de kwekerij (zie hieronder) zijn er geen tegels te zien. Een andere mogelijk is dat de tegels op dat moment zijn overgeschilderd.

Ook op de foto uit 1910 lijken er nog geen bloementegels te zijn aangebracht

Bloemisterij Gerretsen & Valeton

In november 1904 verhuist bloemisterij Gerretsen & Valeton naar de Hertogstraat no. 27. De eigendomsverhouding is nog niet achterhaald: of Gerretsen & Valeton de eigenaar of huurder van het gebouw waren. Het PGNC over de opening:

“Bloemenmagazijn Gerretsen & Valeton.

De firma Gerretsen & Valaton, de welbekende bloemisten, die hunne uitgestrekte kweekerij te Hees hebben, hebben heden hun magazijn in de Hertogstraat no. 3 verplaatst naar het perceel no. 27 diezelfde straat, een ruim en luchtig pand, dat volkomen aan de eischen voor dit veelomvattend vak voldoet. Het net ingerichte magazijn beantwoordt ten volle aan de eischen des tijds en van de branche en is in staat een welriekende bloemenschat en de uitgebreidste plantensorteering te bewaren. De naam der firma Gerretsen & Valeton is een zoo gevestigde, dat hierop zeker niet nader de aandacht behoeft te worden gevestigd; als voorheen weet men nu waar het adres is wanneer men iets zeer artistieks en goeds op dit gebied wil verkrijgen.” (PGNC 24/11/1904).

Vooraf: Hertogstraat 3

Advertentie opening Gerretsen & Valeton in Hertogstraat 3 (De Gelderlander)a 23/4/1901

Op 23 april 1901 openen Gerretsen en Valeton hun bloemenmagazijn in Hertogstraat 3.

Burkens in de V.O.F.

Op 1-10-1903 wordt de vennootschap ontbonden; Gerretsen is dan bloemist te Nijmegen, Valeton te Hees https://studiezaal.nijmegen.nl/detail.php?nav_id=6-1&index=74&imgid=2325878281&id=2284724447 En vervangen door een v.o.f. waarbij tevens Pieter Coenraad Burkens vennoot is (Actenummer 2502, Archiefnummer 449, Inventarisnummer 93).

De V.O.F. bestaande uit Gerretsen, Valeton en Burkens “bloemisten en boomkweekers te Hees” kopen op 5-10-1903 “een boomgaard onder Hees gelegen, op een perceelsgewijzen kadastralen legger van Neerbosch bekend, in Sectie B. nummer 1168, groot negen en tachtig aren vijftig centiaren,” voor 5.500 gulden. Vervolgens koopt, in hetzelfde contract, het onroerend goed van de V.O.F. (? Waarom dan niet rechtstreeks?) (Actenummer 4901, Archiefnummer 442, Inventarisnummer 175)

Op 1-10-1904 gaat de V.O.F. een hypotheek van 25.000 gulden aan bij de Zeeuwsche Hypotheekbank via Dirk Jan Haspels. Als onderpand brengen zij: “twee huizen, tuin, boomgaard en oranjerie gelegen te Hees, Kadastraal bekend gemeente Neerbosch in Sectie B Nummer 1168 groot negen en tachtig aren vijftig centiaren en 1793 groot zes en zestig aren negentig centiaren. (Actnummer 2730, Archiefnummer 449, Intentarisnummer 100)

Kwekerij in Hees

Gerretsen & Valeton, 1910 (F32438 RAN) — Gerretsen & Valeton (F32438 RAN)

Zij hebben hun kwekerij in Hees. De bijbehorende woningen bestaan nog steeds: de huidige adressen zijn Schependomlaan 36 en 46 (beiden gemeentelijke monument).

Momenteel ben ik nog bezig met het verzamelen van gegevens van Schependomlaan 36 en 46. Opvallend genoeg heb ik tot nu toe geen contract gevonden waarbij Gerretsen en Valeton eigenaar zijn van de winkel. Na het overlijden van Gerretsen in 1910, gaat Valeton voor zichzelf verder. Daarbij gaat hij een N.V. aan met P.F. Marttin. Marttin, en daarna zijn zoon, lijken in de jaren 20 eigenaar geworden te zijn van de winkel.

In ieder geval komt de heer Marttin in 1915 voor als directeur van de firma Gerretsen en Valton. Hij heeft dan “weêr een proeve gegeven van “het thema te kunnen variëren”. Ter ere van de verjaardag van Koningin Wilhelmina heeft hij de etalage in de vorm van een soort pergola (PGNC 1/9/1915).

Gerva

Vanaf in ieder geval PGNC 6/7/1929 wordt de Bloemensalon Gerva genoemd (een samentrekking van Gerrets en Valeton).

Bern. Marttin

Advertentie Gerva door B. Marttin (PGNC 1/10/1936)

Zoon B.F. Marttin komt in het Adresboek van 1932 voor het eerst voor (evenals een aantal andere Marttins). Ook geschreven als Bern. Marttin (PGNC 22/12/1936).

In 1936 laat hij de winkel moderniseren:

“Het Bloemenmagazijn “Gerva” gemoderniseerd

Het pleit voor den heer B. Marttin, directeur van het bekende bloemenmagazijn “Gerva” aan de Hertogstraat, dat hij terdege heeft ingezien, dat het wel aangenaam is een zaak te hebben die kan bogen op een 35-jarige uitstekende reputatie, maar dat het wel eens zeer gewenscht kan zijn om die zaak, wat inrichting een aankleeding betreft, een verjongingskuur te doen ondergaan. De eischen, die er aan een zaak van standing gesteld worden, hebben zich immers de laatste jaren zeer sterk gewijzigd. De heer Marttin heeft de consequentie daarvan aanvaard en zoo zien wij thans dit oude Nijmeegsche bloemenhuis verjongd weer terug. Het is wel sterk in zijn voordeel veranderd door de plaats gehad hebbende moderniseering. Ongetwijfeld maakte het winkelinterieur vreoger een stemmigen, voornamen indruk, maar toch: het was er wel wat somber. Thans is echter juist het tegenovergestelde het geval. Wat is hier alles veel lichter geworden dank zij de in het wit gehouden wandbekleeding en het wegbreken van een verbindingstuk tusschen voor- en achtergedeelte, wat grooteren licht-inval mogelijk maakte. De zaak ziet er thans frisch en fleurig uit, niet het minst door een schat van bloemstukken, waaronder ware kunststukjes zijn. Het kan wel niet anders of nog meer dan voorheen zal bloemenmagazijn “Gerva” een gewild adres zijn voor wie prijs stelt op een prettige sfeer in den winkel en goede uitvoering van zijn opdrachten.

En tot slot nog allen lof voor de Studio Bos aan de Mariënbugschestraat, die deze modereniseering tot stand bracht.” (PGNC 2/10/1936)

De tot nu toe laatste gevonden advertentie van bloemenmagazijn is in PGNC 28/9/1942, waarin een loopjongen wordt gevraagd.

Gevonden adressen

Hieronder staan de tot nu toe gevonden adressen weergeven die betrekking hebben op de beide “Gerretsen & Valeton”‘s:

Naam	Omschrijving	Adres	Adresboek
Gerretsen & Valeton	Bloemenmagazijn	Hertogstraat 3	1902, 1903
H.A. Gerretsen	Firma Gerretsen en Valeton, handelskwekerij	Hees Kerkstraat 84a	1902, 1903
H.C. Valeton	Firma Gerretsen & Valeton, bloemist	Hees 84	1902, 1903
Valeton	Firma Gerretsen & Valeton, bloemenmagazijn	Hertogstraat 3	1902, 1903, 1905, 1907
Valeton	Firma Gerretsen & Valeton, bloemenmagazijn	Hertogstraat 27	1907, 1909, 1910
Stal		Hertogstraat 27	1902, 1903
J. Faazen		Hertogstraat 29	1902
J en A. Faazen	Landbouwer in 1903; A. is landbouwer in 1907	Hertogstraat 29	1903, 1907, 1908, 1920

Gerretsen & Valeton	Bloemenmagazijn	Hertogstraat 27	1905
H.A. Gerretsen	Firma Gerretsen en Valeton, handelskweekerij	Hees, Kerkstraat 84a	1905
H.A. Gerretsen	Firma Gerretsen en Valeton, bloemist of bloemenwinkel	Hertogstraat 27	1907, 1909
H.A. Gerretsen		Hertogstraat 27	1908
Wed. H.A. Gerretsen	Weduwe van de bloemist?	Hoogstraatje 1	1905
H.C. Valeton	Firma Gerretsen & Valeton, bloemist	Hees 84	1905, 1907, 1909
W. Faazen	3 familieleden?	Hertogstraat 29	1907
H.C. Valeton	Firma Gerretsen & Valeton, bloemist	Dorpstraat 46	1910, 1912-1913, 1913-1914, 1914-1915,

P.F. Martin	bloemist	Hertogstraat 33	1910-1911, 1920
P.F. Martin/Martijn/Marttin	Bloemist	Hersteeg 33	1912, 1913-1914, 1914-1915, 1915-1916, 1916, 1918, 1922, 1924
Gerretsen & Valeton	Bloemensalon	Hersteeg 33	1912, 1912-1913, 1913-1914, 1914-1915, 1915-1916, 1924
Gerretsen & Valeton	Bloemenmagazijn	Hertogstraat 33	1913-1914, 1915-1916, 1916, 1918, 1920, 1922, 1926
Wed. H.A. Gerretsen	Geb. Janssen	Fransche plaats 3	1912
Gerretsen & Valeton	Firma, handelskweekerij	Dorpstraat 36 Hees	1912, 1912-1913, 1913-1914, 1914-1915, 1915-1916, 1916, 1922
Gerretsen & Valeton	Tuinarchitect	Mesdagstraat 71	1922
Gerretsen & Valeton	handelskweekerij	Dorpstraat 46 Hees	1924
N.V. Gerretsen & Valeton’s Bloemenmagazijn	P.F. Martin	Hertogstraat 33	1924, 1926
Gerretsen & Valeton’s Bloemenmag. Kweekerij		Wolfkuilscheweg 189	1926
Fa. Gerretsen & Valeton	Handelskweekwerij	Dorpsstraat 46 Hees	1926, 1928, 1932, 1934
Gerretsen & Valeton’s Bloemenmag. en Kweekerij		Hertogstraat 33	1928
Gerretsen & Valeton’s Bloemenmag. en Kweekerij	In 1932 staat op 1 plek erbij: N.V. Bloemisterij P.F. Martin	Hertogstraat27	1932, 1934
Gerva	Bloemenmagazijn, kweekerij, tuinaanleg	Hertogstraat 27	1932, 1934, 1936, 1938, 1940
Kantoor “Gerva”		Wolfskuilscheweg 189	1932, 1934, 1936

B.F. Martin	Bloemist	Hertogstraat 27	1932
J.D. Martin	Binder; in 1934 bloemist	Hertogstraat 27	1932, 1934, 1936
P.F. Martin	Bloemist	Hertogstraat 27	1932, 1934
Wed. P.F. Martin	Geb. W. Toepoel	Hertogstraat 27	1936
B.F. Martin	kweeker	Wolfskuilscheweg 191	1934, 1936
B.F. Martin	kweeker	Hertogstraat 27	1940

1944: Noodwinkel de Bijenkorf

In ieder geval heeft de Bijenkorf in november 1945 hier haar winkel (De Gelderlander 22/11/1945). Dit was een noodwinkel, nadat het bombardement van februari 1944 de winkel op de Stikke Hezelstraat had verwoest en vervolgens de nieuwe winkel op de Lange Burchtstraat in september 1944 in vlammen opging.

In 1951 breidt zij uit door de noodwinkel Hertogstraat 8, waar voorheen kokzaak Draper gevestigd was, over te nemen. In 1954 verhuist de Bijenkorf naar de nieuwbouw van de Burchtstraat. Zie onderstaand artikel, waarbij tevens een foto van de noodwinkel is opgenomen:

Burchtstraat 110 Nijmegen: De “Bijenkorf” van Keijser

Poelier De Wildcentrale

Tegenwoordig is al jarenlang poelier De Wildcentrale in dit pand gevestigd.

Poelier Wildcentrale Hertogstraat 27 en 29, 1989 (Ber van Haren via ZN35960 CCO)

Gemeentelijk monument

Het pand is een gemeentelijk monument: “Samen met het naastgelegen woonhuis fraai voorbeeld van Jugendstil bebouwing. Interessant als voorbeeld van de gemengde bebouwing van de randstraten van het centrumgebied met naast elkaar woon- en winkelbestemming.”

B.J.C. Claase, architect van de Jozefkerk

Architect Bernardus Joannes Claase (Rotterdam, 14 september 1862 – Nijmegen, 29 januari 1919). Zijn bekendste werk is de St.Jozefkerk aan…

1 maart 20237 februari 2026

Groesbeekseweg 23 architect Claase

IN 1897/1898 ontwerpt architect Claase 2 woonhuizen op de hoek Groesbeekseweg en Guyotstraat voor de heer Burgers.

26 september 202330 december 2025

Schikgodinnen beeld Oscar Goedhart Hertogplein

Oscar Goedhart maakte in 1974 de sculptuur Schikgodinnen. Deze staat op het Hertogplein. De 3 schikgodinnen bepalen samen de levensloop…

26 maart 202420 december 2024

Albert Heijn; Gezien ter hoogte van de Stockumstraat. Links op de achtergrond de Platenmakersstraat, 1939 (ir. J.G. Deur via F15383 RAN CCBYSA)

#Nijmegen, Burchtstraat, Centrum

Albert Heijn Burchtstraat

26 april 202415 maart 2025 ReisgidsNijmegenUtrechtTrein

1934 Burchtstraat 53 (huidig)

In 1934 verhuist Albert Heijn van de winkel op de “hoek Burchtstraat-Stokkumsestraat” naar het verbouwde pand op de Burchtstraat, met huidig nummer 53. De winkel werd tijdens het bombardement verwoest en zou een nieuwe, moderne voorgevel krijgen. Het gebouw is echter al veel ouder dan de 20e eeuw: het is in ieder geval bekend in de 14e eeuw en zal vanwege de aanwezigheid van middeleeuwse resten op de monumentenlijst worden geplaatst.

Vooraf, 1895: Muziekhandel Polak

"Bestaande toestand", bouwtekening in verband met de verbouwing 1934 (D12.400358) — “Bestaande toestand”, bouwtekening in verband met de verbouwing 1934 (D12.400358)

Voordat Albert Heijn zich in dit pand vestigde, was het de muziekhandel van Philip Polak. Hij had vanaf 1895 hier zijn winkel gehad, nadat hij uit de Augustijnenstraat was verhuisd.

“Nijmegen, 19. November.

Al weder is in de Burchtstraat een nieuw magazijn geopend en wel dat van den heer Philip Polak, die zijn uitgebreiden muziekhandel van de Augustijnenstraat naar de Burchtstraat No. 35 heeft overgebracht. Behalve een groot assortiment piano’s, orgels en strijkinstrumenten vindt men in dit magazijn een groote collectie muziek, verder speeldoozen in alle genres, snaren, enz. Ook voor de St.-Nicolaas zijn een aantal fantasie-artikelen met muziek voorhanden, die zeker vele koopers zullen vinden. De heer Polak had stellig geen beteren stand voor zijn handel kunnen vinden. Wij hopen, dat spoedig alle muziekbeoefenaars uit Nijmegen en de omstreken den weg naar zijn magazijn zullen weten te vinden.” (PGNC 20/11/1895)

1934: verbouwing en verhuizing van Albert Heijn

Filiaal: Nijmegen Verbouwing perceel Lange Burghstraat Winkelpui, Zaandam N.V. Alb. Heijn, datum tekening 8 juni 1934 (D12.400359)

Verbouwing perceel Lange Burghstraat te Nijmegen Kad. Sectie C. No 5293 voor de N.V. Alb. Heijn Z/dam, datum tekening mei 1934 (D12.400358)

De verbouwing is ontworpen door de eigen architecten van Albert Heijn. De belangrijkste verbouwing lijkt de voorkant te betreffen, waar van 2 winkels 1 winkel is gemaakt.

Daarbij lijkt het pannendak vervangen te zijn door een plat dak.

De opening

De Gelderlander over de opening in oktober 1934:

“Albert Heijn.

Hedenmiddag werd de nieuwe winkel Albert Heijn in de Lange Burchtstraat 21 geopend.

Het is een opvallende overgang van een eenvoudigen winkel op den hoek Lange Burchtstraat-Stokkumstraatje, nu naar het kapitale pand, waarin eerst de muziekhandel der firma Polak was gevestigd.

De architect der firma Albert Heijn heeft de pui grondig veranderd en er zoo’n frisch uitzicht aan gegeven, dat de Lange Burchtstraat er op vooruitgegaan is.

Advertentie Heropenin0g; Albert Heijn noemt zowel de adressen Lange Burchtstraat 21 als 27 (PGNC 30/10/1934)

De nieuwe winkel van Albert Heijn is geheel naar de eischen des tijds ingericht- zoo hygiënisch als bouwkundig.

Er kwamen (twee groote winkelramen, waarvoor de kwaliteitsartikelen tot volle recht kunnen komen.

Binnen is de winkel geheel betegeld in lichte tinten. Marmeren toonbanken met ingebouwde vitrines, welke een weelde aan waren toonen, sluiten de winkel af van de wanden met de tallooze vakken en bakken. Alle winkelbakken zijn afgedekt.

Bij de nieuwen winkel is nu ook een vleeschafdeeling gevoegd.

In deze afdeeling is een speciale koelinrichting aangebracht, waarin de fijnste vleeschwaren frisch gehouden worden.

Het is een lust in den nieuwen winkel rond te kijken- eerst nu komen de A.H.-artikelen tot volle recht.

Het doel der firma Albert Heijn is de beste kwaliteiten te leveren tegen langst mogelijken prijs.

Zij wordt daartoe in staat gesteld doordat de meeste artikelen in eigen fabrieken klaar gemaakt en verpakt worden te Zaandam, waar ook de contrôle is op alle artikelen, welke naar de A. Heijn-winkels- ongeveer tweehonderd in het land- gaan.

In Zaandam is gevestigd een koek- en banketfabriek, een cacao-chocoladefabriek, een biscuitfabriek en een voor suikerwerken.

Verder zijn in Zaandam ingericht eigen koffiebranderijen, een theemeleerinrichting en eigen afdeelingen voor het reinigen en sorteeren van peulvruchten en zaden.

In totaal werken er in Zaandam ongeveer 600 arbeiders in de A. Heijn-fabrieken.

De eerste A. Heijn-winkel werd te Oostzaan geopend: nu bijna een halve eeuw geleden- thans bezit Albert Heijn over het geheele land 200 winkels. De eerste fabriek der uitgebreide A. Heijn-industrie werd 40 jaar geleden gebouwd.

Wij zijn hier voor een industriëele onderneming van groot formaa.

De verbouwing te Nijmegen werd uitgevoerd naar eigen A. Heijn-architectonisch ontwerp door de firma Brand alhier.

De firma Ruikes verzorgde de electriciteitsvoorziening en de firma Bökkerink het frissche schilderwerk.

Door bemiddeling van de heer N.S. Verbeek, makelaar, werd indertijd het pand van de firma Polak aangekocht voor de firma Albert Heijn.” (De Gelderlander 31/10/1934)

Bombardement februari 1944

De verwoeste Albert Heijn; Opruimingswerkzaamheden na de verwoestingen van het bombardement 22 februari 1944. Rechts Albert Heijn met links daarvan de Urquelle Stube, na de oorlog Old Dutch geheten, met links daarvan Ockhuizen Lunchroom. Op de achtergrond zichtbaar de splitsing van de Platenmakersstraat (rechts) en de Korte Burchtstraat (links), 22-2-1944 (Gn114 RAN)

Tijdens het bombardement van 22 februari 1944 raakte Albert Heijn en de panden daaromheen beschadigd. Maar niet totaal verwoest, zoals zoveel panden. In 1944 vindt de heropening van de winkel plaats.

Heropening Albert Heijn Lange Burchtstraat 1944 (PGNC 4-3-1944)

Een foto uit 1953 is te zien op GN1786.

"Bestaande toestand" Albert Heijn Burchtstraat, datum tekening 22-3-1956 (D12.427103) — “Bestaande toestand” Albert Heijn Burchtstraat, datum tekening 22-3-1956 (D12.427103)

1957: Verbouwing Albert Heijn naar 1 open ruimte

In het Bouwdossier zijn 2 dossiers te vinden uit 1957: een met “Veranderen winkelpand” met datum 3-4-1957 en 1 met “Wijzigen bouwen winkelpand” met datum 11-12-1957. Afgaande op dit dossier lijkt dat het pand na 1934 niet meer is gewijzigd (een andere mogelijkheid is echter dat Albert Heijn in 1944 een noodverbouwing heeft laten uitvoeren). Ook de weergegeven indeling is die van 1934. Wanneer de bestaande toestand wordt vergeleken met de foto uit 1953, GN1786, zijn er toch afwijkingen te zien. De meest opvallende is dat de bogen boven de ramen op de eerste verdieping zijn verdwenen.

De wijziging in het bouwdossier van 1957 lijkt vooral technische uitwerkingen te betreffen. Ook hier is het Bouwbureau van Albert Heijn N.V. Zaandam de architect.

Voorgevel verbouwing Albert Hein Burchtstraat, Datum tekening 21-2-1957 (D12.427104) — Voorgevel verbouwing Albert Hein Burchtstraat, Datum tekening 21-2-1957

Bij de voorgevel is de gevel van de begane grond gewijzigd. Op basis van de “bestaande toestand” bij de verbouwing in 1983 is voor D12.427109 gekozen als tekening om de indeling weer te geven (zie hieronder. Het verschil met D12.427104 lijkt vooral te bestaan in de plaatsen van de zuilen).

Opvallend is dat het nu gaat om een grote, open winkel. Een deel van het magazijn is naar de 2e verdieping verplaatst,

Voorgevel verbouwing Albert Hein Burchtstraat, Datum tekening 22-3-1956 (D12.427109)

In ieder geval is het pand in 1960 nog een Albert Heijn, zie de foto: F15447.

Vervolg

Burchtstraat 53, juli 2019 (Google Streetview)

Er is verder niet uitputtend onderzocht wat de geschiedenis van het pand daarna is geweest.

In 1983 vindt de verbouwing van het pand plaats voor Gebr. Voss naar ontwerp van Keijsers interieurs en timmerwerken b.v. Daarbij is het opvallend dat ook bij de “bestaande toestand” de verdiepingen lijken op de huidige situatie met strakke, rechthoekige ramen; terwijl op de bouwtekening uit 1957 nog ramen met bogen waren ingetekend.

Daarnaast heeft in ieder geval in 1994 en 2009 een verbouwing aan de voorgevel plaats gevonden (die -ook al betreft het openbare documenten- hier vanwege privacy niet verder zullen worden behandeld).

Middeleeuws pand, gemeentelijke monumentenlijst

Tegenwoordig (april 2024) zit het Kruidvat in pand. De geschiedenis van dit gebouw gaat echter veel verder terug dan de 20e eeuw. Het huis is al bekend in de 14e eeuw.

Middeleeuws huis

Omroep Gelderland: “een groot 14e eeuws huis, mogelijk in de vorm van een stadskasteel, dat later onder meer de roemruchte 16e-eeuwse taveerne Rodeburcht huisvestte. Later bood het pand onderdak aan de verzameling Romeinse oudheden van Mr. Johan In de Betouw. In het tot in den treure verbouwde pand bevinden zich nog bouwkundige resten uit vele eeuwen, aldus de gemeente Nijmegen.”

Op gemeentelijke monumentenlijst

In 2015 is het een van de 10 gebouwen die op de gemeentelijke monumentenlijst zullen worden geplaatst. De procedure om het gebouw op de monumentenlijst te krijgen is het gevolg van de in 2010 vastgestelde bouwhistorische waardenkaart van Nijmegen. Hierop is alle belangrike hsitorische bebouwing ingetekend. Het gaat dan niet alleen om de voorgevel, maar ook om bouwkundige resten in de rest van het pand.

Apotheek Blommestein-Bijleveld Burchtstraat architecten Deur Pouderoyen

In 1954 vindt de herbouw plaats van de apotheek van Blommestein-Bijleveld. Beide apotheken waren in de oorlog verwoest. De architecten…

19 maart 202421 maart 2025

De eerste nieuwe winkel van de Burchtstraat: Van den Hoven architect Treur

Architect G.B. Treur ontwerpt voor de dames- en kinderenhoedenwinkel J. van den Hoven de eerste winkel die in de Burchtstraat…

25 september 2025

Manufacturenmagazijn Duives architect Veugelers

In 1935 ontwerpt architect Veugelers de verbouwing voor Manufacturenmagazijn J.H. Duives.

25 april 202425 april 2025

Manufacturenmagazijn Duives met op de de achtergrond het nieuwe complex; Straatbeeld zonder stadsschouwburg. Na veel gesteggel in de gemeenteraad werd op 14 april 1935 begonnen met de afbraak van de schouwburg. Een klein deel van het vrijkomende terrein werd benut om de Burchtstaat te verbreden. Het lukte pas geruime tijd later het terrein te verkopen aan de NV Handel en Exploitatie Mij. Zeekant uit Den Haag, die er naar een ontwerp van de architect L.D. Kuipers een complex met 7 winkels en 9 afzonderlijke bovenwoningen realiseerde. Links de Incasso Bank en rechts op de hoek met de Oude Stadsgracht de herenmode zaak van Duives. Het nieuwe complex was overigens geen lang leven beschoren, het werd verwoest tijdens gevechten in september 1944 door terugtrekkende en brandstichtende Duitsers. 1938-1939 (GN11015 RAN)

#Nijmegen, Burchtstraat, Gebouw van de dag

Manufacturenmagazijn Duives architect Veugelers

25 april 202425 april 2025 ReisgidsNijmegenUtrechtTrein

1935 Lange Burchtstraat 40 (oud)

In 1935 ontwerpt architect Veugelers de verbouwing voor Manufacturenmagazijn J.H. Duives.

Op bovenstaande foto is dit pand te zien op de hoek met de Oude Stadsgracht.

Onderaan het artikel is een foto te zien van de het pand vóór de verbouwing. Voor Duives zat modezaak Dames en Beermann in het pand:

Oscar Leeuw: Architect van Damesmodezaak Banens en Beermann

Overigens zal Veugelers ook de verbouwing voor het pand daarnaast, de bloemenzaak Bloemenmagazijn van Groningen (Lange Burchtstraat 38) ontwerpen.

In september 1944 worden de panden verwoest doordat deze door de Duitsers in brand worden gestoken.

“Manufacturenmagazijn J.H. Duives.

Advertentie Duives Lange Burchtstraat 40 (PGNC 3-9-1935)

Aan de Lange Burchtstraat No. 40 is vanmiddag geopend het manufacturen-magazijn van de firma J.H. Duives. Vroeger was dit pand annex met het aangrenzende winkelhuis, doch alleen de étalage-ruimte ervan benut. Thans echter is hiervoor, dank zij een grondige verbouwing, waarbij de geheele beganegrondverdieping werd weggebroken en opnieuw gebouwd, een keurig, modern winkelhuis in de plaats gekomen. Met zijn teakhouten gevel en de ruime vitrines met de bronzen spijlen, maakt het pand een uitstekenden indruk; knus en gezellig is het interieur. Alle waardeering dan ook voor het werk van den architect, den heer Veugelers.

Vestigen wij er nog de aandacht op, dat firma Duives ook een afdeeling heeren-mode in haar zaak heeft opgenomen.” (PGNC 28/6/1935)

De Schouwburg aan de Oude Stadsgracht 1, kort voor de afbraak; gezien vanuit de Lange Burchtstraat in de richting van het Kelfkensbos. Rechts, op de hoek, uitverkoop van de Damesmodewinkel van Banens en Beermann (waar in 1935 de Manufacturenzaak van J.H. Duives zou worden gevestigd), 1935 (GN8078 RAN) — Rechts, op de hoek, uitverkoop van de Damesmodewinkel van Banens en Beermann (waar in 1935 de Manufacturenzaak van J.H. Duives zou worden gevestigd); De Schouwburg aan de Oude Stadsgracht 1, kort voor de afbraak; gezien vanuit de Lange Burchtstraat in de richting van het Kelfkensbos, 1935 (GN8078 RAN)

Martinus Eduardus Veugelers, architect

Architect Martinus Eduardus Veugelers (Nijmegen,19-8-1878 – 16-12-1956) Het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis heeft reeds een uitgebreid artikel geschreven over…

4 februari 202321 december 2025

Vishandel Overmeer architect Veugelers

Vishal Overmeer opent in februari 1955 zijn nieuwe vishal op Augustijnenstraat 29, nadat zijn oude zaak bij bombardement van februari…

17 januari 202416 februari 2025

De Schouwburg in Nijmegen: Van Opening tot Sloop

De eerste stadsschouwburg van Nijmegen werd in 1838 geopend als “Lokaal tot Nut en Genoegen”. Het ontwerp was van stadsarchitect…

2 augustus 202314 maart 2025

Voormalig Bijkantoor Nederlandse Bank, Klein Marienburg 22-24

#Nijmegen, Centrum, Kunstwerken, Marienburg

Bijkantoor Nederlandsche Bank architect Zwiers

16 april 202428 oktober 2024 ReisgidsNijmegenUtrechtTrein

1954 Klein Mariënburg 22-24 Centrum Gemeentelijk Monument

Nadat het kantoor tijdens de gevechten van september 1944 was afgebrand en Gelderse Spaarbank het pand wilde kopen, besloot de Nederlandsche Bank een nieuw pand voor haar agentschap te laten bouwen aan de Mariënburg. Architect Zwiers ontwierp een sober, solide gebouw, waarbij Hammes met een aantal kunstwerken zorgde voor de nodige frivoliteit.

Vooraf

Op 21 september 1944 was het vroegere bankgebouw afgebrand door een ontploffing van een munitiewagen, welke door een Duits projectiel was geraakt. Een andere bank wilde het gebouw graag kopen: zij had niet zo veel ruimte nodig als de Nederlandsche Bank en bovendien kon zij gebruik maken van de kluizen, die intact waren gebleven. Daarop besloot de Directie van de Nederlandsche Bank tot verkoop en een nieuw, ruimer gebouw te laten bouwen.

De bouw begon op 12-1—1951. De locatie was gekozen vanwege:

De representatieve plaats, waarbij tegelijk ongeveer de plaats van het vroegere gebouw kon worden benaderd
De mogelijkheid van een rondom vrije ligging, vanwege de veiligheid

Feitelijk had de Nederlandsche Bank voldoende aan de ruimte op deze plek met slechts 1 verdieping voor haar agentschap. Vanuit stedebouwkundig oogpunt en vanwege het representatieve karakter, besloot de Bank een verdieping extra te laten bouwen. Deze verdieping kon daarbij verhuurd worden en, mocht daar op een gegeven moment behoefte aan zijn, dienen tot uitbreiding van het agentschap.

Stijl

Het voormalig kantoor van het agentschap van de Nederlandsche Bank N.V., gelegen op de hoek met de Mariënburgsestraat. Het werd gebouwd in 1949/1950 en werd ontworpen door architect door H.T. Zwiers, 27/4/1995 (Ger Loeffen via F38310 RAN CCBYSA) Klein Marienburg 22-24 Nijmegen — Het voormalig kantoor van het agentschap van de Nederlandsche Bank N.V., gelegen op de hoek met de Mariënburgsestraat. Het werd gebouwd in 1949/1950 en werd ontworpen door architect door H.T. Zwiers, 27/4/1995 (Ger Loeffen via F38310 RAN CCBYSA)

Het Nieuwe Instituut: “Het bankgebouw is uitgevoerd in de traditionalistische stijl van de Delftse School. Kenmerkend is de sobere, solide uitstraling van het gebouw dat paste bij het imago van het bankwezen. De hoofdvorm is van een monumentale eenvoud. Het karakter wordt bepaald door de geslotenheid van de baksteen gevels en de accentuering van ramen en ingangen door natuurstenen omlijstingen”

Indeling

Op de begane grond ligt de publieke hal, “die groot is genomen, omdat het op topdagen zeer druk kan zijn en een op elkaar gepakte menigte een hoogst onveilig gevoel geeft, aldus spr.

Aan die hal grens het kantoor voor kas, rekening-courant, enz. Voorts liggen hier twee spreekkamers (waarvan één voor de Agent) en de portiersloge.

De kamer van de Agent ligt verder naar achteren en staat in rechtstreeks contact met de Kas-afdeling en met de toegang tot de kluizen.

Op de eerste verdieping ligt een publieke ruimte met aangrenzende kantoorruimte voor belening, bewaarneming en deviezen. Daar is ook een vergaderkamer en een reserve-kantoor.” (De Gelderlander 6/5/1954)

Het achterterrein is bereikbaar via de poort aan de zijde van Klein Mariënburg. Deze is bestemd voor het transport van waarden. Daardoor moest de terrein zo veilig mogelijk van de straat en de aanliggende erven worden gescheiden. Dit gebeurd door hoge muren aan de Spaarpotsteeg en langs de oostkant van het achterterrein.

Bijzonder is dat in de kelder gebouwd is als brandkluis, maar dat zich hier tevens een atoomkelder bevindt. In een aantal bijruimtes zijn nog installaties te vinden, die er onder ander voor moesten zorgen dat atoomdeeltjes uit de lucht werden gefilterd. De Gemeentelijke Monumentenlijst geeft een uitvoerige beschrijving van het gebouw. Hierbij zijn tevens veel foto’s opgenomen.

Kunstwerken voor representatie én humor

Spaarvarkens, beelden van Hammes (september 2024)

“Voor het sterker aanzetten van het representatieve karakter van de toegang tot de Spaarpotsteeg èn van de hoofdingang zocht Zwiers naar een beeldhouwer, “die zijn suggesties kon volgen” (De Gelderlander 6/5/1954).

De beeldhouwer Hammes maakte op de stenen pylonen bij de toegang tot de Spaarpotsteeg 2 spaarvarkens. De één tevreden met een geldstuk in zijn gleuf, de ander sip, zonder muntstuk. “bij zoveel ernst immers past wel een glimlach, vooral als die buiten de deur blijft, aldus spr.” (De Gelderlander 6/5/1954)

In de hoofdingangspartij kwamen vogelmotieven, aanvliegend op een centraal geplaatst wapenschild. Zij staan symbool voor de Agentschappen, als boodschappers van de centrale Amsterdamse Hoofdbank.

Het Geldverkeer, beeld van Hammes (september 2024)

Boven de ingang is een plastiek van metaal geplaatst, “Het Geldverkeer”. Hierbij werpen twee zittende figuren elkaar geldschijven toe, welke de geldcirculatie rond de wereldbol voorstelt.

Het Nieuwe Instituut noemt binnen de wanden van geglazuurde gebakken steen. Aan een van deze wanden is een voorstelling van keramiek aangebracht, welke verwijst naar de ondergang en de belofte van de herrijzenis van de stadskern van Nijmegen. Daarbij zijn de jaartallen 1944 en 1954 aangebracht. Het kunstwerk, eveneens een werk van Hammmes, is te zien op F30036 RAN.

Ook ontwierp hij een houtreliëf van 4 figuren: 2 middenfiguren houden zakken met geld vast die de 2 buitenfiguren proberen te stelen, te zien op F85260.

Architect Zwiers

Henry Timo Zwiers (Amsterdam, 10 februari 1900 – Haarlem, 2 juni 1992) was een Nederlandse architect. Hij ontwierp de nieuwe Bijbank van de Nederlandse Bank aan de Boompjes in Rotterdam, welke van 1950-1955 gebouwd werd. Ook deed hij mee aan een prijsvraag voor het ontwerp van het kantoor van de Nederlandse Bank in 1954. Zijn ontwerp werd echter niet gekozen en uiteindelijk zouden geen van de ontwerpen die architecten voor de prijsvraag hadden aangeleverd, worden gerealiseerd. Ook ontwierp hij voor andere banken -in andere plaatsen dan Nijmegen-. onder andere voor de Twentsche Bank. Het Nieuwe Instituut heeft een uitgebreid overzicht van de ontwerpen van Zwiers.

In Arnhem ontwierp hij de Grote Enk, het kantoorgebouw van de AKU/Akzo.

Ook ontwierp hij woningbouw. Daarbij is het belangrijk dat hij een de 3 architecten was, die vrijwel alle airey-woningen (een type systeembouw) in Nederland heeft ontworpen. Daarvan is Sloterhof in Amsterdam zijn belangrijkste werk.

Gemeentelijk Monument

Het gebouw is een Gemeentelijk Monument met als waardering:

“Het voormalige agentschap van de Nederlandse Bank heeft cultuurhistorische waarde als bijzondere uitdrukking van degelijke soberheid tijdens de wederopbouwperiode in het algemeen en als betrouwbare en solide uitstraling van de Nederlandse Bank in het bijzonder. Een veilige geldafhandeling en gedegen voorbereiding op een mogelijke atoomaanval gedurende de Koude Oorlog zijn in het gebouw nog duidelijk afleesbaar.

Architectuurhistorische waarde als goed en gaaf voorbeeld van traditionalistische
wederopbouwarchitectuur van H.T. Zwiers. Zwiers was een bekende architect die tegelijkertijd de nieuwe Bijbank van de Nederlandse Bank in Rotterdam ontwierp (1949-1955) en later de uitbreiding van de Amsterdamsche Bank (1966-1972). Ook ontwierp hij woningbouw. In het voormalige agentschap van de Nederlandse Bank heeft Zwiers op geslaagde wijze monumentale strengheid gecombineerd met frivole decoratie.
Wat betreft het interieur zijn de volgende bewaard gebleven onderdelen van waarde: de kluiskelder met sluis en kluisdeuren, de atoomkelder met bijruimten waarin oorspronkelijke technische installaties, het trappenhuis aan de zuidzijde met de met travertin beklede traptreden en stalen balustrades met houten relingen. Voor het overige zijn er in het interieur op de begane grond en de verdiepingen geen onderdelen van waarde meer.

Stedenbouwkundige waarde als onderdeel van een reeks (voormalige) bankgebouwen rond het Mariënburg en vanwege de hoekoriëntatie die verbonden is met de nieuwe doorbraak tussen Mariënburg en Hertogplein.
Het plastiek Het Geldverkeer boven de entree is van hoge waarde. De licht abstracte en figuratieve voorstelling is speels en tegelijk gewichtig door de symmetrie en de uitvoering in koper. Deze combinatie maakt het bijzonder. Het past uitstekend bij de architectuur en is daar vanwege de frivoliteit een waardevolle aanvulling op. De twee varkentjes hebben de betekenis van humoristische relativering van de waarde van geld. Beeldend gezien vormen de varkens een op maat gemaakt, frivool accent
tegen de functionele en strenge achtergrond van de architectuur. Daarom vormen ze een toegevoegde waarde op de architectuur.”

Bronnen

De Gelderlander 6/5/1954

Gemeentelijke Monumentenlijst

https://zoeken.nieuweinstituut.nl/nl/projecten/detail/0ceee780-cae6-51c5-a5a1-67aed3749933

Henry Zwiers, wikipedia

http://www.architectuurgids.nl/project/list_projects_of_typeofbuilding/typ_id/16/prj_id/1496

https://www.architectuur.org/bouwwerk/658/De_Nederlandsche_Bank.html

Bijbank Nederlandsche Bank

De bijbank van de Nederlandsche bank aan de Mariënburg, welke later de spaarbank werd. Architect Salm ontwierp het gebouw in…

1 september 202314 maart 2025

Vereniging Eigen Hulp Marienburg architect Verburgh

In 1908 liet de Vereeniging Eigen Hulp een pand bouwen aan de Staringstraat, tegenwoordig Mariënburg en op de hoeken van…

11 april 202411 april 2025

Middenstandsbank

In 1938 betrekt de Nederlandsche Middenstandsbank haar kantoor op de van Welderenstraat. Daarvoor laat ze het Effectenkantoor van Leeuwenberg samen…

7 december 2025

Witte Kerkje, Dorpsstraat 112 Neerbosch-Oost (februari 2021)

#Nijmegen, Gebouw van de dag

Witte Kerkje en kerkhof Neerbosch-Oost

15 april 202420 augustus 2024 ReisgidsNijmegenUtrechtTrein

Eind 14e/begin 15e eeuw Kerk en kerktoren Dorpsstraat 112, Begraafplaats, Gemeentelijk monument Neerbosch-Oost

De meeste mensen kennen het kerkje aan zijn kleur: het Witte kerkje van Neerbosch. Het is eind 14^e/begin 15^e eeuw gebouw als een kerk gewijd aan St. Antonius Abt. In 1591 werd het een hervormde kerk. In 1975 en 2014 volgden er restauraties.

Vooraf

Eind 13^e eeuw vond drooglegging plaats van het moerassige gebied ten westen van Nijmegen, de “Nederen Bossche”. Deze bossen maakten onderdeel uit van het Reichswald. In 1410 wordt “Die capelle in den Nederen Bossche genoemd” in een scheepsprotocol: waarschijnlijk hadden zich op dat moment al zoveel mensen in het gebied gevestigd dat er een kapel was. De kapel was gewijd aan St. Antonius, zoals veel kapellen in bosrijke gebieden (Huis van de Nijmeegse Geschiedenis).

Van St. Antonius Abt naar Hervormde kerk

Witte kerkje Neerbosch Hendrik Hoogers GN701 — Witte kerkje Neerbosch, ets van Hendrik Hoogers, 1788 (GN701 RAN)

De kerk zelf is eind 14^e/begin 15^e eeuw gebouwd en eveneens gewijd aan St. Antonius Abt. De toren is later gebouwd, in 1438. Daarbij is deze toren In 1456 vernieuwd. De lage zijbeuken zijn van latere datum.

Architectuur en inrichting

Wikipedia: “De kerk is gebouwd als gotische dorpskerk met pseudo-basilicaal schip op pijlers en een driezijdig gesloten koor met sacristie aan de zuidzijde. Aan de zuidzijde van het schip bevindt zich een overwelfd portaal. Het interieur heeft kruisribgewelven op gebeeldhouwde kraagstenen. Het schip met ingangsportaal en het koor met sacristie zijn waarschijnlijk 15e-eeuws.

De toren is een eenvoudig gotisch bouwwerk met slanke ingesnoerde naaldspits. De klokkenstoel heeft een klok van Adriaen Steylaert en dateert uit 1574. De klok heeft een diameter van 73,5 cm. Het mechanische torenuurwerk is aanwezig, maar niet in gebruik.“

Hervormde kerk

De Nederlands Hervormde St. Antoniuskerk (het witte kerkje van Neerbosch), met omgevende bebouwing, 1900 (GN45013 RAN)

Vanaf 1591, op het moment dat Maurits Nijmegen op de Spanjaarden tijdens de Tachtigjarige Oorlog had veroverd, ging de kerk over naar de Nederduits Gereformeerde Kerk (de “hervormden”).

Daarbij is het bijzonder dat de grijze stenen vloer afkomstig is uit de St. Stevenskerk. Toen rond 1800 de vloer van de Sint Steven aan vervanging toe was, zijn de tegels in het Witte kerkje terecht gekomen. Daarvoor had de vloer van het Witte kerkje bestaan uit aarde.

Naast de begraafplaats, werden ook in de kerk zelf mensen begraven. Dit waren 6 graven, waarbij er 1 bewaard is gebleven. Afgaande op de foto’s, staat de grafsteen hiervan tegenwoordig in de ruimte opgesteld.

Van centrum van het dorp naar rand

De Dorpsstraat met Witte Kerkje, 1922-1926 (GN11036 RAN)

Oorspronkelijk vormde de kerk en pastorie samen met de jongensschool de kern van het dorp Neerbosch. Het dorpje raakte echter doormidden gesneden bij de aanleg van het Maas-Waalkanaal in 1927. Daarbij kwam de kerk door uitbreidingen van Neerbosch-Oost aan de rand van de wijk te liggen.

Sinds de laatste eredienst raakte het in onbruik.

Het Nederlands Hervormde kerkje - tot de Reformatie gewijd aan St. Antonius Abt - of Witte kerkje van Neerbosch voor de restauratie, 1969 (F.J.G. Schemkes via 88775 RAN CC0) — Het Nederlands Hervormde kerkje – tot de Reformatie gewijd aan St. Antonius Abt – of Witte kerkje van Neerbosch voor de restauratie, 1969 (F.J.G. Schemkes via 88775 RAN CC0)

In 1975 volgde een restauratie. Vanaf dat moment was de kerk weer af en toe in gebruik, meestal als trouwlocatie.

Verkoop

Aart Stadelmaier, kleermaker van de paus

Van 2004 tot 2010 had Aart Stadelmaier zijn atelier en winkel in het schip. De toren (en kerkhof) bleef eigendom van de gemeente.

Hij stond bekend als “kleermaker van de paus”. Zijn bedrijf maakte kazuifels, habijten en andere religieuze gewaden en voorwerpen. Aart, die zijn vader in 1997 had opgevolgd, specialiseerde zich in moderne, sobere gewaden voor grote plechtigheden, vooral voor de Amerikaanse markt. Onder andere door het leveren van 1500 gewaden voor het bezoek van paus Johannes Paulus II aan Saint Louis (Missouri) in 1999 en 800 bij de opening van de kathedraal in Los Angeles. In 2004 was het bedrijf failliet gegaan vanwege afnemende markt en slechte bedrijfsresultaten.

In Nijmegen werd een doorstart gemaakt, met het atelier en winkel in het Witte Kerkje. De gehele productie werd naar Roemenië verhuisd. In 2010 ging hij echter alsnog failliet.

Daarop werd het pand te koop gezet. Wanneer het schip “al een tijdje” te koop staat (vraagprijs 295.000 euro), is het mogelijk om vanaf maart 2013 om ook de toren (vraagprijs 25.000 euro) van de gemeente te kopen. Dit, vanuit de gedachte dat het waarschijnlijk makkelijker is om het gehele gebouw -mét toren- te verkopen. De gemeente stelt bovendien een voorlopig koopcontract met Stadelmaier. Daarnaast is het ook mogelijk om in het pand te mogen gaan wonen.

Ton Brouwers

De nieuwe eigenaar wordt Ton Brouwers met zijn bedrijf Because (Noviomagus). Hij laat een glazen pui in staal bouwen door Staal in Stijl, waarbij de foto’s nog op zijn site zijn te zien. Brouwers had echter geen interesse in de toren (Erfgoedstem); de toren en begraafplaats zijn tegenwoordig (april 2024) nog steeds eigendom van de gemeente.

Rob en Janneke Haukes

In 2017 is er een nieuwe eigenaar: Rob en Janneke Haukes. Aanvankelijk was het idee om het gebouw als kantoorruimte te gebruiken. Al snel kwam het idee dat het gebouw een breder publiek verdient dan alleen als kantoor dienen, De ruimte kan gehuurd worden voor onder andere trouwen, rouwen, vergaderingen en concerten. (Behalve de eigen website, heeft IndeBuurt een mooi artikel over de verbouwing en het kerkje geschreven).

Begraafplaats

Ten noorden van het kerkje ligt een begraafplaats. Deze deed van ongeveer de 15^e eeuw tot 1890 dienst als kerkhof. Na de reductie werden zowel katholieken als protestanten op het kerkhof begraven, elk op hun eigen gedeelte. (In Paradisum), ondanks dat er een verbod op het katholicisme was. Waarschijnlijk op de manier waarop Cultureel Erfgoed de situatie in het algemeen beschrijft: “Met de Reformatie eind zestiende eeuw raakten nagenoeg alle katholieke kerkhoven in handen van burgerlijke of hervormde gemeenten. Katholieken konden er nog gewoon begraven worden, maar zonder religieuze verwijzingen bij uitvaart of op een eventuele gedenksteen.”

De gemeentelijke monumentenlijst noemt: “Ondanks het verbod op het katholicisme werden op de begraafplaats vanaf 1810 zowel katholieken als Nederlands-hervormden begraven.” Waarschijnlijk bedoelt ze met “1810” dat vanaf dat moment het katholicisme niet meer verboden is en dat ze haar overledenen openlijk volgens hun gewenste riten kunnen begraven.

Het einde

De hervormden werden hier tot 1829 begraven. Vanaf 1848 werden de katholieken vooral begraven op de katholieke begraafplaats aan de Dennenstraat. In 1890 ging het kerkhof dicht, aangezien sinds de opening van de algemene begraafplaats aan de Graafseweg in 1881 geen nieuwe begrafenissen waren geweest.

Vervolg

Daarna zette het verval in: overwoekering van graven, geopende grafkelders en hekken waren omver getrokken. Tussen 2012 en 2017 heeft de gemeente samen met stichting in Paradisum de begraafplaats gerestaureerd. Tot nu toe konden 47 graven zichtbaar worden gemaakt en beschreven. Een mooi artikel over de restauratie is te vinden op de site van In Paradisum, beheerder van deze en andere begraafplaatsen van Nijmegen