Maria Geboortekerk: Geschiedenis en Architectuur

Berg en Dalseweg 42 Altrade

De Maria Geboortekerk is in opdracht van de Dominicanen gebouwd. Dit gebeurde in 3 fases:

• 1893-1894: een hulpkerk
• 1900-1901: vergroting met het huidige middenschip en zijbeuken
• 1921: vervanging hulpkerk door een transept, koor met zijkapellen en een sacristie. Daarnaast een nieuwe voorgevel met traptorens.

Zowel van het hulpkerkje als de vergroting van 1900-1901 was Johannes Kaijser (1842-1917) de architect. De derde fase werd gebouwd door zijn zoon.

Dit stuk gaat vooral over de bouw van 1900-1901. Daarbij was deze kerk bedoeld als ‘tussenkerk’. De vergroting moet de hoofdbeuk of het zogenaamde langschip gaan vormen van de definitieve kerk. Dan zal er een transept met priesterkoor gebouwd worden. Daarnaast zal de voorgevel nog “versterkt” moeten worden, met een toren van 14M. breedte en 80M. hoogte.

Deze verbouwing vond uiteindelijk plaats in 1921, door de zoon van Kaijser. De toren is er echter niet gekomen.

1894: Hulpkerk

De eerste bouwfase begint in 1892. De stadswallen waren inmiddels gesloopt. Op dat moment werd nog geen grote groei van Nijmegen-oost verwacht en daarom werd een kleine hulpkerk geacht voldoende te zijn.

Over de inzegening van 1894 schrijft de Gelderlander:

“De Inzegening der Bijkerk van Onze Lieve Vrouw te Nijmegen

Sinds geruimen tijd trekt de nieuwe bijkerk der Sint-Dominicusparochie de aandacht der talrijke wandelaars, die in deze zeldzaam schoone dagen langs het Hunerpark en de Singels genieten van de frissche lentelucht en het heerlijk natuurtafereel, dat zich dagelijks verder voor hun oog ontrolt. Inderdaad, het kerkgebouw is zulk een aandacht dubbel waard. Deels schilderachtig tusschen het groen verscholen, verheft het zijne hoogstijgende lijnen en streeft met een sierlijk, slank torentje ten hemel. Vooral van den Kerkhofweg gezien is de aanblik verrassend en bewijst, hoe dankbaar de XIV eeuwsche gothiek, in nationale grondstof uitgevoerd, zich leent voor onze kerkgebouwen. Het gedeelte, dat thans is afgeleverd, bestaat uit een achthoekig priesterkoor, twee achthoekig gesloten transepten en twee travées van de groote beuk. Eventueel kan dit middenschip met nog vijf travées worden verlengd en daarbij gesloten met een rijken voorgevel, door twee traptorens geflankeerd; de kerk zal den eene lengte hebben van 48 meters.

Treedt men het gebouw binnen, dan ontwaart men terstond, dat de decoratie zeer constructief is opgevat. Alle constructieve elementen, zooals colonnetten, pilasters, bogen, enz. zijn in schoonen baksteen gemetseld en gevoegd; terwijl de vlakken, welke geene constructieve functie hebben, witgepleisterd zijn. Dit rood en wit, gevoegd bij het zachtgroene licht, dat door het kathedraalglas naar binnenstroomt, geeft aan het geheel eene aangename, als het ware, kerkelijke tint. Het gewelf verheft zich tot eene hoogte van 15 meters, maar schijnt door de witte schildering nog hooger te streven; slechts enkele motieven daarvan zijn voorloopig sober in kleuren georneerd. Ieder bezoeker zal instemmen, dat de architect Kaiser uit Maastricht in de opvatting en uitvoering van zijn plan uitstekend geslaagd is, en tevens de nauwkeurige afwerking roemen van den heer W. van der Waarden, die als aannemer hier weder getoond heeft, waartoe Nijmegen in staat is.

Volgens afkondiging had hedenmorgen ten 9 ure de plechtige inzegening plaats van het nieuwe bedehuis; de plechtigheid werd verricht door den Weleerw. Pater A.P. van der Geest, pastoor der parochie, daarin bijgestaan door de geestelijken des kloosters. Tegen 10 ure zag men langs verschillende dreven de geloovigen samenkomen om het eerste H. Misoffer in het nieuwe heiligdom bij te wonen. De herder der parochie celebreerde, geassisteerd door de beide kapelaans, de Weleerw. Paters S. Grapel en H. van E.p. Na het Evangelie hield de Zeereerw. Pater J.V. de Groot, prior des kloosters, eene treffende toespraak tot de vergaderd menigte. Naar aanleiding van de woorden des psalms: In donum Domini ibinus, Wij zullen ingaan in het Huis des Heeren, verklaarde de gewijde redenaar, wat de Kerk is voor de Katholieken: zij is de woonstede Gods, zij is de zetel der zegeningen Gods. In weinige krachtige trekken schetste hij de verhevenheid van het Huis Gods tijdens het Oude Testament, om vervolgens langs Bethlehem en Nazareth te wijzen op den tempel van het Nieuwe Testament, die vooral hare grootheid ontleent aan het onbloedig Offer daar opgedragen, aan de tegenwoordigheid van Christus in het H. Sacrament. Dit verklaart de ware grootheid onzer christentempels, hetzij deze verborgen zijn in de catacomben, verscholen in schuren en zolders, of als heerlijke, prachtvolle kathedralen met hemelhooge spits luide aan de wereld verkonden den Emmanuel, den God met ons. Hierna zette de gevierde spreker uit een, dat de kerk de zetel is der zegeningen Gods, omdat de Verlosser der wereld, de Bron der genade, daar woont in de H. Eucheraristie, omdat de H.H. Sacramenten daar worden toegediend, omdat de mensch daar licht vindt in de duisternis, vrede in de onrust des gemoeds. Hartelijk wenschte hij den pastoor en de geloovigen geluk met dit nieuwe Huis Gods en bracht den edelmoedigen weldoeners zijn innigen dank. – Zooals men weet, is de bijkerk gebouwd van de giften, welke het katholiek Nijmegen vóór twee jaren, bij het zesde eeuwfeest van het Predikheeren-klooster, aan de Paters heeft aangeboden. Der kerk herinnert dus tevens aan den band, welke zes eeuwen van arbeid en strijd tusschen de kloosterlingen van Sint Dominicus en Nijmegen’s burgerij gelegd hebben.” (De Gelderlander 14/4/1894)

1900-1901: vergroting met het huidige middenschip en zijbeuken in Lancet Style

De bevolking groeide echter harder dan verwacht. Daarop werd besloten een groot middenschip te bouwen.

Waar zijn zoon Jules Kaijser met het voorportaal refereert naar de Franse vroeggotiek (reliwiki), lijkt Johannes Kaijser te refereren naar een vroegere periode: zoals in het krantenartikel staat weergegeven, is het gebouw geïnspireerd op de “lancet style”. Deze komt vooral voor in Engeland? Deze vorm is goed te zien aan de achterkant van het gebouw. De lancet style houdt in dat gebruik wordt gemaakt van spitsbogen en een verhoogde, slanke vensters, zonder maaswerk (joostdevree).

De Gelderlander schrijft bij de opening in 1901 een artikel, waarin het Onze-lieve-Vrouwekerk wordt genoemd:

“De Onze-lieve-Vrouwekerk te Nijmegen.

Tot niet geringe vreugde der katholieken die zich buiten de St.-Jorispoort gevestigd hebben, breekt weldra de langverbeide dag aan, waarop de nieuwe kerk haar deuren voor de geloovigen ontsluiten zal. Menigeen zal bij het binnentreden des heiligdoms verwonderd staan over het verrassend effect, dat de verbinding van den eersten bouw thans tot presbyterium bestemd, met het nieuwe gedeelte teweeg brengt. Er moest hier een niet te onderschatten moeilijkheid worden overwonnen, doch het vindingrijk genie van den bekwamen bouwmeester, den heer J. Kaiser, heeft glansrijk gezegevierd.

Schenken wij echter onze opmerkzaamheid den nieuwen aanbouw, die de hoofdbeuk of het zoogenaamde langschip zal vormen der definitieve kerk. Het plan immers bestaat om later een transept met priesterkoor, van grooter verhouding dan het thans bestaande, te bouwen en den voorgevel te versterken en te verfraaien met een toren van 14M. breedte en 80M. hoogte. Het nieuwe gedeelte is in zuiver dertiende-eeuwschen stijl (style Lancet) opgetrokken, in materialen grootendeels aan den vaderlandschen bodem ontleend. Vandaar is de kleurige baksteen, der roem onzer Waal-oevers, in allerlei verscheidenheid, op de meest sprekende punten gebezigd. Voor de handhaving van dit echt rationeel en traditioneel beginsel, kan men den architect niet anders dan lof toezwaaien.

Twee rijen slanke kolommen met sierlijke kapiteelen dragen het 10M. breede middenschip, dat krachtig omhoog streeft en zich ter hoogte van 22M., in stoute bogen, welft. De zijbeuken trekken de aandacht door hunne ruimte, welke vooral verkregen werd door de conterforten naar binnen te plaatsen. Deze laatste, als pilasters behandeld, breken tevens de muurvlakten, verhoogen door hunne rijke profileering het perspectief en bekoren het oog door hun wisselend spel van lijnen. Om de polychromie, die in zoovele kerken zwaar tegen de vochtigheid te kampen heeft, tot een klein gebied te beperken, d.w.z. gevoegd; slechts de gewelfvlakken zijn wit gepleisterd. Overigens is er, vooral buiten, niet naar versiering gezocht; de constructieve deelen van den bouw vormen de voornaamste ornamentatie. Blijkbaar is de architect van het denkbeeld uitgegaan, om een kerk te bouwen, die door soliede constructie, duurzame materialen en sobere versiering in de naaste toekomst geen zorg voor onderhoud of herstelling mag geven.

Met dit doel voor oogen is hij er tevens in geslaagd aan het geheele gebouw een werkelijk monumentaal karakter te geven.

Den heeren Gielen en Van der Pluim, de wakkere aannemers, wier namen reeds te Nijmegen gevestigd zijn, komt voor de uitvoering alle lof toe.

Moge het ondernemend Kerkbestuur der Sint-Dominicusparochie door de liefdadigheid der geloovigen weldra in staat gesteld worden om den bouw te voltooien; dit zal voorzeker de wensch en de bede zijn van alle geloovigen, die zich morgen (Vrijdag) naar de Onze-Lieve-Vrouwekerk zullen begeven, wanneer het heiligdom door den zeereerw. Pastoor A.P. van der Geest plechtig wordt ingezegend.

Jaren 20: Parochiekerk en verbouwing Jules Kaijser

Begin jaren 20 wordt de hulpkerk een zelfstandige parochiekerk. “Dat was ook het moment dat de kerk niet meer als een ‘buitenpost’ werd gezien, maar een volwaardige functie kreeg, van doopsels en huwelijken tot begrafenissen.” (Nijmegen-Oost.nl)

De zoon van Johannes Kaijser, Jules, bouwt een koor met dwarsschip. En daarnaast krijgt de kerk een nieuwe façade met twee traptorentjes. Daarbij sluit hij zijn stijl aan bij dat van zijn vader. Bovendien wordt een parochiehuis gebouwd, waar onder andere de verkennerij bij elkaar kwam.

Maria Geboortekerk en Onze-Lieve-Vrouwekerk

Maria-Geboorte is het feest van de geboorte van de Moeder van Christus, Maria. De feestdag is op 8 september: op deze dag zou de wijding van de kerk bij het vermoedelijke geboortehuis van Maria hebben plaatsgevonden. De eerste vermeldingen van dit feest zijn in de 6e eeuw.

De Maria Geboortekerk en Onze-Lieve Vrouwegeboortekerk verwijzen naar hetzelfde feest. Maria-Geboorte is de officiële naam. En Onze Lieve Vrouwe is een andere naam voor Maria. In meerdere plaatsen is een kerk vernoemd naar een van beide namen, zie de lijst op wikipedia.

Vooralsnog weet ik (RE) nog niet waarom de kerk in het artikel uit 1901 Onze-Lieve-Vrouwekerk (dus zonder “geboorte” wordt genoemd: waarschijnlijk is het een verkorte aanduiding.

(Overige) Bronnen en verder lezen over Maria-Geboorte

https://nl.wikipedia.org/wiki/Maria-Geboorte

https://kro-ncrv.nl/katholiek/encyclopedie/m/maria-geboorte

Vervolg

Er is nog niet uitgebreid onderzocht wat het vervolg is geweest. In de jaren 80 dreigde sloop van de kerk.
Nijmegen-Oost.nl heeft een mooi artikel geschreven in 2006 naar aanleiding van het 80-jarige bestaan (tevens gebruikt als bron voor dit artikel): “In de jaren 80 stond ?ie nog op de nominatie om gesloopt te worden, maar de Maria Geboortekerk aan de Berg en Dalse weg oogt nu meer dan springlevend. En bij de tijd, met internetpagina en e-mail. Ook al staat de kerkgemeenschap duidelijk in het heden, men wil graag een blik in het verleden werpen.”

Tegenwoordig (juli 2026) maakt de kerk onderdeel uit van de Stefanus parochie, welke 7 kerken telt. De kerk noemt op haar eigen site: “30 jaar geleden ontstaan uit een kerkgemeenschap met een tiental kerkgangers komen er nu elke dag rond 25 en elk weekend rond 200 mensen van alle leeftijden bij elkaar – en het aantal groeit elke week. God houdt van de mensen en is hen nabij. Dat is de boodschap die ons draagt, die ons verbindt en die we willen uitdragen naar anderen.” Via een livestream zijn de vieringen te volgen.

Rijksmonument

Zowel de kerk als de pastorie zijn een Rijksmonument, met als waardering (tevens staat hier een uitgebreide beschrijving):

“1. een PAROCHIEKERK toegewijd aan “Maria Geboorte”, en

2. een PASTORIE met HEK.

Waardering

Rooms-katholiek parochiecomplex uit het eerste kwart van de 20ste eeuw, bestaande uit een PAROCHIEKERK en een PASTORIE met HEK.

• Van architectuurhistorische waarde als goed voorbeeld van een historisch gegroeid parochiecomplex, waarbij voor de in fases tot stand gekomen kerk uit 1900-1924 steeds de neogotiek is gehanteerd en voor de pastorie uit 1930-1931 een meer eigentijdse bouwtrant met invloeden van de Amsterdamse School en de Art Deco. Beide complex-onderdelen zijn van belang wegens de hoogwaardige esthetische kwaliteiten van het ontwerp, de zorgvuldige detaillering en de nagenoeg gave interieurs.
• Van stedebouwkundige waarde als essentieel en markant gesitueerd onderdeel van de zogenaamde “19de eeuwse gordel” van Nijmegen, dat bovendien door de hoge ligging op een stuwwal van bijzondere waarde is voor het stadssilhouet.
• Van cultuurhistorische waarde als bijzondere uitdrukking van een geestelijke ontwikkeling, in casu het rooms-katholieke bewustzijn en klimaat in Nijmegen in het algemeen en de vorming van nieuwe parochies in de stadsuitleg in het bijzonder.”

Mariabeeld van Albert Meertens

Pastorie

Lees hier over de in de jaren 30 gebouwde pastorie:

Bronnen

https://stefanus.nl/mariageboorte: de eigen site van de Maria Geboortekerk

Maria Geboortekerk, wikipedia

https://nijmegen-oost.nl/uitgelicht/80-jarige-maria-geboortekerk-nog-steeds-midden-in-de-samenleving

Joost de Vree:

lancetboog

gotiek