Tag: Nijmegen

De voormalige Vrijmetselaarsloge St. Lodewijk, ontworpen door W.J. Maurits en A. Weyers in 1898, foto 1971 (Prof. dr. E.F. van der Grinten via F78766 RAN CC-BY-SA)
#Nijmegen, Gebouw van de dag

Vrijmetselaarsloge Sint-Lodewijk

ReisgidsNijmegenUtrechtTrein

1898 Waldeck Pyrmontsingel 77-79-79a Altrade

De voormalige Vrijmetselaarsloge St. Lodewijk, ontworpen door W.J. Maurits en A. Weyers in 1898, foto 1971 (Prof. dr. E.F. van der Grinten via F78766 RAN CC-BY-SA)
De voormalige Vrijmetselaarsloge St. Lodewijk, ontworpen door W.J. Maurits en A. Weyers in 1898, foto 1971 (Prof. dr. E.F. van der Grinten via F78766 RAN CC-BY-SA)

Architect Maurits ontwerpt in 1898 het nieuwe gebouw voor de Vrijmetselarij Sint-Lodewijk aan de Waldeck Pyrmontsingel. Deze is gebaseerd op de stijl van de neo-Renaissance. Het gebouw wordt in “Egyptische” stijl ingericht.

Voorgeschiedenis

Het gebouw aan de Waldeck Pyrmontsingel is het tweede gebouw van de Vrijmetselarij Sint-Lodewijk.

Van 1878-1899 zat de loge in Muchterstraat 19, een gebouw dat door stadsarchitect Pieter van der Kemp was ontworpen. Als gevolg van de ontmanteling van de vestingwerken verpauperde de buurt: veel welgestelde personen waren verhuisd naar nieuwbouw op de gronden van de vestingwerken.

St. Lodewijk

De loge van Nijmegen is een van de oudste van Nederland. De eerste loge was in Den Haag opgericht in 1734. Het is niet precies te zeggen wanneer de loge in Nijmegen is opgericht: gegevens als verslagen ontbreken. Wel is bekend dat er vóór 1752 loges zijn geweest, echter zonder vaste verblijfplaats.

 in ieder geval wordt de loge definitief opgericht op 21 maart 1752. Nijmegen krijgt daarbij nummer 3.De naam St. Lodewijk is afgeleid van Ludwig, Herzog von Sachsen-Hildburghausen. Hij doet in september 1749 zijn intocht in Nijmegen, waar hij gouverneur werd. Ludwig was de grondlegger en de eerste Voorzittend Meester in de Loge St. Lodewijk. De loge is naar hem vernoemd.

Waarom de St.? Vrijmetselaars werden als vrijdenkers door de Rooms-Katholieke kerk en sommige overheden als bedreigend gezien. Gezien zijn positie wilde Ludwig zijn naam niet met de vrijmetselarij verbonden zien. Daarop werd de “Sint Lodewijk” bedacht.

Het nieuwe gebouw van architect Maurits

In 1898 ontwierp Maurits de nieuwe loge aan de Waldeck Pyrmontsingel, welke onderdeel was van de uitbreiding op de voormalige vestingwerken. De aanbouw rechts is de beheerderswoning. Maurits komt overigens zelf als “gezel” voor op de ledenlijst van de Vrijmetselarij uit 1897.

Tempel van de loge St. Lodewijk na het gereedkomen van het gebouw, architect Maurits, 1920-1925 (F85107 RAN)
Tempel van de loge St. Lodewijk na het gereedkomen van het gebouw, architect Maurits, 1920-1925 (F85107 RAN)

Egyptische stijl

Het gebouw is in Egyptische stijl ingericht. Deze stijl kwam veel voor in Brussel en daarom werden excursies naar Brussel ondernomen om inspiratie op te doen. In het bijzonder kwam deze stijl voor bij een aantal vrijmetselaarsloges. Een mooi voorbeeld is de voormalige loge in de Peterseliestraat uit 1878. Op deze site staan foto’s van de prachtig gerestaureerde zaal, waar meteen een aantal elementen te herkennen zijn die ook in Nijmegen voorkomen.

Vrijmetselaars en Egypte

De vrijmetselarij zagen Egypte als haar symbolische, legendarische oorsprong. Wanneer de vrijmetselarij exact is ontstaan, is niet geheel duidelijk: vaak wordt 1717 in Londen genoemd als jaartal, hoewel ook het 17e eeuwse Schotland wordt genoemd. In ieder geval ontwikkelt de vrijmetselarij zich eerst in Engeland en Schotland.

De vrijmetselarij was op zoek naar een symbolische, legendarische oorsprong: die moest zich bevinden in de tijd waarin het metselwerk was ontstaan, zoals de tijd van Adam, de Ark Noch of de bouw van de Tempel van Salomo. Ook de bouw van de pyramides kwam in beeld. Vooral het werk “Séthos” van de Franse abt Jean Terrasson uit 1731 droeg bij aan de symboliek dat Egypte de oorsprong van de vrijmetselarij was.

De veldtochten van Napoleon in Egypte leverde in het algemeen een herleefde belangstelling op voor het oude Egypte. Aan deze veldtochten hadden de nodige vrijmetselaars als militair of als burger meegedaan, omdat Egypte immers de symbolische bakermat was. Begonnen in Parijs, verspreidde deze belangstelling door naar de rest van Europa. Nieuwe publicaties en wereldtentoonstellingen brachten het oude Egypte dicht bij huis. Naast kennis, ontstond er tegelijkertijd een romantisch beeld over dit oude Egypte. Waaronder bij de diplomaten en industriëlen van België, welke eind 19e eeuw zelf een koloniale mogendheid was geworden.

In België, Frankrijk, maar ook in Engeland en Amerika werden vrijmetselaar tempels op z’n “farao’s” gebouwd:

“De wens om het Schone te verwezenlijken uit liefde voor het Schone zelf is prominent aanwezig in de 19de-eeuwse vrijmetselarij, die het Schone als de materiele uitdrukking beschouwde van het Goede dat ze zo ijverig nastreefde.

De schoonheid van de kunst én die van de antieke Egyptische architectuur waren de middelen bij uitstek om de 19de-eeuwse maçonnieke idealen uit te drukken. “Dans l’hypothèse de la maçonnerie procédant du corps de métier, schreef men, le premier idéal des francs-maçons a dû être placé dans l’art plutôt que dans aucun autre domaine de l’intelligence”. “Des hommes s’unissant dans un dessein de perfection, ging men verder, avec la volonté de comprendre l’être humain” (De Egyptomanie in Brussel)

Neo-Egyptische stijl in de tempel

Deze Egyptische stijl komt bijvoorbeeld terug in de vorm en beschildering van de pilasters (de halfronde pilaren). de holkeellijsten (de vierkante lijsten met de motieven op de band onder het plafond, de ingang en de beschildering daarvan. Ook is op de foto het plafond met sterren te zien.

Neo-Renaissance

Het gebouw is ontworpen met invloed van de neo-Renaissance stijl. Hoewel ik geen architect ben, zie ik een aantal van deze kenmerken terug:

  • De symmetrie van het ontwerp
  • De spekbanden, welke tevens het horizantale beeld versterken
  • Het gebruik van pilasters, de halve zuilen, zoals bij de ingang
  • Een fronton, het “driehoekje”, boven de ingang
  • De ontlastingsbogen: de halfronde bogen boven het raam
  • De trapgevel

In het ronde venster in de topgevel is een glas-in-lood raam te zien met een winkelhaak en passer in een vijfpuntige ster, het symbool van de vrijmetselarij.

Rijksmonument

Vrijmetselaarsloge Waldeck Pyrmontsingel (oktober 2025)
Voormalige vrijmetselaarsloge Waldeck Pyrmontsingel (oktober 2025)

Zowel de loge zelf als de beheerderswoning en hekwerk is een rijksmonument. Als waardering

-Van architectuurhistorische waarde als een goed voorbeeld van een vrijmetselaarsloge in neorenaissance-stijl met esthetische kwaliteiten in het ontwerp zoals goede verhoudingen, een bijzondere ornamentatie en enkele kenmerkende ex- en interieurelementen zoals resp. het ronde glas-in-lood raam en het beschilderde koofgewelf.

-Van stedenbouwkundige waarde vanwege de ligging in de aaneengesloten zuidelijke gevelwand van de in 1896 aangelegde Waldeck Pyrmontsingel, die deel uit maakt van het laat 19de-eeuwse uitbreidingsplan, dat is ontwikkeld na de afbraak van vestingwerken. Het pand ligt binnen het beschermd stadsgezicht.

-Van cultuurhistorische waarde vanwege de bestemming en het uiterlijk welke verbonden is met een culturele ontwikkeling namelijk het oprichten en bouwen van vrijmetselaarsloges door de maatschappelijke elite.

Vervolg

Voormalige vrijmetselaarsloge St. Lodewijk, Waldeck Pyrmontsingel 77-79-79a (augustus 2023 Google Streetview)
Voormalige vrijmetselaarsloge St. Lodewijk, Waldeck Pyrmontsingel 77-79-79a,
augustus 2023 (Google Streetview)

In 1977 werd het gebouw verkocht en in 1990 verlaten. De loge betrekt dan de voormalige doopsgezinde en remonstrantse kerk aan de Professor Regoutstraat 23. In 2007 koopt de loge het voormalige Steigertheater, Fortstraat 7, aan.

Het gebouw wordt in 2005 grondig gerenoveerd en verbouwd tot kantoorpand. Hierbij wordt onder andere het beschilderde plafond van de logezaal in oorspronkelijke staat hersteld met hemelsblauwe verf waarop sterren zijn geschilderd.

Bronnen en (verder) lezen

Loge Sint Lodewijk, Wikipedia

https://www.noviomagus.nl/Vrij/WPyrmont77/WPyrmont77Cat.html : bij Noviomagus zijn mooie foto’s van binnen te zien

https://monumentenregister.cultureelerfgoed.nl/monumenten/523048: Er is een uitvoerige beschrijving van het gebouw opgenomen

Geschiedenis

https://www.joostdevree.nl/shtmls/neorenaissance.shtml

Naamlijst voor het jaar 5896-5897 van de Officieren en leden der Loge “St. Lodewijk” WWW.KWARTIERVANNIJMEGEN.NL Stichting Historisch Huis- en Veldnamen Onderzoek welke als bron noemt: De Gelderlander van Maandag 19 juli 1897

https://fr.wikipedia.org/wiki/Franc-ma%C3%A7onnerie

https://www.artandhistory.museum/nl/expeditie-egypte

https://erfgoed.brussels/links/digitale-publicaties/pdf-versies/artikels-van-het-tijdschrift-erfgoed-brussel/nummer-19-20/artikel-19-20-3: een prachtig artikel over de Egyptomanie

https://nl.wikipedia.org/wiki/Vrijmetselarij

Wilhelminasingel 14 (oktober 2025)
#Nijmegen, Gebouw van de dag

Wilhelminasingel 14

ReisgidsNijmegenUtrechtTrein

Altrade/Centrum

Wilhelminasingel 14 (oktober 2025)
Wilhelminasingel 14 (oktober 2025)

Rond 1897 laat W.L.F. Mähler de villa bouwen van Wilhelminasingel 14. Op basis van de aanbesteding en dat Semmelink helpt bij de aankoop van de grond, is hij de waarschijnlijke architect. De aannemer is Tunnissen. Na het overlijden woont de familie Boelaars jarenlang in het pand.

W.L.F. Mähler

Het eerste gedeelte van de Wilhelminasingel tussen de Oranjesingel en bovenaan rechts de Sloetstraat. In het midden van de foto Wilhelminastraat 14, 1905 (Vivat Amsterdam via F2883 RAN)
Het eerste gedeelte van de Wilhelminasingel tussen de Oranjesingel en bovenaan rechts de Sloetstraat. In het midden van de foto Wilhelminastraat 14, 1905 (Vivat Amsterdam via F2883 RAN)

Verkoop grond “tusschen de Sloetstraat en de Nijhoffstraat”

In het Gemeenteverslag van 1896, verslag van de Gemeenteraadsvergadering van 12 december 1896: “een adres van W. L. F. Mähler om een stuk bouwterrein te koopen tusschen de Sloetstraat en de Nijhoffstraat.
In handen van B. en W. om advies”.

Eind december wordt dit verzoek goedgekeurd: “Het voorstel tot verkoop van een strook gronds gelegen tusschen de Sloet- en de Nijhoffstraat, ter oppervlakte van ongeveer 77 M2 gedeelte van het kadastraal perceel Nijmegen sectie B. no. 2242 aan W. L. F. Mähler te Nijmegen, voor f 7 per M2 en onder de voorwaarde vastgesteld bij Raadsbesluit van 5 October 1895, goedgekeurd door Ged. Staten van Gelderland bij besluit van 16 October 1895, no. 2.” (vergadering 30 december)

Bij de ondertekening van het contract op 15-11-1895 blijkt architect Semmelink voor Mähler te hebben opgetreden. (inventarisnummer 155, archiefnummer 446, aktenummer 289)

Wilhelminasingel gezien in de richting van Johannes Vijghstraat; rechts is nog Wilhelminasingel 14 te zien, 1895-1900 (Uitg. N.J. Boon Amsterdam via F1906 RAN)
Wilhelminasingel gezien in de richting van Johannes Vijghstraat; rechts is nog Wilhelminasingel 14 te zien, 1895-1900 (Uitg. N.J. Boon Amsterdam via F1906 RAN)

Bouwvergunning en aanbesteding

Dan volgt de aanbesteding “het bouwen eener villa aan den Wilhelminasingel alhier, voor rekening van den WelEd. Heer Mähler, architect de heer D. Semmelink.” De laagste inschrijving is Grandjean voor f 15.388. (PGNC 28/1/1897).

Dan wijzigen de plannen:

Op 17-2-1897 koopt Mähler een “perceel bouwterrein gelegen aan de Sloet- en Nijhoffstraat te Nijmegen en kadastraal aldaar bekend in Sectie B. nummer 2496 als bouwterrein groot drie en tachtig centiaren van de gemeente Nijmegen. De gemeente had de koop op 13-12-1896 goedgekeurd, de Gedeputeerde Staten van Gelderland keuren de verkoop daarop op 6-1-1897 goed. De verkoopsom is 581 gulden. (Inventarisnummer 168, Archiefnummer 446, Aktenummer 42)

Daarna worden de bouwplannen gewijzigd en besteedt Semmelink de bouw van de villa opnieuw aan. Dan is “W. Tunnissen” met f13.300 de laagste inschrijving. (PGNC 18/3/1897)

(Uit https://kwartiervannijmegen.nl/files/Nijmegen%20bouwvergunningen%201850-1900.pdf blijkt dat er in 1897 2 bouwvergunningen door W.L.F. Mähler zijn aangevraagd).

Werner Louis Frederik Mähler

Werner Louis Frederik Mähler, Wilhelminasingel 14 (Bevolkingsregister 1900)
Werner Louis Frederik Mähler, Wilhelminasingel 14 (Bevolkingsregister 1900)

Het Bevolkingsregister van 1890 is nog niet gevonden.

In het Adresboek 1898 komt W.L.F. Mähler nog voor op St. Annastraat 19b.

In de Adresboeken 1899 t/m 1932 komt W.L.F. Mähler voor op Wilhelminasingel 14.

Werner Louis Frederik Mähler is geboren op 4-2-1848 te Zutphen. Wanneer hij op 27-6-1895 in Nijmegen komt wonen, is hij afkomstig van Zutphen en “zonder beroep”. Hij is getrouwd met Petronella Adelaida Hubertina Esser (7-11-1850 Venray). (Wanneer zij op 8-6-1880 in Zutphen trouwen, is het beroep van Mähler “koopman”).

Bij zijn naam is groot A 18 248 geschreven; het is nog onduidelijk of hij daar (tijdelijk) naar toe is vertrokken of dat het de aanduiding van Wilhelminasingel no 14 is (dat al wel als adres staat). (Bevolkingsregister 1900) Petronella overlijdt op 7-7-1913. (Bevolkingsregister 1910).

In het Bevolkingsregister van 1910 blijken ze (in ieder geval) 1 zoon te hebben: Hubert Frederik Joseph (10-4-1881 Zutphen). Hij komt op 21-3-1902 vanuit Londen, om op 27-12-1905 weer tijdelijk te vertrekken naar Leiden. Hij komt op 14-8-1906 vanuit Den Haag. Bij de opmerkingen staat “Ambtshalve doorgeh. Vermoedelijk Haarlem”. Oftewel: hij zal op een later tijdsstip weer zijn verhuisd. “Vermoedelijk Haarlem” is er op een later tijdstip bijgezet.

Bij het RAN zijn een aantal notarisstukken gevonden, waarbij Mähler voor die tijd aanzienlijke bedragen leent. Zonder naar volledigheid te streven:

  • Een hypotheek aan Johannes Mathias Roghmans van 2.000 gulden op 2-5-1905 (Inventarisnummer 114, Archiefnummer 451, Aktenummer 84)
  • Aan Lodewijk Peturs Aloiusius Dahlhaus, wonende te Haarlem, op 1-7-1910 het bedrag van 10.150 gulden (inventarisnummer 348, archiefnummer 446, aktenummer 235)

Uit PGNC 16/7/1932 blijkt dat het huis te koop is: “goed onderhouden heerenhuis, gelegen aan de Wilhelminasingel 14, hoek Sloetstraat en Nijhoffstraat te Nijmegen, groot 6 A. 14 cA. is ingezet op f14.200,- (strijkgeld f100).”

Op 27-7-1932 zal de veiling van de inboedel plaats vinden PGNC 23/7/1932, met een lijst. Daarbij blijkt het om een “sterfhuize” van W. Mähler te gaan.

Boelaars

De koper blijkt Boelaars – waarschijnlijk de weduwe van Henri Boelaars, die de firma voortzet- te zijn, daarbij:

  • in PGNC 1/10/1932 staat het bericht dat de firma Henri Boelaars, Kloosterstoffen, is aangesloten op de telefoon.
  • Weduwe H. Boelaars-Rottier, “zonder beroep” en haar gezin vestigt zich tussen 7 en 10 oktober in Nijmegen, zij is dan afkomstig van Tilburg (PGNC 15/10/1932)

Henri Boelaars had in Tilbug een winkel in kloosterstoffen gehad:  
“Westelijk naast het notarishuis, gedeeltelijk zichtbaar, lag een breed, ouderwets herenhuis met beneden vier ramen en op de eerste verdieping vijf ramen naast elkaar langs de straatkant. Hierin woonde Henri Boelaars, die speciaal in kloosterstoffen grossierde. In een zwierig geschilderde banderolle op de zijgevel stond te lezen: “Magazijn van Manufacturen Henri Boelaars”.” (Facebook, met foto van de Zomerstraat in Tilburg)

Ontwerp bijbouw Wilhelminasingel 14 (D12.398980)
Ontwerp bijbouw Wilhelminasingel 14 (D12.398980)

In juli 1932 (datum tekening) wordt een bijbouw aangebracht aan de Wilhelminasingel 14. De aannemer is M. Thunnissen (D12.398980).

In Adresboek 1934 komen fa. Henri Boelaars, kloosterstoffen en Weduwe H.J.M. Boelaars, geboren A.P.J.M. Rothier voor.

De firma komt tevens voor in de Adresboeken 1936, 1938, 1940. Een rekening uit 1945 is te zien als inventarisnummer 1495 RAN: “Kloosterstoffen voor elke orde het speciale artikel”.

De weduwe komt tevens voor in de Adresboeken 1936, 1938, 1940. Zij is in 1948 verhuisd naar Ubbergseveldweg 77.

A.C.M. Boelaars komt voor in 1936

In 1948 is “A. Boelaars” secretaris-penningmeester van de R.K. Vereniging voor Kinderbescherming. Tevens in 1951

A.C.F.M. Boelaars, koopman textiel komt voor in 1948 en 1951, 1955

In 1948 komt ook mej. T.M. Brom en mej. A.J. Driessen voor op nummer 14. Driessen komt ook voor in 1951.

In 1963, 1966, 1971 komt L.H.M. Hermans, koopman, voor.

Wel komt “Firma Henri Boelaars van 1874 Nijmegen…”Voor elke orde het speciale artikel” in kloosterstoffen – maatkleding – missiestoffen – sluierstoffen en wollen dekens” voor op Wilhelminasingel 14.

In 1966 staat “Boelaars” onder “Textielhandel” en in 1968 “Firma H. Boelaars” onder “Stoffenhandel”

In 1988 en 1989 zijn er verbouwingen.

Aandachtspand

Het gebouw is sinds maart 2015 een “aandachtspand” van de gemeente Nijmegen

Derk Semmelink, architect

Architect Semmelink begon als leerling bij de Arnhemse architecten van Gendt en Nieraad. Een aantal werken van hem zijn Hotel-café…

Altrade

Deze pagina verzamelt reeds gemaakte artikelen over de wijk Altrade. Romeins amfitheater hoek Rembrandtstraat-Mesdagstraat In de buurt van Romeinse legerkampen…

Julianapark met Vierdaagsebeeld (oktober 2025)
#Nijmegen, Groen in Nijmegen, GroenInNijmegen, Kunstwerken

Julianapark en begraafplaats

ReisgidsNijmegenUtrechtTrein

Prins Bernhardstraat Altrade

Julianapark met Vierdaagsebeeld (oktober 2025)
Julianapark met Vierdaagsebeeld (oktober 2025)

In het Julianapark staan een aantal prachtige, oude bomen en daarnaast veel moderne beelden. Oorspronkelijk lag hier Fort Kijk in de Pot en daarna een begraafplaats. Van deze begraafplaats resteert alleen een deel van de Protestantse graven.

Aangezien het grenst aan de Wedren en zelf deels gebruikt wordt tijdens de Vierdaagse, verwijst een deel van de beelden naar dit wandelevenement.

Julianapark aan de Prins Hendrikstraat met veel oude bomen en moderne sculpturen
Julianapark aan de Prins Hendrikstraat met veel oude bomen en moderne sculpturen

Vooraf: van Lunetten tot Begraafplaats

De uitstulping linksboven is Fort Kyk in de Pot met daarachter Fort Steene Kruys: NIMEGUE/ G.Brakel ; del 1714 ; [rechtsonder in kader] / Ville forte dans la province | de Gueldre, avec les nouvelles |Fortifications | de Monsieur Coehoorn, Plattegrond Vesting Nijmegen; Lamigue Het leven van Zyne hoogheit Johan Willem Friso, prinse van Oranje en Nassau,…. Nevens de historie van den jongstleden oorlog: met de gronttekening der voornaamste steden en vestigiingen verykt/Isaac Lamiguel, Amsterdam: Bij Jaohannes Oosterwyk, 1716, 1714 (KPA-II-21 RAN)
De uitstulping linksboven zijn de lunetten Kyk in de Pot met daarachterSteene Kruys: Vesting Nijmegen in NIMEGUE/ G.Brakel ; del 1714 ; [rechtsonder in kader] / Ville forte dans la province | de Gueldre, avec les nouvelles |Fortifications | de Monsieur Coehoorn, 1714 (KPA-II-21 RAN)

Het park bevindt op de begraafplaats van de Stenenkruisstraat. Voordat hier een begraafplaats werd aangelegd, was het eeuwenlang de locatie van Fort Kijk in de Pot: de uitstulping linksboven op de kaart geeft de lunet Kijk in de Pot aan, met daarachter de lunet Steenen Kruys. Alleen de straatnamen herinneren nog aan deze forten.

Betekenis “Kijk in de Pot”

Deze lunetten waren rond 1700 aangelegd onder leiding van Menno van Coehoorn. De naam “Kijk in de pot”, of het verwant met namen als “Kijk in de Köken” zijn in meerdere plaatsen bekend voor een fort dat diende als uitzichtspunt om te zien of er een vijand aankwam. Deze lag zo hoog, dat men als het ware in de pot of keuken van de vijand zou kunnen kijken. Ook Deventer (16e eeuw) en Bergen op Zoom kenden een Kijk in de Pot. Waarbij die van Bergen op Zoom eveneens is aangelegd door van Coehoorn. Ook Banda, Tallinn, Danzig en Magdeburg hebben een fort met een dergelijke naam.

Verbouwing tot fort

Tussen 1860 en 1862 werd het Fort Kijk in de Pot door de aannemer P.L. Teeuwissen gebouwd als onderdeel van de 19 eeuwse verdedigingsring om Nijmegen; in oktober 1894 volgde de sloop en alleen een straatnaam herinnert nog aan het fort, 1862-1890 (GN10965 RAN)
Het omgebouwde Fort kijk in de Pot, 1862-1890 (GN10965 RAN)

Tussen 1861 en 1862 werden de lunetten verbouwd tot Fort Kijk in de Pot als onderdeel van de 19e eeuwse verdedigingsring. Hiervan was P.L. Teeuwissen de aannemer.

Dit fort heeft slechts 20 a 30 jaar bestaan: in De wikipedia over Altrade noemt 1880 als het jaar van sloop, die over het Julianapark noemt 1894.

Alleen de straatnaam herinnert nog aan het fort.

Begraafplaats

Begraafplaats Prins Bernhardstraat
Begraafplaats Prins Bernhardstraat (maart 2024)

Daarna kwam de locatie in gebruik als Algemene begraafplaats. Deze begraafplaats aan de Stenenkruisstraat was de eerste buiten de wallen.

In de 19e eeuw kwam het verbod om doden binnen de stadsmuren te begraven. Allereerst vanaf 1810, na de inlijving van het Koninkrijk Holland bij het Franse Keizerrijk, mochten doden niet meer binnen de stadsmuren worden begraven. Daarop besluit het stadsbestuur p 13 november 1810 om een algemene begraafplaats aan te leggen buiten de Hertogsteegpoort, wat de later de Stenenkruisstraat is. Dit terrein was onderdeel van de vestinggronden dat in 1808 door Lodewijk Napoleon aan de stad had gegeven. De eerste begrafenis op deze nieuwe plek vond op 20 mei 1811 plaats. (in Pardisum https://stichtinginparadisum.nl/begraafplaatsen/stenenkruisstraat/).

Ook de wet uit 1829 – de Fransens waren immers weer vertrokken- bepaalt dat steden met meer dan 1.000 inwoners hun begraafplaats buiten de wallen moet hebben. Wanneer men precies gestopt is om overledenen (ook?) op het Stevenskerkhof te begraven, is mij niet bekend: 1810, 1829 of mogelijk zelfs 1869 (de Begraafwet). In ieder geval werden in de loop van de 19e eeuw de graven rond de kerk werden geruimd, waarbij beenderen werden overgebracht naar de Stenenkruisstraat.

Van links naar rechts een afzonderlijke locaties voor Joden, Protestanten en Rooms-Katholieken.

Plattegrond van de Algemene Begraafplaats aan de Stenenkruisstraat: van links naar rechts het Joodse, Protestantse en Rooms-Katholieke deel, 1900 (F33595 RAN)
Plattegrond van de Algemene Begraafplaats aan de Stenenkruisstraat: van links naar rechts het Joodse, Protestantse en Rooms-Katholieke deel, 1900 (F33595 RAN)

Van buiten naar binnen bebouwde kom

Begraafplaats Prins Bernhardsttraat (maart 2024)
Begraafplaats Prins Bernhardsttraat (maart 2024)

In eerste instantie lag de begraafplaats daadwerkelijk buiten de bebouwde kom. Het grensde daarbij aan de Wedren. Nijmegen groeide en om het kerkhof wel volop gebouwd. In 1905 werd de begraafplaats gesloten, waarop het daarna in verval raakte.

graf begraafplaats Prins Bernhardstraat (maart 2024)
Graf begraafplaats Prins Bernhardstraat (maart 2024)
Begraafplaats Prins Bernhardstraat (maart 2024)
Begraafplaats Prins Bernhardstraat (maart 2024)

Julianapark

Julianaplantsoen/Julianapark, gedateerd 1925 (F46064 RAN)
Julianaplantsoen/Julianapark, gedateerd 1925 (F46064 RAN)

In 1925 vond de ruiming plaats van het noordelijk deel en in 1926 van het zuidelijk deel. Het middelste, protestante, deel bleef gehandhaafd. Hier lagen veel welgestelde Nijmegenaren. Rondom deze begraafplaats werd een hek geplaatst. Daarnaast zijn er nog 2 zerken in het Julianapark.

Op 20 mei 1926 vond de opening van het park plaats, hoewel de daadwerkelijke aanleg nog feitelijk moest beginnen: in 1927 het noordelijk deel en in 1928 het zuidelijk deel. Daarbij werd het park vernoemd naar de (toenmalige) prinses Juliana.

Tijdens de Tweede Oorlog was de officiële naam “Centrumpark”.

Vervolg park

In de jaren 50 moest een deel van het park in het noordoosten plaats maken voor de Doopsgezinde kerk. Een deel van het park is in gebruik als hondenuitlaatplaats, speeltuin en skatepark.

Beelden in het Julianapark

In het park zijn veel beelden te zien, waarvan een deel verwijst naar de Vierdaagse. Een deel van het park wordt dan gebruikt als onderdeel van het start- en finishterrein en een fietsenstalling.

Vierdaagsemonument Vera Tummers-van Hasselt

Vierdaagsemonument Vera Tummers-van Hasselt 1966

Vierdaagsemonument Vera Tummers-van Hasselt

Vanwege de 50e Vierdaagse werd een beeld geplaatst naar ontwerp van Vera Tummers-van Hasselt. Het stelt een jongen (de start) en meisje (de finish) voor, waarbij het meisje bloemen in haar handen heeft.

Lees Meer

Japans Wandelmonument

1989

Waar ontmoetingen herinneringen zijn geworden

2007 Julianapark

Waar ontmoetingen herinneringen zijn geworden 18-7-2006 Julianapark, maart 2024

Waar ontmoetingen herinneringen zijn geworden

Deze plaquette is een gedenksteen voor de Vierdaagse van 2006. Niet alleen voor de 2 overleden wandelaars, “voor ‘allen die tijdens of ten gevolge van deelname aan de Vierdaagse’ gestorven zijn” Het ligt sinds 2007 in de buurt van de Wedren, bij het beeld van het Vierdaagsemonument.

Lees Meer
Sigurdur Gudmundsson Sculptuur, 1989, Julianapark (maart 2024)
Sigurdur Gudmundsson Sculptuur, 1989, Julianapark (maart 2024)
Cor Beugeling, Wording, Julianpark (maart 2024)
Cor Beugeling, Wording, Julianpark (maart 2024)
Auke de Vries, Sculptuur, 1989 Julianapark (maart 2024)
Auke de Vries, Sculptuur, 1989 Julianapark (maart 2024)
Bank Julianapark (maart 2024)
Bank Julianapark (maart 2024)
Carel Visser Sculptuur Julianapark
Carel Visser Sculptuur Julianapark (maart 2024)

Bomen

Het planten van de Beatrixboom ter ere van de geboorte van de prinses. Het meisje met de schop op de rug gezien is Riet Vogelsang. Op de achtergrond de Van Gentstraat, 1/2/1938 (Fotopersbureau Gelderland via GN15491 RAN CCBYSA Auteursrechthouder J.F.M. Trum)
Het planten van de Beatrixboom ter ere van de geboorte van de prinses. Het meisje met de schop op de rug gezien is Riet Vogelsang. Op de achtergrond de Van Gentstraat, 1/2/1938 (Fotopersbureau Gelderland via GN15491 RAN CCBYSA Auteursrechthouder J.F.M. Trum)

Het Julianapark kent een aantal bijzondere bomen:

  • Julianaboom, een witte paardekastanje in verband met de troonbestijging van Juliana, 1948
  • Beatrixboom, ter gelegenheid van haar 12,5 jubileum als koningin, 1993
  • een monumentale beuk
  • een monumentale buxus

Meer hierover is te vinden op monumental trees.

Het planten van de Julianaboom in het Julianapark, 4-9-1948 (GN4966 RAN)
Het planten van de Julianaboom in het Julianapark, 4-9-1948 (GN4966 RAN)
Julianapark met Vierdaagsebeeld (oktober 2025)
Julianapark met Vierdaagsebeeld (oktober 2025)
Bordje bij boom Julianapark (oktober 2025)
Bordje bij boom Julianapark (oktober 2025)
Julianapark in de herfst (oktober 2025)
Julianapark in de herfst (oktober 2025)

(Overige) Bronnen en verder lezen:

Julianapark, wikipedia

Altrade, wikipedia

Stenenkruisstraat

Hoek Kronenburgersingel en Stieltjesstraat met tram. De Gemeentetram Nijmegen (GTN) werd opgericht op 4 juni 1911. 1912 (Uitg. J.H. Schaefer Amsterdam via F56407 RAN)
#Nijmegen, Centrum, Gebouw van de dag

De bouwactiviteiten van de broers Meulenberg aan de Kronenburgersingel en de Stieltjesstraat 1895 – 1905

ReisgidsNijmegenUtrechtTrein

T. van de Poel, R. Eekelder

Hoek Kronenburgersingel en Stieltjesstraat met tram. De Gemeentetram Nijmegen (GTN) werd opgericht op 4 juni 1911. 1912 (Uitg. J.H. Schaefer Amsterdam via F56407 RAN)
Hoek Kronenburgersingel en Stieltjesstraat met tram. De Gemeentetram Nijmegen (GTN) werd opgericht op 4 juni 1911. 1912 (Uitg. J.H. Schaefer Amsterdam via F56407 RAN)

Inleiding

Aan het eind van de negentiende eeuw vond in Nijmegen voor het eerst in eeuwen een grootschalige stadsuitleg plaats. Deze werd mogelijk na de opheffing van de vestingstatus in 1874. Nijmegen kon hierdoor eindelijk de vestingwerken ontmantelen en de stad uitbreiden. Voor deze stadsuitbreiding werd in 1878 een stedenbouwkundig plan opgesteld dat voorzag in een aantal rondom de oude stad lopende zeer brede en ruim van groen voorziene singels, met zowel aan de zuid- als aan de oostzijde een groot, rond plein (het Keizer Karel- en het Keizer Lodewijkplein (tegenwoordig Trajanusplein) en een park aan de westzijde (het Kronenburgerpark). Aan deze singels werden in relatief korte tijd diverse villa’s en vooral ook een groot aantal herenhuizen gebouwd.

De gemeente Nijmegen stelde zich met dit plan ten doel Nijmegen tot een aantrekkelijke woonstad voor welgestelden te maken. Zij speelde ook een grote rol bij de uitvoering van dit plan door in 1878 de vrijkomende voormalige vestinggronden van het rijk te kopen en deze vervolgens als bouwpercelen te veilen. Deze stadsuitleg werd een groot succes en kreeg in 2023 erkenning met de aanwijzing door het Rijk als beschermd stadsgezicht.

De meest gebruikte stijlvorm is de neorenaissance met het voor Nijmegen karakteristieke gebruik van baksteen met gepleisterde speklagen. De gevels tonen een grote afwisseling in afwerking met lijsten, banden, beeldhouwwerk en decoratieve elementen als torentjes en erkers. Panden op straathoeken hebben vaak een extra accent in de vorm van een hoektoren. Daarmee volgde de architectuur het modebeeld en werd een zekere eenheid in verscheidenheid bereikt.

Er is al veel over deze stadsuitleg gepubliceerd. Hierbij is vooral aandacht gegeven aan stedebouwkundige planvorming onder leiding van de Commissie van Uitleg en Stadsuitbreiding in samenwerking met de architect B. Brouwer. Ook waren er particuliere bouwers actief. Dit was een heterogene groep die niet alleen voor eigen bewoning bouwde. Zij lieten soms hele huizenblokken van aaneengeschakelde herenhuizen als beleggingsobject bouwen voor de verhuur aan de welgestelde middenklasse of als pension voor renteniers en gepensioneerden. Een voorbeeld hiervan is te vinden aan de Kronenburgersingel waar de broers Meulenberg in de periode 1895 -1905 in één woningblok een groot aantal herenhuizen lieten bouwen.

Parapluiefabriek E. Meulenberg en Zonen

Edmond Meulenberg en gezin (Bevolkingsregister 1850)
Edmond Meulenberg en gezin (Bevolkingsregister 1850)

Edmond Meulenberg (1-1-1832 Heerlen) vestigt zich in de jaren 1850 in Wijk C. Steenstraat No 116. Van beroep is hij kramer. Hij is op 13-8-1856 getrouwd met Maria Dierker (4-7-1833, Epe) (https://studiezaal.nijmegen.nl/detail.php?id=488143592&query=Meulenberg&highlight=TWV1bGVuYmVyZw==). Hun zoon Jacobus Hubertus wordt geboren op 24-9-1855 en Johannes Edmond op 23-3-1860, beide in Nijmegen.

In de loop van de jaren 50 verhuist het gezin naar Wijk D. 53.

Advertentie kraam Meulenberg (De Gelderlander 6/10/1861'
Advertentie kraam Meulenberg (De Gelderlander 6/10/1861)

Edmond Meulenberg (1832-1895) vestigde zich in oktober 1860 in de Stikke Hezelstraat in Nijmegen als handelaar in paraplu’s en parasols. Hij importeerde deze vooral uit Parijs, maar vervaardigde ook zelf paraplu’s in zijn winkel.

Advertentie met leveringen uit Parijs en grosseren aan winkels (PGNC 23/3/1870)
Advertentie met leveringen uit Parijs en grosseren aan winkels (PGNC 23/3/1870)
Advertentie Meulenberg met leveringen uit Berlijn (De Gelderlander 27-4-1871)
Advertentie Meulenberg met leveringen uit Berlijn (De Gelderlander 27-4-1871)

Blijkens de advertentie in PGNC 23/3/1870 is hij “dit jaar begonnen met het grosseren aan winkels”.

Advertentie: beloning voor het melden van verkoop onder de valse naam Meulenberg (PGNC 23/7/1871)
Advertentie: beloning voor het melden van verkoop onder de valse naam Meulenberg (PGNC 23/7/1871)

In 1875 besloot hij een eigen paraplufabriek te beginnen in een daarvoor geschikt pand met kantoor en werkplaats aan de Van Berchenstraat 9 (PGNC 6/9/1900, De Gelderlander 6/9/1900).

Het bedrijf groeide gestaag en in 1892 besloot Edmond zijn beide zonen, Jacobus Hubertus (1855-1908) en Johannes Edmond (1860-1919) bij het bedrijf te betrekken. Beide broers vormden vanaf 4 juli 1892 samen met hun vader Edmond (1832-1895) de firmanten van de Vennootschap Onder Firma “Edmundus Meulenberg en Zonen. (PGNC 22/7/1892, Ook vlg. akte 4-7-1892)

Johannes E. Meulenberg (23/3/1860), Parapluiefabrikant op Kronenburgersingel 6, Bevolkingsregister 1890
Johannes E. Meulenberg (23/3/1860), Parapluiefabrikant op Kronenburgersingel 6, Bevolkingsregister 1890
Edmond Meulenberg (Het Bevolkingsregister noemt Heerlen 1-1-1833 – Nijmegen 13-11-1895); Edmond Meulenberg staat hierin als 'Zoon' aangeduid en niet als 'Hoofd'. Als zijn geboortedatum staat aangegeven 1 januari 1833, terwijl volgens het Bevolkingsregister uit 1850 zijn geboortedatum 1 januari 1832 is; Stikke Hezelstraat D nr 30, Bevolkingsregister 1890
Edmond Meulenberg (Het Bevolkingsregister noemt Heerlen 1-1-1833 – Nijmegen 13-11-1895); Edmond Meulenberg staat hierin als ‘Zoon’ aangeduid en niet als ‘Hoofd’. Als zijn geboortedatum staat aangegeven 1 januari 1833, terwijl volgens het Bevolkingsregister uit 1850 zijn geboortedatum 1 januari 1832 is; Stikke Hezelstraat D nr 30 (Bevolkingsregister 1890)

Vader Edmond en zijn beide zonen kochten in 1895 gezamenlijk de bouwpercelen voor de Kronenburgersingel 223 – 225 van de gemeente Nijmegen.

(https://studiezaal.nijmegen.nl/detail.php?id=2284404313)

Na het overlijden van vader Edmond in datzelfde jaar hebben de beide broers het bedrijf samen voortgezet. (PGNC 28/2/1897) En ook samen een vervolg gegeven aan de koop van bouwpercelen aan de Kronenburgersingel en later ook aan de Stieltjesstraat.

In De Gelderlander van 6 september 1900 werd “De bekende firma E. Meulenberg en Zonen alhier, eigenares van de uitgebreide paraplufabriek,”…”gelukgewenst met het 25-jarig bestaan van de fabriek “ die langzamerhand in bloei is vooruitgegaan, zodat er thans 50 meisjes en 30 mannen geregeld werk vinden. Als drijfkracht wordt een gasmotor gebruikt, die veertien naaimachines en zeven draaibanken in beweging brengt, zodat er dagelijks 70 dozijn paraplu’s kunnen afgeleverd worden.”

Ook vestigde de krant er de aandacht op dat in de loop der jaren vier filialen waren gesticht, te weten in Rotterdam, Amsterdam, Den Haag en Den Bosch, waarbij de dochters en schoonzonen van Edmond Meulenberg een belangrijke rol speelden. Een uitgebreid overzicht van de familiewinkels met de bijbehorende familierelaties en stadswapens is te lezen op Noviomagus gevelm15.

Advertentie met filialen (PGNC 12/3/1896)
Advertentie met filialen (PGNC 12/3/1896)

Zijn Nijmeegse winkel aan de Hezelstraat no. 2 had Edmond aan zijn jongste dochter Antonia Francisca nagelaten. Zij liet dit winkelpand samen met haar echtgenoot H. Kraaijvanger geheel renoveren. Het gerenoveerde pand werd begin 1900 heropend en was daarmede het vijfde filiaal van het bedrijf geworden. De Gelderlander constateerde dat het “een der fraaiste en grootste magazijnen mag heeten uit onze stad”. (De Gelderlander 6/9/1900)

De gevel van Hezelstraat no. 2 is uitgevoerd in jugendstil met daarop aangebracht de stadswapens van de vijf steden waar de familie winkels had. Dit winkelpand met op de gevel nog steeds de stadswapens is inmiddels aangewezen als gemeentelijk monument.

https://woneninnijmegen.blog/2023/03/30/meulenberg-hezelstraat-kraaijvanger-architect/

Op 8 september 1900 werd het 25-jarig jubileum feestelijk gevierd met een uitstapje van het hele personeel naar Amsterdam. Het verslag van de viering is te lezen in PGNC 8/9/1900 en dat van het uitje in De Gelderlander 11/9/1900.

De beide broers zorgden daarna voor verder groei en naamsbekendheid. Het bedrijf profiteerde hierbij van de versnelde economische groei die Nederland rond 1900 beleefde (https://www.cpb.nl/de-nederlandse-economie-in-historisch-perspectief-economie). De welvaart nam toe en dat kwam de verkoop van paraplu’s, parasols en wandelstokken, die in die tijd nog modieuze luxeprodukten waren, zeer ten goede.  De afzet kon vergroot worden met behulp van de Nederlandse winkelfilialen en de vele inspanningen van de Export afdeling, met name naar Nederlands-Indië en de Arabische landen. (https://www.noviomagus.nl/gevbedr36.htm)

In 1901 verleende H.M. de Koningin toestemming aan het bedrijf om het predicaat “Koninklijke”in de naam te voeren. (Dagblad van Zuid-Holland en ’s Gravenhage 14-09-1901). Beide broers namen actief deel aan het maatschappelijk leven van de stad Nijmegen. Met name Jacobus Hubertus speelde een rol in diverse verenigingen en commissies en werd in 1901 gekozen tot lid van de gemeenteraad. Hij kwam op 3 december 1908 op 53-jarige leeftijd te overlijden. (De Gelderlander 4/12/1908). Bij die gelegenheid schreef De Tijd: “De overledene was een zeer populair persoon in deze gemeente”. (De Tijd 3-12-1908). Zijn broer Johannes Edmond zette de firma alleen voort.

De zaken gingen zo voorspoedig dat een tiental jaren later werd besloten tot de bouw van een nieuwe modern ingerichte paraplufabriek met elektrisch aangedreven machines. Deze fabriek zou gaan werk bieden aan 200 werklieden. Aan de oude fabriek waren ongeveer 100 werklieden verbonden. De plannen zouden worden vervaardigd door de architect Kraayvanger uit Rotterdam (PGNC 6-11-1912).

De nieuwe fabriek werd gevestigd aan de De Ruyterstraat 53-55 en kwam in 1914 gereed. Ook de opening van de nieuwe fabriek werd gevierd met een uitstapje voor het gehele personeel, dit keer naar Kleef. (PGNC 13- 05-1914).

Johannes Edmond had in 1912 versterking gekregen in de persoon van zijn twee zonen Jan jr. en Joseph/Jozef. Hijzelf trok zich in 1918 uit de firma terug waarbij in zijn plaats zijn derde zoon Huub tot de firma toetrad. Johannes Edmond overleed op 7 juni 1919 op 58-jarige leeftijd. (PGNC 10/6/1919).

De 14 huizen hoek Kronenburgersingel Stieltjesstraat

De bronnen van verwerving

Hierna wordt uiteengezet uit welke bronnen is geput om de gegevens over de verwerving van de bouwgrond en panden door de broers Meulenberg te verzamelen. Van groot belang zijn de vele notariële akten geweest die gevonden zijn in het Regionaal Archief Nijmegen. Tezamen met enige oude kadasterkaarten bleken deze een goed overzicht te geven van de onroerend goed activiteiten van de broers Meulenberg. Daarbij is gebruikt gemaakt van Noviomagus.nl en andere pagina’s van Wonen in Nijmegen om tot een zo volledig mogelijk beeld te komen.

Kadasterkaarten.

Met oude kadasterkaarten uit de periode 1928-1944 is het mogelijk gebleken de oude kadastrale nummers om te zetten in huisnummers. Op de navolgende kadasterkaarten zijn de in die tijd gebruikte kadastrale nummers in rood weergegeven en de huisnummers diagonaal langs de rooilijn in grijs. NB. De huisnummers van de Kronenburgersingel zijn weergegeven in hun oorspronkelijke 2-cijferige vorm. Deze zijn in 1975 hernummerd, van bijv. 23 naar 223 en 25 naar 225. Hierna zijn zoveel mogelijk de actuele 3-cijferige vormen van nummering gebruikt.

Kaart nr. 234 RAN https://studiezaal.nijmegen.nl/detail.php?id=2299046190
Kaart nr. 234 RAN
Kaart nr. 249 RAN https://studiezaal.nijmegen.nl/detail.php?id=229904928
Kaart nr. 249 RAN

In totaal gaat het om 14 huizen.

In onderstaand schema is een overzicht gegeven van deze huizen. Deze staan per
koopakte op afzonderlijke artikelen beschreven, klik hiervoor in het schema de link van het eerste huisnummer van de betreffende koopakte aan:

StraatHuisnummer
(oud; of + 200 nieuw)		Koopakte van het perceel
van de Gemeente		Kadaster nummer van perceel, evt. als gewijzigd op kaart
Kronenburgersingel237 februari 1895B 2094
 257 februari 1895B 2095
Kronenburgersingel158 oktober 1895B 1927 > B 2389
 178 oktober 1895B 1927 > B 2388
 198 oktober 1895B 1927 > B 2829
Kronenburgersingel2119 november 1895B 2828
Kronenburgersingel2717 februari 1897B 2487 > B 3032
 2917 februari 1897B 2487 > B 3031
 3117 februari 1897B 2487 > B 3030
Stieltjesstraat3010 mei 1897B 2529
Stieltjesstraat225 oktober 1901B 2831
 245 oktober 1901B 2831
 2621 oktober 1898B 2830
 2821 oktober 1898B 2830

Erfenis van J.H. Meulenberg

Bij notariële akte van verdeling van 21 september 1911 zijn de goederen die behoorden tot de onverdeelde gemeenschap van goederen van Jacobus Hubertus Meulenberg en zijn echtgenote Hendrina Meulenberg – Werner als volgt verdeeld tussen mevrouw de weduwe Hendrina Meulenberg – Werner en hun enige dochter Maria Hendrina Meulenberg:
Aan mevrouw Hendrina Meulenberg – Werner werden bij deze akte als rechthebbende op de helft van de goederen van de gemeenschap onder meer toegedeeld:
3 huizen en erven aan de Kronenburgersingel:

  • Sectie B nr.2829 2a 67ca, (volgens kad. kaart huisnr 219)
  • Sectie B nr.2388 2a 71ca, (volgens kad. kaart huisnr 217)
  • Sectie B nr.2389 2a 55ca, (volgens kad. kaart huisnr 215)
    en 1 huis en erf aan de Stieltjesstraat:
  • Sectie B nr.2831 1a 98ca, (volgens kad. kaart huisnr 26-28) en nr 3405 20ca. (volgens kad. kaart gang achter huisnr 22-24)

Aan mejuffrouw Maria Hendrina Meulenberg werden bij deze akte als enige erfgename
van Jacobus Hubertus Meulenberg en daarmee rechthebbende op de andere helft van de
goederen van de gemeenschap onder meer toegedeeld:
3 huizen en erven aan de Kronenburgersingel:

  • Sectie B nr.2826 2a 77ca, (volgens kad. kaart huisnr 225)
  • Sectie B nr.2827 3a 5ca, (volgens kad. kaart huisnr 223)
  • Sectie B nr.2828 2a 47ca, (volgens kad. kaart huisnr 221)
    1 huis en erf aan de Stieltjesstraat:
  • Sectie B nr.2830 2a 2ca, (volgens kad. kaart huisnr 26-28)
    (Bron: https://studiezaal.nijmegen.nl/detail.php?id=2284526995)

NB. Kronenburgersingel 227, 229 en 231 en Stieltjesstraat 30 worden hier niet genoemd omdat zij toebehoorden aan J.E. Meulenberg.

Notariële akte van scheiding inzake de erfenis van J.H. Meulenberg d.d. 25 november 1909
Notariële akte van scheiding inzake de erfenis van J.H. Meulenberg
d.d. 25 november 1909

Erfenis van Maria Hendrina Meulenberg

Maria Hendrina Meulenberg (1879-1966) was de enige dochter van J.H. Meulenberg. Haar  nalatenschap is omschreven in navolgende notariële beschrijving uit 1967:

Genoemd worden o.a. Kronenburgersingel nrs 215, 217 en 219, en Stieltjesstraat 22-24. Al deze panden waren aan Maria Hendrina toegevallen uit de nalatenschap van haar in 1908 overleden vader. Zij zijn in het kader van de afwikkeling van haar erfenis in 1967 openbaar verkocht. Omdat zij zelf geen kinderen had is de opbrengst van haar erfenis verdeeld over de erfgerechtigde familieleden van haar vader en haar moeder: bij elkaar ca 110 personen.

Woonhuizen van de broers Meulenberg

Van Jacobus Hubertus (J.H.) Meulenberg is bekend dat hij van 1-6-1898 tot ca 1903 op Kronenburgersingel 217 heeft gewoond en daarna naar Stationsweg 1 is verhuisd. Het huis aan de Stationsweg was blijkens de notariële akte van scheiding en verdeling na overlijden van Jacobus Hubertus van 25 november 1909 (zie hierboven) door hem in eigendom verworven bij onderhandse akte van 4 februari 1903. Na zijn overlijden in 1908 is Stationsweg 1 blijkens genoemde akte van scheiding en verdeling toegedeeld aan zijn weduwe, Hendrina Meulenberg-Werner, die daar is blijven wonen totdat zij op 7 juli 1911 naar Den Haag is verhuisd.

Johannes Edmond (J.E.) Meulenberg is op 1-6-1898 verhuisd naar Kronenburgersingel 6. Zijn vorige adres was Van Berchenstraat 11, boven de oude paraplufabriek op Van Berchenstraat 9. Blijkens de notariële akte van scheiding en verdeling van de huwelijkse gemeenschap van J.E. Meulenberg en Maria C.M.A. Schoth van 16 juli 1918 werd de ondergrond van Kronenburgersingel door J.E. Meulenberg verworven als perceel Sectie B 2095, 5a 61ca, bij notariële akte van 7 februari 1895, terwijl het gebouwde door hem daarop werd gesticht. Het pand Kronenburgersingel 6 werd bij deze akte van scheiding aan hem toegewezen. Uit zijn overlijdensadvertentie d.d. 7 juni 1919 blijkt dat hij daar tot dan toe is blijven wonen.

Winkel Meulenberg Hezelstraat door architect Kraaijenvanger, gedateerd rond 1910
#Nijmegen, Centrum, Gebouw van de dag, Hezelstraat

Meulenberg Hezelstraat Kraaijvanger architect

ReisgidsNijmegenUtrechtTrein

Hezelstraat 2 (Stikke Hezelstraat 2-4), 1900 Centrum

Winkel Meulenberg Hezelstraat door architect Kraaijenvanger, gedateerd rond 1910
Winkel Meulenberg, rond 1910 (RAN F34035)

In 1900 verbouwt architect Kraaijvanger de parapluwinkel Meulenberg in Jugendstil stijl. Edmond Meulenberg had in 1892 zijn winkel hiernaar toe verplaatst. De broer van de architect, Hendrikus Kraaijvanger, was getrouwd met een dochter van Meulenberg. Opvallend aan de gevel zijn onder andere de wapenschilden, die de wapens zijn van de plaatsen waar Meulenberg een filiaal had.

In 1899 vroeg Hendrikus Willebrordus Kraaijvanger (1874-1948), die op 10-1-1899 met een dochter van Edmund Meulenberg, Antonia Fransica (6-1-1879 Nijmegen) ) was getrouwd (Bevolkingsregister), een bouwvergunning aan voor het pand op de foto dat rond 1901 gereed kwam. Hendrikus was een broer van de architect.

E. Meulenberg

PGNC 5/4/1868

In ieder geval heeft E. Meulenberg in 1868 een zaak in de Korte Hezelstraat, D, No. 53.

PGNC 2/12/1874

Daarnaast kom ik in 1874 een adres tegen op Hezelstraat B35. Ook in deze advertentie noemt hoe zich ‘Fabriek’. Of dit een verhuizing is, een wijze van vermelding of een drukfout dient nog achterhaald te worden. Daarnaast spreekt een advertentie in PGNC 30/9/1877 over Hezelstraat, Wijk B, 34 en 35. Of dit een uitbreiding is geweest of dat het adres steeds 34 en 35 was, moet nog nader worden bepaald.

De Gelderlander 14/9/1879

In ieder geval vindt in september 1879 de verhuizing plaats van B. 35 naar B. 30.

Fabriek van Berchenstraat

PGNC 11/9/1887

In ieder geval wordt in de advertentie van PGNC 11/9/1887 de fabriek in de Van Berchenstraat expliciet genoemd, mogelijk bestond deze fabriek al langer. Er staat daarbij tevens “Nijmeegsche Parapluie-Fabriek”.

PGNC 25/3/1888

Afgaaande op het artikel In december 1884 van PGNC, werken hier voornamelijk meisjes/vrouwen: “…dat de parapluie-fabrieken van de heeren Meulenberg en Dickmann, die aan vele arbeidsterds werk verschaffen…” (PGNC 2/12/1884)

Het pand is in juli 2003 gesloopt. Een foto van dit pand (en meer over Meulenberg) is te vinden op dit artikel van Noviomagus.

Hezelstraat 2, Meulenberg & Zonen en overlijden

In 1888 is het adres Hezelstraat 128. Ik (RE) moet nog nagaan of dit een daadwerkelijke verhuizing of een hernummering/andere schrijfwijze is.

PGNC 20/3/1892

In maart 1892 verhuist E. Meulenberg zijn winkel naar de Hezelstraat No. 2.

De Gelderlander 30/10/1892

In de advertentie van oktober 1892 is het “E. Meulenberg & Zonen” geworden.

Rond 16-11-1895 overlijdt Edmund Meulenberg in de leeftijd van 64 jaar (PGNC 16/11/1895).

E. Meulenberg en Zonen

De eerst gevonden vermelding van Edmond Meulenberg (1-1-1832 Heerlen) in het Bevolkingsregister is dat hij zich tussen 1850-1860 vestigt in Wijk C nr 116, de Steenstraat. Ze zijn dan afkomstig van Wijk C nr 51. In deze periode verhuist hij daarna naar de Hezelstraat (Wijk D. 53). Zijn beroep is dan ‘Kramer’. Het gezin bestaat dan bovendien uit:

  • Maria Dierker, geboren 4-7-1833 te Epe, zijn vrouw
  • Jacobus Hubertus, geboren 24-9-1855 te Nijmegen, zijn zoon
  • Johannes Edmond, geboren 23-3-1860 te Nijmegen, zijn zoon

Hoe de verdere ontwikkelingen in dit gezin verder zijn, wordt mogelijk op een ander tijdstip verder onderzocht.

De zonen Johannes Edmond en Jacobus Hubertus ontbinden op 19 februari 1897 de VOF “Edmond Meulenberg en Zonen, die op 4 juli 1892 met hun vader was opgericht. Zij maken gebruik van de mogelijkheid om de firma voort te zetten, en richten de VOF “ E. Meulenberg en Zonen” op, tevens “en commandite”, met het doel “het fabriceeren van parapluies, parasols, wandelstokken en verdere aanverwante artikelen alsmede het handel drijven in die artikelen.” (PGNC 28/2/1897). Hun moeder, Maria Dierker, is de 3e comparant “bij wijze van geldschieting) (contract 19-2-1897)

De Gelderlander 14/11/1897

In november 1897 verschijnt een bericht over de veiling van het onroerend goed van E. Meulenberg. Ik moet nog nagaan wie de uiteindelijke koper is. In ieder geval blijft het adres op de Stikke Hezelstraat de winkel (PGNC 28/8/1898).

Het PGNC 19/9/1899 maakt melding van de winkel in aanbouw: “Boven aan de Hezelstraat voor het in aanbouw zijnde parapluie-magazijn van de firma . Meulenberg stond hedenmiddag een afgeladen kar…” (PGNC 19/9/1899)

Heropening Hezelstraat 2

PGNC 13/1/1900

Op 13 januari 1900 vindt de heropening plaats. Tijdens de verbouwing heeft de winkel tijdelijk bij J.N. Neijboer “twee huizen lageraf” gezeten (De Gelderlander 31/10/1899).

Bij de opening rond 14-1-1900 schrijft de Gelderlander (De Gelderlander 14/1/1900):

“Vanavond wordt het parapluie-magazijn van de firma E. Meulenberg aan de Stikke Hezelstraat, na de geheele verbouwing van het oude met het aangrenzende pand, weer geopend. Wij namen er vanmiddag een kijkje en kunnen getuigen, dat ’t zoo rijk is gesorteerd als de meesteischende maar wenschen kan. Het bloemenmagazijn “Flora” van den her Meuleman aan de Burchtstr. Leverde daartoe de levende bloemen in den vorm van een parasol, in den gloed der gaslampen belooft het vanavond een prachtig effect te maken. Het nieuwe magazijn vormt met zijn kloeken gevel in modernen stijl een waar sieraad voor dat punt der stad. Het doet den heeren Kraayvanger en De Jongh, architecten te Rotterdam, die het ontwierpen, alsmede den aannemer L. Beuming alhier, alle eer aan. Tegen het breede balkon in den voorgevel zijn de wapens gebeiteld der steden, waar de firma filialen bezit, alzoo, behalve het Nijmmegsche wapen, dat van Amsterdam ’s Gravenhage, Rotterdam en ’s Hertogenbosch, afgewisseld door gestilleerde zonnebloem. “ (De Gelderlander 14/1/1900)

A. van Beurden Jr.

In De Gelderlander 10/10/1930 plaatst van A. van Beurden Jr. een advertentie De oude firma Meulenberg van de Hezelstraat 2-4, bij elken Nijmegenaar bekend, waar ieder z’n parapluie van Meulenberg koopt is thans uitgebreid met de firma A. van Beurden Jr. en is de grootste speciale huis van parapluies in Nederland.”

Zijn winkel Meulenberg heeft niets te maken met de parapluiefabriek Meulenberg. De parapluies van deze fabriek zijn nooit door van Beurden verkocht “en door mijn voorganger niet noemenswaard verkocht”. Daarbij was zijn voorganger H. Kraaijenvanger-Meulenberg.

De winkel A.A. van den Borg had op 20 augustus 1930 van de fabriek Meulenberg het alleenrecht verkregen tot verkoop van haar in Nijmegen. In de advertentie noemt ze dat ze binnen 1 jaar al 3.499 parapluies had verkocht (De Gelderlander 12/8/1931).

Vervolg

Het pand Stikke Hezelstraat 2-4 als Boudisque, 2013 (Henk van Gaal via DF4276 RAN) architect Kraayvanger winkel Meulenberg
Het pand Stikke Hezelstraat 2-4 als Boudisque, 2013 (Henk van Gaal via DF4276 RAN)

Tot zeker 1960 was er een zaak in paraplu’s gevestigd, Het pand is een gemeentelijk monument. Veel Nijmegenaren zullen de winkel nog kennen als de Duitse Bakker Derks.

Ook Boudisque is in het pand gevestigd geweest.

(Overige) bronnen en verder lezen

Stadswapens voormalige winkel Meulenberg Stikke Hezelstraat 2-4 (oktober 2025)
Stadswapens voormalige winkel Meulenberg, Stikke Hezelstraat 2-4 (oktober 2025)

https://www.noviomagus.nl/Gevels/Gevelelementen/gevelm15.htm

https://www.noviomagus.nl/Varia/Sluitzegels/23-Meulenberg.html

Voormalige winkel Meulenberg, Hezelstraat (oktober 2025)
Voormalige winkel Meulenberg, Stikke Hezelstraat 2-4 (oktober 2025)
Wat-er-is, beeld van Marcel Ruygrok, Ganzenheuvel (maart 2024)
#Nijmegen, Benedenstad, Centrum

Ganzenheuvel

ReisgidsNijmegenUtrechtTrein
Wat-er-is, beeld van Marcel Ruygrok, Ganzenheuvel (maart 2024)
Wat-er-is, beeld van Marcel Ruygrok, Ganzenheuvel (maart 2024)

Waarschijnlijk is de Ganzenheuvel tegenwoordig meer bekend van het pleintje, dan de weg die daar achter loopt. Toch dankt het plein juist haar naam aan deze weg: in ieder geval komt de Ganseheuvel als naam voor in 1410: “Aan deze straat is een plaatsje gelegen, dat vroeger Palmboom genoemd werd, naar een aanzienlijk huis, later logement (1629 tot omstreeks 1825). In 1629 kocht Gerard Palmerts het huis, dat tot 1715 in het bezit van zijn familie bleef.” (Teunissen 1933)

In de jaren 50 werden de panden in de driehoek van de Ganzenheuvel, de Lange Hezelstraat en ’t Heuveltje afgebroken. Daarop besloot de gemeente in 1954 deze nieuwe openbare ruimte tevens Ganzenheuvel te noemen.

Bron: https://gaypnt.home.xs4all.nl/straatnamen/G.html

Anno 2025 is het pleintje met haar terrassen een belangrijke plek voor de horeca.

Deze pagina verzamelt reeds verschenen berichten over de Ganzenheuvel.

In de Plooi

2024 Sander Dolstra en Maurice Broekhoff

De plooijeren, muurschildering Sander Dolstra en Maurice Broekhoff (oktober 2025)
De plooijeren, muurschildering Sander Dolstra en Maurice Broekhoff (oktober 2025)

In 2024 maakten Sander Dolstra en Maurice Broekhoff een van de Waalpaintings. Hierop zijn de zogenaamde Plooierijen verbeeld. Links staat schipper Willem Vonck afgebeeld, rechts burgemeester Willem Roukens.

Zie voor een uitgebreide beschrijving van het kunstwerk: https://waalpaintings.nl/in-de-plooi/ en De Gelderlander

Zie voor een uitgebreide beschrijving van de Plooierijen Huis van de Nijmeegse Geschiedenis.

Wat Er Is

2000 Marcel Ruygrok

Wat-er-is, beeld van Marcel Ruygrok, Ganzenheuvel (maart 2024)
Wat-er-is, beeld van Marcel Ruygrok, Ganzenheuvel (maart 2024)

“Dit kunstwerk bestaat uit een watertafel, waarvan de poten zijn gevormd uit de letters WAT ER IS. Dit is een combinatie van letters, waarmee je verschillende woorden en zelfs zinnen kunt vormen (‘water is’, ‘wat er is’, ‘wat is er’, ‘is er wat’).”

“De watertafel en de putten zijn uitgevoerd in gebronsd messing. De kunstenaar geeft de voorkeur aan dit materiaal, omdat het onder invloed van verschillende weersomstandigheden telkens een ander karakter vertoont.”

2 Putten

Bij deze Wat Er Is horen ook 2 putten: op deze plekken zijn resten gevonden van 2 historische waterputten gevonden bij de herinrichting van het plein. (Marcel Ruygrok)

Op een van de putten staat: “Cedo Nulli”, oftewel: ik wijk voor niets/niemand. De Romeinen gebruikten deze spreuk om indringers angst aan te jagen. Daarbij verwijst de spreuk naar het Romeinse verleden. “Maar tegelijkertijd beschrijft deze spreuk ook een typische eigenschap van water: water zoekt zijn eigen weg en gaat zijn eigen gang.”

Afkoppeling regenwater

Met dit kunstwerk wordt tevens aandacht gegeven aan het afkoppelen van regenwater, net als de Bedriegertjes bij het Koningsplein en de Cascade aan de Stikke Hezelstraat. Dit afkoppelen was een van de speerpunten van het Nijmeegse Waterplan. Bij de Grote Markt wordt het regenwater uit de omgeving opgevangen en wordt door deze cascade verplaatst, waarbij de watertafel van Wat Er Is het eindpunt is.

Vrouwen in Verzet

Vrouwen in Verzet, Ganzenheuvel (oktober 2024)
Vrouwen in Verzet, Ganzenheuvel (oktober 2024)

De muurschildering laat het belang van de vrouwen in het verzet zien door middel van 3 verzetstrijdsters:

In deze Waalpainting staan drie Nijmeegse verzetsvrouwen centraal:

  • Henriëtte Witteveen-van Gaalen (alias ‘Oranje-Marie’)
  • Nel Peters
  • Jo Heinsius

Het is een werk van Esther Aarts.

Voor een uitgebreide beschrijving zie https://waalpaintings.nl/verzetsvrouwen/ (tevens bron)

Priemstraat 1 en Ganzenheuvel 73

Priemstraat 1 De eerstgevonden advertentie is in januari 1894 (PGNC 14/1/1894), waarin G.H. van der Wedde een verkooppunt van thee is van P. Mackenzie uit Rotterdam. Afgaande op de advertentie voor de verkoop van het pand in 1903 is de Priemstraat 1 in 1898 “geheel nieuw…” gebouwd. 1897/1898 Verbouwing of nieuwbouw In 1897/1898 vindt een…

Links de Ganzenheuvel. Rechts daarvan sigarenwinkel La Rosa Habanera, RAN dateert deze foto op 1900 (maar zal een benadering zijn), Noviomagus op 1906 (RAN D236) Oscar Leeuw
Links de Ganzenheuvel. Rechts daarvan sigarenwinkel La Rosa Habanera, RAN dateert deze foto op 1900 (maar zal een benadering zijn), Noviomagus op 1906 (RAN D236)
Beeld Petrus Canisius in het Hunnerpark Nijmegen door Toon Dupuis 1927
#Nijmegen, Centrum, Kunstwerken

Standbeeld Petrus Canisius in Hunnerpark Nijmegen

ReisgidsNijmegenUtrechtTrein

1927 Hunnerpark Centrum, Rijksmonument

Beeld Petrus Canisius in het Hunnerpark Nijmegen door Toon Dupuis 1927
Beeld Petrus Canisius door Toon Dupuis 1927

In het park staat een bronzen beeld van Petrus Canisius. Dit is een werk van Toon Dupuis uit 1927. Naar aanleiding van het eeuwfeest van de Jezuïeten (voluit Sociëteit van Jezus geheten) in 1914, wilde Nijmegen uit dankbaarheid een beeld oprichten van Petrus Canisius. Daarvoor begon een inzamelingsactie.

Petrus Canisius (1521-1597) was een theoloog en de eerste Jezuïet van Nederland. Het werd in 1864 zalig verklaard en in 1925 heilig. In 1925 kreeg hij daarbij de eretitel van kerkleraar van paus Pius XI. Naar aanleiding van de heiligverklaring werden in Nederland verschillende Canisiusfeesten georganiseerd. Dit zorgde tevens voor een nieuwe impuls om een standbeeld op te richten.

Toon Dupuis

Standbeeld van Petrus Canisius ontworpen door Toon Dupuis, foto gedatereerd 1924 (F65889 RAN)
Standbeeld van Petrus Canisius ontworpen door Toon Dupuis, foto gedatereerd 1924 (F65889 RAN)

Daartoe werd een prijsvraag uitgeschreven en aan een van de inzenders, Toon Dupuis, werd de opdracht verstrekt in het voorjaar van 1926. Het werk is gegoten bij Fonderie Nationale des Bronzes, Saint-Gillis. Op pinkstermaandag 6 juni 1927 werd het beeld op een kunstmatige heuvel in het park geplaatst.

Antonius Stanislaus Nicolaas Ludovicus Dupuis (Antwerpen, 18 februari 1877 – Den Haag, 13 oktober 1937) was een Nederlandse beeldhouwer en medailleur. Oorspronkelijk was hij van Belgische afkomst, maar werd in 1908 genaturalieerd.

Hij maakte tevens een borstbeeld van W.H. Nolens ter gelegenheid van zijn 40-jarig priesterfeest. Deze staat (of stond, daar ben ik niet zeker van) in het Katholiek Documentatie Centrum.

Zie voor een overzicht van zijn werk wikipedia.

Zegenend gebaar

Het beeld is meer dan levensgroot, waarbij Canisius met zijn rechterhand op de leuning van een zogenaamde “curulische zetel” steunt. Met zijn linkerhand maakt hij een zegenend gebaar.

Met het zegenend gebaar is nog iets meer aan de hand. Deze vondst en foto van Hans van Meteren vind ik te leuk om ‘m over te nemen, daarom verwijs ik hier naar zijn site.

Het opschrift van de granieten sokkel luidt: ”

GEBOREN TE NIJMEGEN 8 MEI 1521

GESTORVEN TE FREIBURG 21 DECEMBER 1597

HEILIG VERKLAARD EN TOT KERKLERAAR VERHEVEN 21 MEI 1925″.

Locatie bij de Canisiussingel

Het standbeeld van Petrus Canisius in het Hunnerpark (Hunerpark), gemaakt in 1927 door beeldhouwer Toon Dupuis (Antwerpen, 18-03-1877 - Den Haag, 13-10-1937), 1929-1931 (I.J. Glaser via F91308 RAN)
Het standbeeld van Petrus Canisius in het Hunnerpark (Hunerpark), gemaakt in 1927 door beeldhouwer Toon Dupuis (Antwerpen, 18-03-1877 – Den Haag, 13-10-1937), 1929-1931 (I.J. Glaser via F91308 RAN)

Hoewel nog niet verder onderzocht, zal de plaatsing van het beeld in de omgeving van de Canisiussingel een logische zijn. Grappig detail daarbij is dat de straat officieel St. Canisiussingel heet sinds 1881. Dus 40 jaar voordat Canisius heilig werd verklaard. De gemeenteraad wilde uiteindelijk een aansprekende straat naar hem vernoemen, nadat het voorstel eerst was dat de huidige Van Welderenstraat zijn naam zou dragen. Om duidelijk maken welke “Canis” werd bedoeld, koos de gemeenteraad met 10 tegen 7 stemmen om hier “St” voor te zetten.

Rijksmonument

Het beeld is een Rijksmonument sinds 2007.  Als waardering:

“van kunsthistorisch belang als goed en gaaf voorbeeld van een standbeeld uit de tweede helft van de jaren twintig, die opvalt vanwege de hoogwaardige esthetische kwaliteiten van het standbeeld in samenhang met de monumentale, Art-Decoachtige sokkel; van stedenbouwkundige waarde als karakteristiek onderdeel van het Hunnerpark. Het beeld staat op de oorspronkelijke plek, op een terp in het park en is daardoor beeldbepalend vanaf de aan- en oprit naar de Waalbrug en vanaf de Sint Jorisstraat; van cultuurhistorische waarde als bijzondere uitdrukking van het katholieke verleden van Nederland, als monument voor een zestiende-eeuwse Nijmegenaar die werd heiligverklaard in een belangrijke periode van de emancipatie van het katholieke volksdeel.”

Belvedère

De Belvedère is gebouwd als verdedigingstoren. Vanaf 1646 kreeg het de functie van speelhuis voor de welgestelden van Nijmegen. Ondanks…

Bronnen

Monumentenregister

St. Canisiusssingel, Straatnamenregister Rob Essers

Standbeeld van Petrus Canisisus, Wikipedia


De actualiteit van Willem H. Nolens, Vefie Poels in Christen Democratische Verkenningen, Herfst 2012

Voormalige Daniëlskerk architect L.J. de Bruijn, huidige situatie (maart 2023)
#Nijmegen, Gebouw van de dag

Daniëlskerk architect de Bruijn

ReisgidsNijmegenUtrechtTrein

1960-1962 Daniëlsweg 42 Heseveld, gemeentelijk monument

Voormalige Daniëlskerk architect L.J. de Bruijn, huidige situatie (maart 2023)
Voormalige Daniëlskerk architect L.J. de Bruijn, huidige situatie (maart 2023)

De Maria ten Hemelopnemings kerk, ook wel Daniëlskerk genoemd, is ontworpen door de architect Lambert (L.A.J.) de Bruijn. Het is het enige kerkgebouw in de functionalistische stijl van Nijmegen. Het deed van 1962 tot 1999 dienst als kerk.

Daarna volgde een omvangrijke verbouwing als vestiging voor de Driestroom: een thuis voor gehandicapte jongeren die zoveel mogelijk zelfstandig kunnen leven. Daarnaast een kinderdagverblijf en dagbesteding voor moeilijk lerende kinderen. Het woongedeelte werd in 2019 opgeheven en is momenteel gebruik als noodopvang voor Oekraïense vluchtelingen.

De kerk

Straatbeeld, beginjaren zestig met links de pas voltooide Maria ten Hemelopnemingkerk (architect L.A.J. de Bruijn) en de kruising met de Boksdoornstraat (links) en Kaaplandstraat (rechts). Op het einde van de straat, achteraan, de witte boerderij van de familie Cornelissen en de links naastgelegen (donkere) van de familie Van de Water, 24/7/1962 (Fotopersbureau de Gelderlander F20107 RAN auteursrechthouder J.F.M. Trum CC-BY-SA)
Straatbeeld, beginjaren zestig met links de pas voltooide Maria ten Hemelopnemingkerk (architect L.A.J. de Bruijn) en de kruising met de Boksdoornstraat (links) en Kaaplandstraat (rechts). Op het einde van de straat, achteraan, de witte boerderij van de familie Cornelissen en de links naastgelegen (donkere) van de familie Van de Water, 24/7/1962 (Fotopersbureau de Gelderlander F20107 RAN auteursrechthouder J.F.M. Trum CC-BY-SA)

Lambert de Bruijn ontwerpt in 1959 de kerk Maria ten Hemelopneming, die vooral bekend is als Daniëlskerk in de wijk Heseveld. Het komt te liggen aan een plein met een wekelijkse markt. De architect was toen nog deels werkzaam  bij het architectenbureau Benning en Fokker uit Nijmegen.

De parochie Maria ten Hemelopneming was in 1956 opgericht. Zij was daarbij een afscheiding van de St. Antonius Abtparochie van Neerbosch: de kerk aan de Dennenstraat begon te klein te worden voor het aantal gelovigen. Aanvankelijk werd in 1956 een noodkerk gesticht, welke zich aan de Kaaplandstraat bevond. Een afbeelding hiervan is bij het RAN weergegeven.

De Bruijn in een interview in 1997: “Dat kun je je nu moeilijk meer voorstellen, maar de parochie was in die beginjaren een bloeiende gemeenschap met ontzettend actief jeugdwerk en verschillende koren. De bouwpastoor zag de bui toen al hangen. Ik kreeg opdracht om een kerk met duizend zitplaatsen te ontwerpen. Hij zei: “Maak er maar zevenhonderd van, het kerkbezoek gaat teruglopen”. Het bisdom wilde echter 1.000 plaatsen.

De aanbesteding van de kerk vond plaats op 9-5-1961. Op 29-9-1962 kon de kerk worden ingewijd. Het is daarmee het laatst gebouwde grote naoorlogse kerk in het bisdom Den Bosch. De kerk zou tot 1999 in gebruik blijven.

Functionalistisch

Voor de kerk zijn moderne materialen gebruikt als staal, beton, glas en aluminium.  Allereerst valt de gevel op: een ronde vorm, opgebouwd uit betonnen prefab platen met glasstroken. Daartussen zijn 3 betonnen banden aangebracht. In de onderste strook waren een aantal van de in totaal zestien kruiswegstaties aangebracht.

De ronding wordt afgesloten door twee zijwanden, die bestaan uit schoon metselwerk. Ook de toren is in staal opgetrokken.

Naast de kerk zijn een sacristie en pastorie gebouwd.

Het is het enige kerkgebouw van Nijmegen in de zogenaamde “functionalistische” stijl.

In de functionalistische stijl gaat het om de gedachte dat bij het ontwerp gericht moet zijn op de functie van het gebouw. De vorm, hoe het gebouw er uit ziet, volgt deze functie: “form follows function”. Bij een kerk staat de dienst centraal. De priester en het altaar moeten daarom goed zichtbaar. Daarom koos de Bruijn voor een ronde vorm, waarbij kerkgangers maximaal 15 meter van het altaar zaten. De vloer liep licht op en er waren geen pilaren, die het zicht konden belemmeren.

Het functionalisme komt daarnaast tot uiting in:

  • De beperkte versiering
  • De kolommen van de constructie zijn in de kerkzaal zichtbaar. Wel zijn de stalen stalen

liggers met daarop de dakvloer aan oog onttrokken door een schrotenplafond.

Staalconstructie

Een opvallend kenmerk van de kerk is dat het dak een staalconstructie heeft. Waar na de oorlog staal volop werd gebruikt voor de muren, is een stalen constructie voor het dak zeldzaam.

Kruiswegstaties

De kruiswegstaties zijn gemaakt door de kunstenaar Ted Felen. Een van de afbeeldingen is hier te zien.

Architect de Bruijn

Lambert de Bruijn is geboren op Nijmegen 23-6-1921. Hij overlijdt op  4-9-2010 te Beek-Ubbergen. Hij was getrouwd met Joanna Ruijs. In De Gelderlander 22/6/1945 kondigen ze de verloving aan (Joanna is dan geschreven als Johan).

De laatste jaren woonde hij in Ooij. Hij overlijdt in verpleeghuis Kalorama, waar hij al enige tijd verbleef. Zijn initialen zijn L.A.J., hoewel op het bidprentje alleen Lambert staat vermeld. Bij zijn overlijden schrijft Henk Baron (met foto van Lambert de Bruijn): “Dit weekend (4 september) is de architect Lambert de Bruijn uit Ooij overleden. Dhr. de Bruijn woonde, samen met zijn vrouw sinds een aantal jaren in Ooij. Ze waren erg betrokken bij de bevolking en het Ooijse verenigingsleven.”

Op dit moment is het enige andere gevonden werk de zuidvleugel van Augustijnendreef 15 te Eindhoven 1995-1996.

Van dreiging sloop naar Monumentenstatus

Sloop dreigt

Eind jaren 90 kondigt het bisdom Den Bosch aan dat ze de kerk wil slopen: het aantal kerkgangers is terug gelopen en daarmee is tevens het onderhoud niet meer betaalbaar. Vanuit projectontwikkelaars was er interesse om hier duurdere koopwoningen neer te zetten. Het schrikbeeld daarbij was “Vissers in de kerk”: de meubelzaak die in de jaren 70 de Heilig Hartkerk in de Krayenhofflaan zou betrekken. Dan liever sloop, volgens het bisdom. En ook volgens architect de Bruijn, die de kerk graag behouden ziet voor een maatschappelijke functie: “Ik zou graag zien dat de kerk behouden blijft, maar niet tot elke prijs.”

Protest

Vanuit een aantal kanten kwam protest. De dochter van L.A.J. de Bruijn weet samen met omwonenden de sloop van de kerk te voorkomen. Ook de Historische Vereniging Numaga en de Bond Heemschut overtuigden de gemeente dat er geen sloopvergunning voor het pand mocht komen.  Bij veel buurtbewoners ligt de kerk na aan het hart. En het gebouw is de enige kerk in de functionalistische stijl.

Aanwijzing monument

Daarop wijst de gemeente de kerk in 1999 aan als gemeentelijk monument, waarmee de sloop is afgewend. Feitelijk is dit bijzonder, aangezien een gebouw pas na 50 jaar de status van monument kan krijgen.

Driestroom

Vanaf 2007 betrekt de Driestroom het gebouw. Vanaf moment heet het gebouw de Daniël.

De Driestroom is al gauw geïnteresseerd om hier een vestiging te openen. Deze stichting heeft als doel ondersteuning te bieden aan mensen met een verstandelijke beperking in de regio Arnhem-Nijmegen.

Daarop kreeg de kerk een nieuwe bestemming voor een maatschappelijke functie. Daarbij is de grote kerkzaal, die plaats had voor 1000 personen, verkleind. Er komt een thuis voor gehandicapte jongeren die zo veel mogelijk zelfstandig kunnen leven. Daarnaast een kinderdagverblijf en kinderdagbesteding voor moeilijk lerende kinderen. De grote centrale hal kan gebruikt worden voor buurtactiviteiten.

Portaal was bereid onrendabel te investeren. Daarnaast werd het project werd financieel mogelijk door op het terrein van kerk 14 koopwoningen te bouwen. Tevens droeg Portaal bij aan de verbouwing van de binnenruimte, omdat deze een buurtfunctie zou krijgen. Ook werden er sponsors gevonden, waaronder Volksbelang.

Verbouwing 2007

Voordat Portaal het gebouw van het bisdom overneemt, laat ze door K3 Architecten onderzoeken of een verbouwing naar een gebouw voor jonge gehandicapten. Portaal had eerder samengewerkt met K3 Architecten bij de verbouwing van de Onze Lieve Vrouwekerk in Arnhem. Hiervoor had het bureau de Heuvelinkprijs gewonnen. Portaal kocht het pand in 2001 aan.

De verbouwing werd verzorgd door Peter Koelewijn, K3 Architectuur BV en stedenbouw.

Om het pand geschikt te maken voor haar nieuwe functie, zijn veel aanpassingen nodig. Daarbij is het religieuze karakter niet altijd meer herkenbaar:

  • Er is een tussenverdieping gebouwd, om voldoende appartementen te kunnen bouwen
  • De gemeentelijke monumentencommissie wilde het aanzien van de gevel met prefab betonelementen behouden. Hierdoor mochten er geen zonweringen komen en moest een goed binnenklimaat op een andere manier worden geregeld. Dat is niet helemaal gelukt: in de zomer werd het te heet. In 2010 werden zonweringen aangebracht, waarbij Volksbelang een van de sponsors was.
  • De centrale ruimte moest behouden blijven. Daardoor is er een dagverblijf buiten de kerk gebouwd, op het terrein waar vroeger de pastorie en sacristie lag.

De monumentencommissie had ook als wens om de stopverfkozijnen te behouden. Dit was echter niet mogelijk en de gemeente gaat akkoord dat deze vervangen worden.

Tot slot blijkt een lift nodig: hoewel bij de planvoorbereiding was uitgegaan kinderen met lichtere handicaps, blijkt dat een deel van de gebruikers grote lichamelijke beperkingen hebben.

Ook de oorspronkelijke architect de Bruijn was tevreden over de nieuwe functie van de kerk en de benodigde aanpassingen.

Beëindig bewoning

Het huurcontract tussen Portaal en de Driestroom beëindigt in 2019. De Driestroom besluit het contract niet te willen verlengen. In de nieuwe locatie zullen de bewoners niet meer bij elkaar kunnen wonen, ook al wonen ze al lang samen in de Daniël. Dit tot verdriet van de bewoners en ouders.  In een interview met Omroep Gelderlander: “Directeur Van Gestel geeft toe dat de cliënten al erg lang bij elkaar wonen. ‘Maar als we kijken naar het alledaags geluk in de toekomst denken we echt dat ze met hun specifieke zorgbehoefte beter af zijn op een plek die daar beter op ingericht is.’”.

Wel blijft een deel van het gebouw onderdeel van de opvang van de Driestroom.

Noodopvang Oekraïners

In 2022 komt de oude kerk deels in gebruik als noodopvang voor 100 Oekraïners. Op dat moment is het woongedeelte in gebruik door tijdelijke bewoners, om kraak te voorkomen.

Gemeentelijk Monument

De kerk is sinds 1999 een gemeentelijk monument. De argumentatie hiervoor:

“Goed voorbeeld van een parochiekerk uit de laatste periode van de wederopbouw met een bijzondere plattegrond, een duidelijk architectonisch concept en een moderne uitstraling. Als zodanig is het een goed voorbeeld van bouwstijl en bouwtype en een stedenbouwkundig ijkpunt voor zijn omgeving. De kerk is gaaf bewaard gebleven en van bovenregionaal belang.”

Bronnen

Kerkkappen in Nederland 1800-1970, Ronald Stenvert, 2013

https://nl.wikipedia.org/wiki/Heseveld

Klik om toegang te krijgen tot BDABBF08-ED52-499C-A1D1-47D61298D6D8.pdf

Klik om toegang te krijgen tot Wandelroute-Heseveld-Jerusalem-def.pdf

Klik om toegang te krijgen tot herbestemming_12_handreiking_toekomst_kerken_www_cultureelerfgoed_nl.pdf

https://www.herbestemming.nl/projecten/danielskerk-nijmegen-0

https://adoc.pub/onderzoek-herbestemming-kerken-en-kerklocaties-een-inventari.html

https://studiezaal.nijmegen.nl/detail.php?nav_id=1-1&index=2&imgid=13791886&id=104175

130 nieuwe noodopvangplekken erbij voor gevluchte Oekraïners: oud schippersinternaat en Daniëlskerk, Mitchel Suijkerbuijk, 24-3-22

Daniëlskerk

Zorginstelling Nijmegen haalt cliënten na ruim 12 jaar uit elkaar. ‘Heel verdrietig’, Karel de Jong in Omroep Gelderland, 8 december 2019

Architect L. de Bruijn uit Ooij overleden

http://zichtopeindhoven.nl/josenbauke/architecten.pdf

Een naoorlogse kerk is kansloos voor de monumentenlijst, Georg Marlet in Trouw, 29-11-1997: quotes van architect de Bruijn zijn afkomstig uit dit artikel

http://docplayer.nl/16599091-Van-oude-gebouwen-en-nieuwe-functies.html: geeft vanaf pagina 37 een uitgebreid verslag over de verbouwing tot zorgcentrum

De Stier van Korvinus

De Stier van Hees op het Daniëlsplein is een beeld van Wim Korvinus. Het beeld wil een tegenwicht bieden aan…

Augustijnenbosje

Het Augustijnenbos is vernoemd naar de orde der Augustijnen. Zij kochten in 1923 het terrein tussen de Geldersche roomboterfabriek en…

Gerardsweg: Links, de achterzijde van het blok met de drie woningen (17-19-21), gebouwd in opdracht van aannemer J.A. Hopmans, rechts de achterzijde van het huizenblok (11-13-15), gebouwd in opdracht van boekhandelaar A. van Weerhorst, architecten Meerman en van der Pijll, foto gedateerd 1934, (F38909 RAN)
#Nijmegen, Gebouw van de dag

Bouw van 6 woningen Gerardsweg architecten Meerman van der Pijll

ReisgidsNijmegenUtrechtTrein

1933 Gerardsweg 11-21 Brakkenstein

Gerardsweg: Links, de achterzijde van het blok met de drie woningen (17-19-21), gebouwd in opdracht van aannemer J.A. Hopmans, rechts de achterzijde van het huizenblok (11-13-15), gebouwd in opdracht van boekhandelaar A. van Weerhorst, architecten Meerman en van der Pijll, foto gedateerd 1934, (F38909 RAN)
Gerardsweg: Links, de achterzijde van het blok met de drie woningen (17-19-21), gebouwd in opdracht van aannemer J.A. Hopmans, rechts de achterzijde van het huizenblok (11-13-15), gebouwd in opdracht van boekhandelaar A. van Weerhorst, architecten Meerman en van der Pijll, foto gedateerd 1934, (F38909 RAN)

Bouw van zes middenstandswoningen naar ontwerp van Architectenbureau Bernardus Jacobus Meerman (1901-1982) en Johan van der Pijll (1904-1974). Links, de achterzijde van het blok met de drie woningen (17-19-21), gebouwd in opdracht van aannemer J.A. Hopmans, rechts de achterzijde van het huizenblok (11-13-15), gebouwd in opdracht van boekhandelaar A. van Weerhorst

Gerardsweg 11-13-15: Ontwerp voor den bouw van de woonhuizen a/d Gerardsweg te Nijmegen voor den weled heer PH. A. Weerhorst, Bouwaanvraag 18-9-1933 (D12.399407)
Gerardsweg 11-13-15: Ontwerp voor den bouw van de woonhuizen a/d Gerardsweg te Nijmegen voor den weled heer PH. A. Weerhorst, Bouwaanvraag 18-9-1933 (D12.399407)

Boekhandelaar Adrianus van Weerhorst

Een deel van de woningen is gebouwd in opdracht van boekhandelaar Adrianus van Weerhorst. Daarbij woont hij zelf, vanaf ongeveer1933, vlak om de hoek op de Driehuizerweg. In ieder geval staat in PGNC 1/10/1932 de verhuizing van van Weerhorst vanuit Ubbergen naar de Driehuizerweg.

Het is mij nog bekend of de verschillende huisnummers 364, 368 en 502 een hernummering of een daadwerkelijke verhuizing betreft; in ieder geval is Driehuizerweg 502 rond 1933 gebouwd, waarbij van der Pijll en Meerman eveneens de architecten waren.

Naast de vermelding van “boekhandelaar”, ben ik van Weerhorst vooral tegengekomen als (2e) voorzitter van de R.K. Esperantisten-Vereeniging “Stelo de l’Maro” (o.a. adresboek 1926 en 1928), waarbij hij regelmatig een toedracht houdt. En als regisseur bij de R.K. Toneelvereening “Dr. Schaepman” (bijvoorbeeld De Gelderlander 18/9/1928).

Na de oorlog wordt zijn vermogen onder beheer geplaatst (De Gelderlander 1/5/1945). Opvallend daarbij is de advertentie in De Gelderlander 27/7/1945 waarin het “Hoofd van het bureau Registratie en Bewaarneming van roerende goederen van vijanden en landverraders” verzoekt aan degenen die bepaalde schilderijen bij van Weerhorst hebben gekocht, contact met het bureau op te nemen (De Gelderlander 27/7/1945). Rond november 1945 blijkt van Weerhorst in vrijheid te worden gesteld met meldingsplicht (De Gelderlander 7/11/1945).

Hij overlijdt op 19-3-1946 op 52-jarige leeftijd (De Gelderlander 20/3/1946), waarna zijn weduwe in ieder geval in volgens het Adresboek 1951 nog op Driehuizerweg 1951 woont.

NaamBeroep/opmerkingAdresAdresboek/Bron
 BoekhandelaarBatavierenweg 261924
 Boekhandelaarv. Welderenstraat 931926
 BoekhandelaarDriehuizerweg 9 (verhuisd van Ubbergen, U 57)PGNC 1/10/1932  
 BoekhandelaarVerhuisd naar Ubbergen U 57 vanaf Driehuizerweg 9PGNC 6/5/1933  
  Driehuizerweg 364 (vanaf Ubbegen U 57)PGNC 26/8/1933  
 BoekhandelaarDriehuizerweg 164, maar ook 3641934
 BoekhandelaarDriehuizerweg 3681936, 1938
 BoekhandelaarDriehuizerweg 5021940
Wed. A. van WeerhorstGeboren H. van BaalDriehuizerweg 5021948, 1951

Huidig

Gerardsweg 11 (en 13- 15), september 2022 (Google Streetview)
Gerardsweg 11 (en 13- 15), september 2022 (Google Streetview)

Gerardsweg 17-19-21

Gerardsweg: Links, het blok met de drie woningen (11-13-15), gebouwd in opdracht van boekhandelaar A. van Weerhorst, rechts het huizenblok (17-19-21), gebouwd in opdracht van aannemer J.A. Hopmans, architecten Meerman en van der Pijl, foto gedateerd 1934 (F38908 RAN)
Gerardsweg: Links, het blok met de drie woningen (11-13-15), gebouwd in opdracht van boekhandelaar A. van Weerhorst, rechts het huizenblok (17-19-21), gebouwd in opdracht van aannemer J.A. Hopmans, architecten Meerman en van der Pijl, foto gedateerd 1934 (F38908 RAN)
Gerardsweg 17-19-21: Ontwerp voor den bouw van de woonhuizen a/d Gerardsweg te Nijmegen voor den weled heer J.A. Hopmans, Bouwaanvraag 3-10-1933 (D12.399407) Architecten Meerman van der Pijll
Gerardsweg 17-19-21: Ontwerp voor den bouw van de woonhuizen a/d Gerardsweg te Nijmegen voor den weled heer J.A. Hopmans, Bouwaanvraag 3-10-1933 (D12.399407)

Huidige situatie

Gerardsweg 21 (en 19, 17 en 2e blok 15-13-11) ), september 2022 (Google Streetview) Huidige situatie, architect Meerman van der Pijll
Gerardsweg 21 (en 19, 17 en 2e blok 15-13-11) ), september 2022 (Google Streetview)

Architectenbureau Meerman en van der Pijll

Architectenbureau Meerman en van der Pijll is waarschijnlijk het bekendst vanwege hun ontwerp voor Auto Palace. Daarnaast ontwierpen zij onder…

Barbarossa Ruïne Valkhof (januari 2023)
#Nijmegen, Centrum

Valkhof

ReisgidsNijmegenUtrechtTrein
Barbarossa ruine Valkhof
Barbarossa ruine Valkhof (foto januari 2023)

Bezienswaardigheden in het Valkhof

  • Nicolaaskapel
  • Barbarossa Ruïne
  • Uitzicht
  • Bunker
  • Muren
  • Brug
  • Spoorwegmonument
  • Stauferstele

Deze pagina verzamelt artikelen over de Valkhof en zal van tijd tot tijd worden aangevuld.

Aanleg park door Zocher Sr

Na afbraak van de burcht ontwierp tuinarchitect Zocher rond 1800 een park, welke was aangelegd in Engelse stijl. Het Valkhof was een van de eerste projecten van J.D. Zocher Sr. Het is tegenwoordig een van de oudste landschapsparken van Nederland.

Een van de kenmerken van deze stijl is een voorliefde voor ruïnes. Soms moesten deze gebouwd worden om een “romantische” sfeer op te roepen. Bij het Valkhof bestonden deze ruïnes al in de vorm van de Sint Nicolaaskapel en de Barbarossaruïne. Dit waren de enige restanten van de Valkhofburcht.

Bij de Barabarossa ruïne liet hij treurwilgen plaatsen om de vergankelijkheid van gebouwen aan te geven. Van het oorspronkelijke ontwerp van Zocher is weinig bewaard gebleven.

Het park werd 30 jaar later naar ontwerp van Hendrik van Lunteren aangepast.

Lieven Rosseels

 Na de ontmanteling leverde de Vlaamse tuinarchitect Lieven Rosseels het ontwerp voor de nieuwe aanleg van het park.

Hierbij kwam er een brug tussen het park en de Voerweg, naar het ontwerp van Weve

St.-Nicolaaskapel

Valkhofkapel van onderaf (maart 2023)
Valkhofkapel van onderaf (maart 2023)

De St.-Nicolaaskapel is nog de enige zogenaamde “romaanse centraalbouw” van Nederland. Deze is rond het jaar 1.000 gebouwd. Wanneer precies, is niet duidelijk. Vaak worden de volgende mogelijkheden genoemd:

  • Theophanu van Essen, die de kapel zou hebben laten bouwen ter ere van haar grootmoeder en naamgenoot keizerin Theophanu
  • Otto III, ter ere van zijn moeder, keizerin Theophanu
  • Rond 1030, toen veel kerken in de romaanse stijl werden gebouwd.

De Dom van Aken heeft bij de bouw als voorbeeld gediend. Tijdens de brand van 1047 raakte de bovenbouw van de kapel beschadigd.

De kapel is vernoemd naar St. Nicolaas. Keizerin Theophanu zou een groot vereerder van hem zijn geweest en degene zijn geweest, die deze verering in Nederland en daarbuiten populariseerde.

In de kapel bevindt zich een prachtige maquette van de Valkhofburcht.

Valkhofkapel bezoeken

De kapel is regelmatig te bezichtigen.

Zie voor de Openingstijden: https://www.valkhof.nl/bezoeken/openingstijden-st-nicolaaskapel/

Daarnaast worden tijdens de Vierdaagsefeesten kleinere, bijzondere concerten gegeven.

(Overige) Bronnen en verder lezen

https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Nicolaaskapel_(Nijmegen)

Barbarossa ruïne

Barbarossa Ruïne Valkhof (januari 2023)
Barbarossa Ruïne Valkhof (januari 2023)
Een gravure naar een pentekening in roodbruin gewassen van A. Rademaker, voorstellende de tweede binnenplaats van de Valkhofburcht met de absis van de (huidige) Barbarossa-ruïne ; het origineel berust in een Particuliere Collectie, 1720 (F34691 RAN)
Een gravure naar een pentekening in roodbruin gewassen van A. Rademaker, voorstellende de tweede binnenplaats van de Valkhofburcht met de absis van de (huidige) Barbarossa-ruïne ; het origineel berust in een Particuliere Collectie, 1720 (F34691 RAN)

Bunker

De bunker op het Valkhof is de enige van de 3 mitrailleurbunkers die door de Duitsers zijn aangelegd om de Waalbrug te verdedigen. De andere 2 zijn in de jaren 40 gesloopt.

Over de bunker: https://www.valkhofbunker.nl/

De bunker is regelmatig zondags te bezoeken. De openingstijden vind je hier: https://www.valkhofbunker.nl/index.php/openingsdagen-en-tijden-2024/

Stauferstele

Deze Staufersteele werd in 2018 opgericht. Het is een herinnering aan:

  • Keizer Frederik I Barbarossa, die de burcht heeft versterkt en uitgebouwd
  • Keizer Hendrik VI, zijn zijn. Hij is geboren in Nijmegen. Tevens is hij een achterkleinzoon van Koning Hendrik VII, die Nijmegen in 1230 stadsrechten verleende.

Stauferstelen zijn achthoekige herdenkingsmonumenten op plaatsen waar het huis Hohenstaufen een grote rol heeft gespeeld. Er zijn 38 van deze stenen, waarbij Nijmegen de 35ste was. Het Duitse Komitee der Stauferfreunde selecteert de plaatsen en neemt tevens het initiatief tot plaatsen van de steen.

Bron: nl.wikipedia.org/wiki/Stauferstele

(Overige) Bronnen en verder lezen

https://nl.wikipedia.org/wiki/Valkhof

https://mijngelderland.nl/inhoud/routes/nijmegen-oudste-stad-van-nederland/valkhofpark#!#customCarouselDetail