1907 Van Schevichavenstraat
In 1907 gaf de rijksoverheid opdracht tot de bouw van een nieuw hoofdpostkantoor in Nijmegen. Hiervan was Rijksbouwmeester Cornelis Peters de architect.
Voorgeschiedenis
Tot 1848 waren de posterijen particulier initiatief. Dit veranderde met de Grondwetswijziging van 1848: de posterijen zijn gegroeid en de staat heeft hiervoor een dienende taak. Daarom wijst de staat vanaf 1850 ongeveer 90 postkantoren aan: meestal in de vorm van een dienstwoning voor de directeur die dienst doet als postkantoor. Echter: bij een nieuwe directeur was dan meestal een nieuwe locatie nodig. Daarom streeft het Rijk vanaf 1869 naar permanente vestigingen.
In deze periode gaan het post- en telegraafbedrijf steeds meer samen. Tot 1893, de oprichting van de PTT, blijven het echter aparte afdelingen.
Vooral in de jaren 80 en 90 groeit de dienstverlening sterk, mede door de invoering van nieuwe diensten.
In Nijmegen kwam in 1891 een hoofdpostkantoor in een oud herenhuis, op Lange Hezelstraat 14-16. Het telegraafkantoor dat voorheen in de Waag zat, kwam op het achtererf van een aanpalend nieuw gebouw, aan de Begijnenstraat.
Architect Peters en de bouw van een nieuw postkantoor
Het bestaande gebouw werd te klein en daarom werd besloten tot de bouw van een nieuw kantoor. Het ontwerp was van Cornelis Peters, Rijksbouwmeester.
“Postkantorengotiek”
Peters zou 108 postkantoren ontwerpen. Hij was een leerling van Cuypers. Omdat veel ontwerpen van postkantoren op elkaar zouden lijken, wordt er regelmatig gesproken over ‘postkantorengotiek’. Terecht? Onder invloed van Cuypers, was zijn stijl neogotiek, met invloeden van de renaissance. Wikipedia noemt dat deze renaissance invloed afneemt, terwijl die van de “romanogotiek” steeds belangrijk wordt. Het PGNC 24/1/1907 over de stijl van het postkantoor: “De stijl -wij meenen Hollandsche renaissance- herinner aan verschillende in den laatsten tijd elders verrezen rijks-gebouwen“. Ook de tekst tot aanwijzing tot Gemeentelijk Monument noemt het “late neorenaissance”
In 2021 zijn 40 van de 108 postkantoren die Peters heeft ontworpen gesloopt. Een overzicht van 33 foto’s van deze gesloopte kantoren staat op “De gesloopte postkantoren van Rijksbouwmeester Peters” (tevens bron).
Indeling
Op de begane grond bevond zich de afdeling ‘Posterijen’, op de bovenverdieping de ‘Technische Telefoondienst’ en de ‘Telefooncentrale’. Zie ook het verslag van de opening hieronder.
Cornelis Peters
Cornelis Hendrik Peters (Groningen, 1 januari 1847 – Den Haag, 19 december 1932), architect en architectuurhistoricus.
Hij is vooral bekend door zijn ontwerpen van 40 postkantoren en daarnaast van andere overheidsgebouwen als rijksbouwmeester. Ook schreef hij belangrijke pulicaties over architectuurgeschiedenis. Bekende gebouwen zijn het Hoofdpostkantoor in Amsterdam 1895-1899) en het Ministerie van Justitie in Den Haag (1876-1883). Hij trouwt in 1882 met Leentje Knoop, met wie hij 3 kinderen krijgt.
Jeugd en opleiding
Peters werd als enig kind geboren in Groningen. Hij bezocht het Stedelijk Gymnasium om dominee te worden, maar verliet de school voortijdig. Daarop werd hij in 1862 leerling van de architect A. Breunissen Troost in Sneek, die bovendien directeur was van de plaatselijke gasfabriek.
Op voorspraak van Breunissen Troost kon hij in 1867 zijn leertijd vervolgen bij P.J.H. Cuypers in Amsterdam. Daar was hij op dat moment de enige protestant. Hij leerde hier het neo-gotische werk van E.E. Viollet-le-Duc kennen. Al in hetzelfde wordt hij gestuurd als hoofdopzichter van de bouw van de Sint-Vituskerk in Blauwhuis.
In 1869 wordt Peters directeur van de gasfabriek in Bolsward. Daarnaast vestigt hij zich hier als architect. In 1870 is hij bij de bouw van de Sint-Martinuskerk in Sneek weer hoofdopzichter voor Cuypers. In 1873 gaat hij werken als bureauchef in het atelier voor kerkelijke kunst Cuypers & Stoltzenberg. Daar vertrekt hij in 1875, waarschijnlijk vanwege zijn gezondheid, om enkele maanden te gaan werken bij de behangfabriek Zeller & Co.
Rijksbouwkundige voor de Gebouwen van Financiën
In 1876 wordt Peters benoemd tot Rijksbouwkundige voor de Gebouwen van Financiën dankzij Cuypers en zijn medestander Victor de Stuers. Zij hoopten daarmee hun positie te versterken in hun streven naar een nationale bouwstijl. Deze zou een combinatie moeten zijn van neogotiek, met elementen van de neorenaissance.
Door de benoeming van een protestant konden ze daarmee beschuldigingen pareren dat de overheidsbouw beheerst werd door katholieken. De officiële taak van Peters was het ontwerpen van post- en telegraafkantoren. Bij de invoering van Postwet in 1870 was hier grote behoefte aan. Hij zou echter de eerste jaren vooral werken aan de bouw van het nieuwe ministerie van Justitie in Den Haag.
Rijksbouwkundige voor de Landsgebouwen bij het ministerie van Waterstaat, Handel en Nijverheid
Vervolgens wordt Peters in 1878 aangesteld als Rijksbouwkundige voor de Landsgebouwen bij het ministerie van Waterstaat, Handel en Nijverheid. Daarbij kreeg hij een bouwkundig bureau met assistenten. Ook zijn werkterrein wordt groter, waaronder dat van restauraties. Een belangrijk voorbeeld is de restauratie van de Ridderzaal in Den Haag. Bij de splitsing in 1884 in noord en zuid Nederland, krijgt Peters het noorden als werkgebied aangewezen. Hij is dan intussen Rijksbouwmeester.
“Zijn bureau was in het laatste kwart van de 19e eeuw verantwoordelijk voor het ontwerp van ongeveer veertig postkantoren, in eerste instantie steeds uitgevoerd in de door Cuypers bedoelde neogotische stijl met renaissance-invloeden. Geleidelijk liet hij zich steeds meer inspireren door de Groningse romanogotiek uit de 13e eeuw, wat vooral tot uiting kwam in met nissen versierde topgevels. De invloed van de renaissance nam af, al verdween deze nooit helemaal uit zijn werk.” (wikipedia, tevens belangrijke bron van deze paragraaf). Daarbij wordt het hoofdpostkantoor in Amsterdam, gebouwd tussen 1895-1899 gezien als zijn belangrijkste en “meest extravagante werk”
Naast zijn werkgebied, nam Peters een aantal andere opdrachten aan. Een daarvan was het station in Nijmegen. In 1915 gaat Peters met pensioen, hoewel hij actief blijft als schrijver, restauratie-architect en het geven van voordrachten. Peters overlijdt in 1932.
Verbouwing
“In de loop der jaren werd het een en ander aan het grootse complex versleuteld. In 1935 viel de directeurswoning onder de slopershamer, later verdwenen de grote dakkapellen en een klokkentorentje op de binnenplaats. De gevel aan de Van Broeckhuysenstraat werd na de Tweede Wereldoorlog in dezelfde stijl verlengd.” (Noviomagus)
Gemeentelijk monument
Het gebouw is een Gemeentelijk monument sinds 16-10-1996. Formele tekst van het besluit tot aanwijzing: “…Markant gelegen monumentaal pand van goede verhoudingen. Interessant als één van de laatste voorbeelden van grote openbare gebouwen, met name postkantoren, in late neorenaissance stijl.”
Herontwikkeling: Albert Heijn en appartementen
Het postkantoor is in 2006 uit het pand vertrokken. Vervolgens is het verbouwd en aan de achterzijde uitgebreid tot appartementen, met winkels daaronder. Het ontwerp was van Van de Looi en Jacobs Architecten https://vandelooivanaken.nl/project/monument-herbestemming-transformatie-verbouw-renovatie-voormalig-postkantoor-nijmegen/
In 2004 kocht woningcorporatie Talis het gebouw aan. Inmiddels hadden de ruimtes op de verdiepingen al 20 jaar leeg gestaan. Talis wilde het pand verbouwen tot 26 huurappartementen n de vrije sector. Daarbij kwamen 14 appartementen in het oude pand en 12 in een nieuw te bouwen deel. En daarnaast tot 2 winkels op de begane grond en in het souterrain. De commerciële was 2000 m2 groot.
De doelstelling was om zo veel mogelijk ruimte te geven voor de nieuwe gebruiksfunctie. Maar tevens met behoud van de cultuurhistorische waarde. Bovendien maakte de reeds bestaande bebouwing qua ruimte en gevoeligheid het project extra complex, waardoor er een zeer zorgvuldige benadering van dit project nodig was.
Na een bezwaarprocedure (over de maximum toegestane verhouding van de oppervlakte winkelruimte) kon uiteindelijk, zonder aanpassingen van het plan, in 2008 begonnen werden met de bouw.
Het ontwerp was afkomstig van Van de Looi en Jacobs architecten. De bouwer was Giesbers-Wijchen Bouw. De bouwkosten bedroegen 4,4 miljoen euro.
De gemeente Nijmegen verleende een subsidie in het kader van de regeling “Wonen boven winkels”. Deze subsidie werd gesaldeerd met het bedrag dat Talis zou moeten betalen aan het parkeerfonds van de gemeente, aangezien er op eigen terein onvoldoende mogelijkheden waren om parkeerplaatsen te maken.
Deze verbouwing werd genomineerd als BNA gebouw van het jaar en de Houtbouwprijs en de Architectuurprijs van Nijmegen 2009.
Overleg Monumentenzorg
Bij de realisatie van het project vond overleg met de afdeling Monumentenzorg van de gemeente Nijmegen plaats: het oude gebouw moest zo veel mogelijk in oude staat worden hersteld. Aanbouwen aan de achterzijde, die een lage monumentale waarde hadden, mochten worden gesloopt om hier nieuwbouw te realiseren. “De nieuwbouw vormt een stijlvolle toevoeging aan het monument en doet recht aan de oorspronkelijke architectonische visie.”
14 appartementen oude gedeelte
In het oude gedeelte kwamen 14 huurappartementen. Zij hebben een stramien van vier meter, welke overeenkomt met het oorspronkelijke stramien. “In de monumentale voorbouw is een extra verdieping gerealiseerd door de bestaande verdiepingsvloer te verwijderen en twee verdiepingsvloeren terug te plaatsen.“ (Croes)
Wel bleef de “sloop van een deel van een gemeentelijk monument blijft een hachelijke onderneming, ook al heeft dat deel geen enkele architectonische, monumentale waarde (in dit project scheelde het weinig of de Commissie Beeldkwaliteit had bepaald dat een grote zaal behouden zou moeten blijven, vanwege de sociaal-culturele waarde).” (Herbestemming.nl)
Trillingen
Uiteindelijk was de bouw wat duurder en lastiger dan aanvankelijk gedacht.
Er moest rekening gehouden worden met het naastgelegen KPN-gbouw. Hier was belangrijke, trillinggevoelige apparatuur geïnstalleerd. Daarom moesten de verbindingen tussen beide gebouwen worden doorgezaagd, zodat deze apparatuur geen last had van contracttrillingen Ook het slopen moest voorzichtig gebeuren. Daarbij was het verzekeringsbedrag van het project, vanwege de hoge kosten van eventuele gevolgschade, zo hoog dat een middelgrote aannemer deze niet kan verzekeren.
Houtskeletbouw
Een andere moeilijkheid was, dat de exacte draagkracht van de fundering niet bekend was. Daarom werd voor de bouw van de 12 nieuwe appartementen op de bestaande fundering voor lichte houtskeletbouw gekozen. Deze moesten echter ter plekke in elkaar gezet worden, vanwege de beperkte grootte van de bouwplaats. De appartementen hebben 2 etages en hebben dezelfde stramienmaat als het oude gedeelte.
“Alle appartementen worden ontsloten vanuit een hofruimte gelegen op de 1e verdieping tussen de oudbouw en de nieuwbouw. In de bestaande wand langs deze hofruimte zijn de entrees naar de woningen ‘uitgesneden’ en zijn de aanhechtingen van het verwijderde deel zichtbaar, als ‘stille getuigen’ van de ingreep.” https://vandelooivanaken.nl/project/monument-herbestemming-transformatie-verbouw-renovatie-voormalig-postkantoor-nijmegen/ Bovendien vormt hout een mooi contrast met het bakstenen postkantoor.
Albert Heijn
De winkels op de begane grond waren noodzakelijk om de kosten van de appartementen gedeeltelijk te dekken: de stichtingskosten van de appartementen waren met € 1600/m2 BVO excl. btw aan de hoge kant; zij bedroegen meer dan 8 maal de huur in 50 jaar. Op de begane grond kwam een Albert Heijn en een sportzaak.
Bij de opening van de Albert Heijn in september 2008 schrijft de Gelderlander: “Subtiele AH-belevenis – Geen overdaad aan reclame-uitingen op de eerbiedwaardig oude muren. Er is alleen een lichtbakje met het overbekende AH-logo.”
De winkel is ingericht als een stadssuper, dan (nog) gericht op een snelle doorstroming: met 700 vierkante meter een relatief kleine winkel. “Veel klanten op een dag, geen wagentjes, wel mandjes. Onze klanten hebben wat te besteden en hebben weinig tijd.”
Daarbij was de Albert Heyn in ieder geval in mei 2020 dicht vanwege een verbouwing “tot ‘het nieuwste winkelconcept van Albert Heijn met meer vers en de nieuwste snufjes’, heet het.” (Albert Heijn in centrum van Nijmegen gaat twee weken dicht, Jacqueline van Ginneken in de Gelderlander, 3-5-2020)
Van de Looi en Jacobs Architecten
Het bureau Van de Looi en Jacobs Architecten (tegenwoordig Van de Looi Van Aken Architecten) is in 1987 opgericht door Frans de Looi en Henk Jacobs en gevestigd in Huissen. “Het bureau werkt aan het ontwerpen van gebouwen en interieurs en aan het uitdenken van kleinschalige stedenbouwkundige plannen.” (Architectuur.org) Het bureau heeft tot 2018 bestaan. In 2019 ging van de Looi aanvankelijk verder als van Looi architecten.
Dick van Aken was bij dit bureau als architect werkzaam tussen 1999-2013, waarbij hij lid was van het projectteam bij het oude postkantoor van Nijmegen. In 2014 begon Dick van Aken zijn eigen bureau Dick van Aken Architectuur. Aanvankelijk bestond de relatie tussen van Looi architecten en van Dick van Aken Architectuur uit 2 afzonderlijke bureaus die veel met elkaar samenwerkten, totdat ze fuseerden tot Van de Looi Van Aken Architecten. Dit bureau is nu (mei 2025) gevestigd in Arnhem.
Wanneer het bureau in 2010 exposeert worden, naast het oude postkantoor de projecten van de nieuwbouw van het “medisch centrum met appartementen te Hatert en de herstructurering van het wijkcentrum Horstacker met nieuwbouw Gezondheidscentrum Lindenholt”.
Prijzen en nominaties
In 2010 worden een aantal prijzen en nominaties genoemd. Daarbij is het overzicht aangevuld met andere gevonden prijzen:
Prijzen
- 1993 de Stadsontwikkelingsprijs van de Gemeente Huissen
- 1996 en 2002 Heuvelinkprijs, de Architectuurprijs van de Gemeente Arnhem. Bovendien in 2012 (De Gelderlander https://www.gelderlander.nl/arnhem/gebouw-podium-wint-heuvelinkprijs-2012~a11c5d7c/)
Opname orthodontiepraktijk in de architectuurroute van de Gemeente Ede
Nominaties
- 2005 Architectuurprijs Achterhoek
- 2005 Architectuurprijs Almere
- 2006 Architectuurprijs 30 jaar bouwen in Almere
- 2008 Architectuurprijs Gemeente Arnhem 2008
- 2009 Nominatie BNA gebouw van het jaar regio oost
- 2009 Nominatie Architectuurprijs Nijmegen
(Overige) Bronnen en verder lezen over het project:
https://vandelooivanaken.nl/architect-architectenbureau-architecten-arnhem/
https://www.architectuur.org/nieuwsitem/1297/Expositie_Van_de_Looi_en_Jacobs_Architecten.html
https://www.herbestemming.nl/projecten/oude-postkantoor-nijmegen
Omlaaghangende W
Een van de bijzonderheden aan het gebouw is de al jaren omlaaghangende “W” aan de kant van de van Schevichavenstraat.
De Van Broeckhuysenstraat laat zien dat het óók mogelijk is dat beide recht kunnen hangen.
Wat de betekenis van deze ‘W’s’ is, is mij (RE) nog niet bekend.
Verslag opening in 1908
Het PGNC schrijft bij de opening in 1908:
“Het nieuwe Postkantoor
De leden van de Nijmeegsche Handelsvereeniging zullen door de welwillendheid van heeren direceteuren van Posterijen en Telegrafie-Telefonie, morgenmiddag om 2 uur worden toegelaten tot bezichtiging van het nieuwe gebouw aan de van Schevichavenstraat, dat thans geheel gereed is om in gebruik te worden genomen en ten deele, wat betreft de lokalen bestemd voor den Rijkstelefoondienst, reeds in gebruik genomen is. Bij de opening van de Rijkstelefoon-exploitatie, hebben wij reeds eene uitvoerige beschrijving gegeven van het practisch ingerichte, ruime lokalen voor dezen dienst bestemd, die op de eerste etage in den rechtervleugel van het gebouw gelegen zijn. Daarop behoeft thans dus niet te worden teruggekomen. Doch de geheele inrichting van Post- en Telegraafkantoren, die in het beneden-gedeelte zijn gelegen, is wel een extra woord van waardering waard.
Het uitwendige van het uitgebreide gebouw, dat gelegen is op den hoek van Broekhuijzenstraat en de van Schevichavenstraat, met den hoofd-gevel aan deze laatste straat, doet aangenaam aan. Het is niet een van die monumentale paleizen, zooals men die in het buitenland vaak voor den openbaren dienst ziet opgericht, doch een kloek en toch eenvoudig gebouw, opgetrokken in denzelfden stijl als vele elders opgerichte rijksgebouwen, van frissche baksteen en in aangenaam aandoende verhoudingen. De toren, die voor den Telefoondienst bestemd is, geeft aan den indruk van het geheel een gewenschten afwisseling.
De hoofdingang voor het publiek ligt in de van Schevichavenstraat. Treedt men door de ruime deuren binnen, dan komt men in een gang, die met glazen tochtdeuren leidt naar de ruime hal, voor het publiek bestemd, waaraan de linkerzijde de loketten voor den dienst der Posterijen en ter rechterzijde die voor de Telegrafie uitkomen, terwijl de postpakkettendienst aan achter- en rechterzijde zijne loketten heeft. De hal is met bovenlicht uitstekend helder en in het midden daarvan staat een ruime lessenaar met vakken voor correspondentie. De vloer is afwisselend met groote witte en blauwe steenen belegd, terwijl de eikenhouten betimmering aangenaam aandoet. Een goede maatregel voor orde en netheid is de plaatsing van manden, waarin men papier werpen kan. In deze hal zijn ook de nette koperen loketjes aangebracht met nummers er op, voor het afhalen van brieven door hen, die daarvoor het vereischte recht betalen. Dit is dus het gedeelte wat het publiek ziet, doch wat men niet ziet, neemt een veel grootere ruimte in.
De diensten van Posterij en Telegrafie zijn geheel van elkaar gescheiden en hebben elk hun afzonderlijke ingangen voor personeel enz., die op de plaats, welke ter rechterzijde van het gebouw ligt, uitkomen.
De Posterijen-afdeeling bevat, behalve een afzonderlijk gedeelte voor de Postspaarbank met een wachtkamer, die in de hal uitkomt, een fraaie directeurskamer, een ruim lokaal voor de ambtenaren achter de loketten, eene zaal voor het ontvangen en verzenden der posten, een afzonderlijk lokaal met vakken rondom voor den Pakketdienst, een ruim lokaal, waar de bestellers hun loopen uitzoeken, wachtkamer voor de bestellers, garderobes enz. Alles keurig gemeubeld met eikenhouten kasten, schrijftafels, loketten enz, al te gader zaken om een gemakkelijken, vluggen en geregelden gang van zaken te bevorderen.
De afdeeling van de Telegrafie, uit den aard der zaak van kleiner omvang, heeft een directeurskamer, een lokaal voor de telegrafisten, een ander lokaal voor het technische materiaal, een ruime wachtkamer voor de boden enz. enz., alles eveneens op keurigen voet ingericht.
Het geheele gebouw is van electrische verlichting en centrale verwarming voorzien. De stook-inrichting hiervoor bevindt zich in het ruime sousterrain, wat ook de bezichtiging overwaard is, omdat men hier ziet hoe de draden voor Telegrafie en Telefonie zijn binnengeleid en gevoerd naar de verschillende afdeelingen.
Door het geheele gebouw zijn automatische klokken aangebracht.
Als geheel maakt het inwendige van ons nieuwe Postkantoor een flinken indruk en wij gelooven wel, dat het ook bij toename van het verkeer, wat hier niet uitblijven kan, langen tijd in de behoefte zal voorzien. Ook voor h.h. ambtenaren en beambten komt het ons voor een aangenaam werklokaal te zijn.
De dag der opening zal nader bepaald worden. Wij vernemen medio December. Dit houdt verband met de verlichting, waarvoor door de Gemeentelijke Centrale stroom geleverd zal worden.
Deze nieuwe inrichting voor een zoo drukke en in het verkeer diep ingrijpende zaak als Posterij, Telegrafie en Telefonie is een groote aanwinst voor onze stad- waarom wij het totstand komen daarvan met vreugde begroeten.” (PGNC 18/11/1908)
(Overige) Bronnen en verder lezen
Wikipedia Cornelis Peters: Beschrijving leven en werk van Peters met lijst van zijn werk
Noviomagus Lange Hezelstraat 14
Noviomagus Gastredactie Vos Postkantoor
Croes herbestemming Postkantoor
Aanwijzing tot Gemeentelijk Monument
De postkantorengotiek van Cornelis Hendrik Peters: Een interessant artikel over Peters en zijn stijl
De gesloopte postkantoren van Rijksbouwmeester Peters Deze site verzamelt foto’s van alle inmiddels gesloopte postkantoren van Rijksbouwmeester Peters
Wonen in Nijmegen 