Kelfkensbosch 10 (Kelfensbos 10, verwoest september 1944)
De Vleeshouwerij C.A. van der Waarden, bouwkundige W.J.H. van der Waarden , Kelfkensbos, foto 1910 (RAN F17566)
In oktober 1899 vestigt C.A. van der Waarden zijn slagerij op het Kelfkensbos. Daarvoor had hij op Hezelstraat gezeten. Tijdens Market Garden wordt ook de slagerij verwoest.
In oktober 1899 vraag C.A. van der Waarden een vergunning tot het oprichten van “eene slagerij, in het perceel aan het Kelfkensbosch, kadastraal bekend Nijmegen, Sectie C, No. 3269” aan. (PGNC 25/10/1899) Daarvoor had hij op Hezelstraat 72 gezeten. (PGNC 29/3/1899)
Bij de opening
Bij de opening in november 1899 schrijft de Gelderlander:
“Gisteravond trok op het Kelfkensbosch de nieuw geopende, schitterend verlichte slagerij van den heer C.A. van der Waarden, die zijn zaak uit de Lange Hezelstraat daarheen verplaatst heeft, algemeen de aandacht. Het mag dan ook een model van een sierlijken en doelmatigen vleeschhouwerswinkel genoemd worden.
De bouwkundige en aannemer W.J.H. van der Waarden, die de verbouwing ontwierp en uitvoerde, heeft hier iets bijzonder fraais en degelijks geleverd. De pui is geheel uit verglaasde tegels en hardsteen opgetrokken en prijkt met een paar goed gebeitelde ossenkoppen, evenals het verder steenbouwwerk uitgevoerd door den heer H. Euwens. In de lijst moet nog een plaat van marmerglas met opschrift komen.
Ook van binnen is de winkel geheel met verglaasde tegels bekleed en voorzien van zware koperen uitstallings-inrichtingen van Bruns te Arnhem. Ondanks de stevigheid dier koperen haken en stangen bleken zij gisteravond, toen er eenige duizenden kilo’s vleesch aan hingen, tegen dat gewicht niet bestand en ontstond er een klein defect.
Zeer practisch is achter den winkel een ruime open plaats aangebracht, wat zeer bevordelijk is voor ventilatie en koelte, zoodat het vleesch gestadig frisch kan worden gehouden. Daartoe zijn ook de gaslichten hoog aangebracht, zoodat de warmte op het vleesch geen nadeeligen invloed kan uitoefenen. Kortom- en dit bewees vooral de uitstalling gisteravond- het is niet enkel een sierlijke winkel, maar er is vooral gezorgd voor deugdelijke waar.” (De Gelderlander 4/11/1899)
De in het artikel genoemde ossenkoppen zijn in de foto hierboven uiterst links- en rechtsboven te zien.
Gezien in de richting van de St.Jorisstraat, 1905 (Vivat via RAN, F18078)
Straatbeeld met de verwoestingen van de bevrijding, gezien in de richting van de St. Jorisstraat. Links, het grotendeels verwoeste pand van Slagerij C.A. van der Waarden, 9/1944 (Anna Huybers/ auteursrecht Andrew T. Woolley via RAN F14479)
Wijnandus Johannes Hermanus van der Waarden
Nijmegen, 15 november 1860 – Nijmegen, 25 september 1930)
Hij was naast aannemer/architect ook wethouder van Nijmegen.
Vooralsnog een lijst van werken afkomstig van Wikipedia:
1897-1897: Bloemerstraat 53 (winkelhuis, bovenwoning en werkplaats)
De Prins Hendrikkazerne.
De kazerne werd tussen 1909 en 1911 gebouwd in opdracht van het Ministerie van Koloniën als opleidingsschool voor soldaten en onder-officieren van het KNIL naar een ontwerp van architect Jo Limburg in de stijl van het rationalisme en is vernoemd naar Hendrik van Mecklenburg-Schwerin die zelf de eerste steen legde.
In 1995 verdween het leger geheel uit de kazerne, Daalseweg 382, 1910 (F16028 RAN)
De wijk Hengstdal is grotendeels gebouwd tussen de jaren 20 en 50. Daarvóór was er al sprake van enige lintbebouwing. De wijk ligt op de stuwwal van Nijmegen.
Deze pagina verzamelt artikelen over de wijk Hengstdal.
De R.K. Christus Koningkerk door Architect Zwanikken. Rechts een gedeelte van de bouw van de Montessori-kleuterschool aan de Hengstdalseweg hoek Elzenstraat, 1933 (GN5602 RAN) Dommer van Poldersveldtweg 269
De bouw van de rooms-katholieke Christus Koningkerk is in 1932 begonnen. Architect Zwanikken ontwierp deze kerk in expressionistische stijl. De kerk is opgetrokken uit gewapend beton en vervolgens met bakstenen aan de buitenkant bekleed. Na stormschade is de spits in 1990 verwijderd en in 2005 weer herbouwd.
De Lapjeskat, verkoop van wol- en katoengaren. Voorheen bakkerij Reijs en een zaak met garagegereedschappen en automaterialen van Ed Creemers, getuige de reclameschildering op de muur, Berg en Dalsseweg 284, 1975-1980 (F86336 RAN CC0)
In 1925 bouwt Berntsen & Braam 11 woningen met een winkelhuis op de hoek van de Berg en Dalseweg en de Corduwenerstraat. In de winkel op de hoek, Berg en Dalseweg 284, zal jarenlang bakker Reijs zijn gevestigd. Een muurschildering herinnert aan deze bakkerij. Met ooit daaronder, een muurschildering van Ed. Creemers.
De Gezonde Woning werd in 1911 opgericht door 15 arbeiders. Het was daarmee de eerste woningbouwvereniging van Nijmegen die uit hen zelf was ontstaan. In 1915 werden de eerste woningen gebouwd, waar nu het Esdoornplein ligt.
Waar daarvoor weilanden waren, werd in 1934 binnen anderhalf jaar een nieuwe wijk gebouwd door Volksbelang en de Gezonde Woning: 75 woningen in de “Bomenbuurt” in Hengstdal.
Israëlitische Begraafplaats: Het Huis der Levenden, de Joodse begraafplaats. Hier het hoofdgebouw, augustus 2000 (Nico van Hoorn via D860 RAN CC0)
Prins Hendrikkazerne
Daalseweg 382/van ’t Santstraat
De Prins Hendrikkazerne.
De kazerne werd tussen 1909 en 1911 gebouwd in opdracht van het Ministerie van Koloniën als opleidingsschool voor soldaten en onder-officieren van het KNIL naar een ontwerp van architect Jo Limburg in de stijl van het rationalisme en is vernoemd naar Hendrik van Mecklenburg-Schwerin die zelf de eerste steen legde.
In 1995 verdween het leger geheel uit de kazerne, Daalseweg 382, 1910 (F16028 RAN)
In 1911 gaat de Prins Hendrikkazerne. Dit is de laatste van de 3 bij elkaar gelegen kazernes: de Krayenhoffkazerne aan de Groesbeekseweg is in 1905 gebouwd. En de Snijderskazerne aan de Gelderselaan in 1906.
Korps Koloniale Reserve: de “Kolonialen”
De Koloniale Reserve, ook wel de “Kolonialen” genoemd, was in 1891 opgericht. Deze was bedoeld voor de rekrutering en training van aanvullingstroepen voor het Koninklijk Nederlands Indisch Leger (KNIL). Voorheen had de Reserve haar panden bij de Papengas (Waalkazerne) en uitgebreid met de Valkhofkazerne. Het ontwerp van de kazerne was van architect Jo Limburg in de stijl van het rationalisme (wikipedia). Het is vernoemd naar Hendrik van Mecklenburg-Schwerin, de echtgenoot van Koningin Wilhelmina.
Oorlog en opheffing
In de Tweede Wereldoorlog werden de kazernes door de Duitsers in beslag genomen; waarop het Nederlandse leger na de oorlog de kazernes weer in gebruik nam. De KNIL echter voor korte tijd: vanwege de onafhankelijk van Indonesië werd het Korps Koloniale Reserve in 1951 opgeheven.
LIMOS
Vanaf de jaren 50 waren de kazernes in gebruik als luchtmachtschool, waarbij het in 1961 de naam Luchtmacht Instructie en Militaire Opleidingen School (LIMOS) kreeg. In 1995 vertrok deze opleiding naar Woensdrecht; de naam Limos(-kazerne) is aan het gebouw blijven hangen. De Prins Hendrikkazerne kwam in gebruik als asielzoekerscentrum.
Vierdaagse
Tijdens de 18e Vierdaagse keert een detachement van de Reichswehr (Duitsland) terug in de Prins Hendrik-kazerne. (BRD), 17/7/1928-20/7/1928 (Fotobureau Gazendam, Arnhem via F40014 RAN Auteursrechthouder: KNBLO-Nl)
In 1912 bood de Koloniale Reserve logies aan voor de wandelaars van een van de eerste vierdaagse wandelmarsen. Mede daardoor is Nijmegen vanaf 1925 het vaste start- en aankomstplaats van de Vierdaagse. Van 1925 – 1946 was de kazerne zelf het vertrek- en eindpunt. De vlaggenparade, de officiële opening van de Vierdaagse, werd gehouden op de binnenplaats van de kazerne en het aangrenzende Molenveld.
Rijksmonument
Het is een Rijksmonument met als waardering (met tevens een uitgebreide beschrijving):
“Het HOOFDGEBOUW van de PRINS HENDRIKKAZERNE uit 1910 door J. Limburg.
– Van architectuurhistorische waarde als een goed, in exterieur gaaf voorbeeld van een hoofdgebouw in de voor kazernes zeldzame stijl van het rationalisme met esthetische kwaliteiten in het ontwerp zoals een goede en gave hoofdvorm met een bijzondere detaillering, een op plastische massiviteit, symmetrie en rijzigheid gebaseerde monumentaliteit en in het interieur een bijzonder vormgegeven hal. Het gebouw heeft architectuurhistorische waarde vanwege de invloed die het ontwerp heeft uitgeoefend op de Nederlandse architectuur uit het tweede decennium van de 20ste eeuw.
– Van stedenbouwkundige waarde vanwege de markante ligging van het gebouw met de 35m. hoge toren aan een driehoekig pleintje aan de Daalseweg. Het hoofdgebouw heeft ensemblewaarde in samenhang met het eveneens door Limburg ontworpen hekwerk met poorten en wachthuisjes en als functioneel onderdeel van het kazernecomplex.
– Van cultuurhistorische waarde vanwege de bestemming als onderdeel van een K.N.I.L. kazerne (voorheen koloniale reserve), welke een herinnering vormt aan het koloniale verleden van Nederland. De kazerne heeft zeldzaamheidswaarde, omdat zij is ontworpen door een particulier architect, een unicum in de Nederlandse kazernebouw.”
Het beeld van Pegasus, vervaardigd uit kunststeen door Ed Teeseling in 1965 staande in het plantsoen tussen Berg en Dalseweg en Hengstdalseweg, 1975 (Frans Kup via F27367 RAN CCBYSA)
Ed van Teeseling maakte het beeld Pegasus in 1965. Het is een paard uit de Griekse mythologie, en natuurlijk een verwijzing naar de naam Hengstdal.
3 lindes, oorspronkelijk 4, op heuveltje bij uitzichtspunt Kops Plateau Kopse Hof Nijmegen
Het Kops Plateau wordt ook wel Kopse Hof genoemd en is onderdeel van de stuwwal. Bijzonder zijn de “4 Apostelen” lindes en het lindelaantje. De Romeinen hadden hier een legerkamp, waardoor hier veel archeologische vondsten zijn gedaan.
“En een der schoonste punten in den omtrek is de met linden gekroonde en van doornhagen omringde bergtop de Kop, waaraan de Kopsche hof zijn’ naam ontleent.” (Craandijk 1882, p. 228 via Stratenlijst gemeente Nijmegen)
Waarschijnlijk is de naam Kopse Hof afgeleid van een boerderij die daar in de 19e eeuw stond op de rand bij de Groote Kop.
Deze pagina zal in de loop der tijd worden aangevuld.
Romeinen
Het Kops Plateau wordt ook wel Kopse Hof genoemd en is onderdeel van de stuwwal. De Romeinen hadden hier een legerkamp. Vanwege de vele archeologische vondsten wordt het ook wel “de Nachtwacht van de Nederlandse archeologie genoemd”.
Een aantal van deze vondsten staan weergegeven op Livius.
Marggraff
Begin 19e eeuw kwamen de grote percelen die grensden aan de Kopse Hof in het bezit van de familie Marggraff. Incidenteel verhuurde zij deze gronden aan veehouders en landbouwers. Na de dood van Ewald Marggraff werden de bezittingen, waaronder het Kops Plateau, ondergebracht in de Marggraff Stichting.
De 4 apostelen (3 Lindes)
“Bij de Lindenlaan op de Kop, voordat de Kopse Hof ten behoeve der voedselvoorziening omgeploegd werd”, maart 1941 (GN10068 RAN)
Een opvallende plek zijn de 3 lindes (Zie foto boven) op een heuveltje bij het uitzichtspunt. Aanvankelijk waren dit 4 lindes: de “4 Apostelen”. De wortels zijn vrijgekomen vanwege erosie.
Waarschijnlijk zijn deze lindes en het lindelaantje (zie hieronder) tegelijkertijd geplant, tussen 1750 en 1800. Daarbij is het laantje met de lindes mogelijk aangelegd als weg naar het uitzichtspunt.
“Aan den zoom van het hout ligt de Kopsche hof, om zijn fraaije vergezigten vermaard, en aan zijn’ voet vinden wij een enge, diepe schilderachtige bergkloof, bijna geheel door een paar huisjes en optrekjes gevuld, bij wier ingang, nu dit jaar het akkermaalshout is gekapt, wij een verrassend gezigt ontdekken op het torentje van Persingen, door begroeide hellingen in een lijst gevat. En een der schoonste punten in den omtrek is de met linden gekroonde en van doornhagen omringde bergtop de Kop, waaraan de Kopsche hof zijn’ naam ontleent. Daar rijst boven golvende bouwlanden en glooijende heuvels de statige kerk van Nijmegen, daar blinkt de Waal, door de trotsche spoorwegbrug overspannen; daar breidt zich de Betuwe uit, met zijn velden en boschjes en torens; daar schemert van verre het hooge kerkdak van Grave. Daar overzien wij een rijk en heerlijk landschap, en van daar brengen wij onzen laatsten groet aan de hoogten en aan de vlakten, met al hare afwisselende en altijd boeijende schoonheid, waarop heden ons oog met zooveel genot mogt rusten.”
Noodwoningen na Tweede Wereldoorlog
Door het bombardement van 22 februari 1944 werden 4000 woningen verwoest. Om de schrijnende woningnood te lenigen bouwde de gemeente Nijmegen, waarschijnlijk naar eigen ontwerp van mei tot augustus 1946 noodwoningen van slechte kwaliteit. De woningen lagen in de Drusus-, Cerialis-, Claudius Civilis- en Trajanustraat. Later werden er ook NSB-ers, Oostfrontstrijders en bewoners van de Benedenstad die moesten verhuizen in het kader van de krotopruiming. De eerste noodwoningen werden in 1962 gesloopt en de laatste in 1967, 5/1946-8/1946 (F29200 RAN)
Bebouwing
Luchtfoto van de wijk Nijmegen-oost. Op de voorgrond de nog niet bebouwde Kopse Hof en Kops Plateau. Daarboven v.l.n.r. de Berg en Dalseweg met in het midden de Penitaire Inrichting de Hunnerberg en daar weer boven v.l.n.r. de Hengstdalseweg met de Christus Koningkerk en de Prins Hendrik-Kazerne, 1980 (Fotopersbureau Gelderland via F58296 RAN CCBYSA Auteursrechthouder J.F.M. Trum)
Op bovenstaande foto te zien hoe in de jaren 80 een deel van het Kops Plateau nog onbebouwd is.
Tegenwoordig is er tussen de Berg-en-Dalseweg en Ubbergseveldweg een buurt gebouwd welke straatnamen van Romeinen dragen: Drususstraat, Ceasarstraat en Tiberiusplein.
Bronnen
Een engeltje? en een Maria beeldje in een spleet van 1 van de Vier Apostelen (december 2024)
Gezien vanuit de Nieuwe Nonnendaalseweg , met in het midden het voormalig badhuis (Tulpstraat 2), 1980-1982 (Wim Michels via RAN ZN36144 – B)
Het badhuis in de Tulpstraat is gebouwd in 1921 en maakte onderdeel uit van de bouw van 51 woningen met een badhuis “op een terrein aan de Koninginnelaan”. Architect was J.C. Hermans, waarbij architect Willem Hoffmann “esthetisch adviseur” was.
Het nut van een “volksbadhuis”
Op zich zijn badhuizen al eeuwen bekend: ook in Nijmegen is een badhuis uit de Romeinse tijd gevonden. Het badhuis voor de “gewone” man ontstond in Nederland echter pas eind 19e eeuw. Hier kon hij tegen een (geringe) vergoeding een douche of bad nemen. Vanaf de 19e eeuw was er meer aandacht voor hygiëne, gezondheid en levensstijl, mede over de toegenomen kennis over het belang daarvan.
In het midden van de 19e eeuw werd in Liverpool het eerste openbare badhuis geopend: in Engeland was de industrialisatie veel eerder op gang gekomen dan in Nederland.
De arbeiderswoningen werden gebouwd zonder sanitair en sowieso was een afzonderlijke badkamer een zeer grote luxe.
Teil
De meeste mensen wasten zich in een teil: mogelijk nog uit eigen herinnering en anders zijn er genoeg herinneringen op internet te vinden waarin mensen vertellen hoe een gezin zich “vroeger” waste door een teil met verwarmd water te vullen: het eerste kind had nog een schoon, warm bad, het derde kind werd gewassen in inmiddels afgekoeld, grauw water.
Gemeente Bad- en Zweminrichting
Daarnaast had de gemeente in 1878 een “Gemeente Bad- en Zweminrichting” in de Waal geopend, welke op 6 ijzeren pontons ter hoogte van de Lindenberg in de Waal dreef. In de jaren volgden hierop een aantal uitbreidingen. Mensen met weinig geld, mochten tussen de middag en op zondagmiddag gratis naar binnen. Het Waalbad was echter maar drie maanden per dag open. Hoewel het nog tot 1950 heeft bestaan, voldeed het op dat moment al lang niet meer aan de eisen aan de tijd. Doordat de Waal steeds meer vervuild was geraakt, was het steeds minder geschikt geworden als wasgelegenheid.
Aanbesteding
Op 30 juni 1920 vond de aanbesteding plaats door het “’Bestuur der Woningvereeniging ‘Nijmegen’”. De firma Berntsen & Braam verkreeg deze op basis van de laagste inschrijving, f 296.000. Bergen & Vrijaldenhoven verkregen het schilderwerk (f12.523) en de installatie zal geschieden door de firma Lamers te Hees. (PGNC 14/7/1920). Daarbij was de gunning op basis van deze bedragen in eerste instantie aangehouden (1/7/1920).
De Woningvereeniging vraagt daarop aan de gemeente een aanvulling van het voorschot met f66000. Deze wordt verstrekt, op voorwaarde dat 5 woningen beschikbaar worden gesteld voor rijksambtenaren. (PGNC 22/7/1920).
Bij de opening in 1921
“Het eerste Volksbadhuis.
Heden is het eerste volksbadhuis geopend.
Lang is er vaak geredeneerd over nut en noodzakelijkheid van zoo’n instelling voor de volksgezondheid in de woonwijken van de mannen van den arbeid zelf.
Theoretisch is uitgemaakt dat de volkshygiëne door een volksbadhuis gediend wordt.
Practisch zal nu de man en de vrouw uit het volk zelf moeten aantoonen, in hoeverren door zoo’n badhuis nu aan hun hygiënische behoefte wordt tegemoet gekomen. De levensvatbaarheid, de nuttigheid en de noodzakelijkheid moeten zij nu zelf bewijzen.
Het badhuis staat er nu keurig en klaar aan de Tulpstraat, de eerste straat links, wanneer men de Nieuwe Nonnendaalsche weg afslaat.
Luxe is buiten dit huis gehouden, maar alles is even degelijk, even doelmatig en even helder en zindelijk.
Buiten op het huis, dat gebouwd is namens de woningvereeniging Nijmegen, door den bekenden bouwer dezer vereeniging, den heer Hermans, staat in sierlijke letters “Badhuis”, in welke decoratie men de kunstvaardige hand ontdekt van den esthetischen bouwadviseur der vereeniging den heer Willem Hofman.
Treedt men binnen, dan komt men door een kleine vestibule, links is de wachtkamer voor de vrouwen, rechts is die er mannen. Vlak achter de wachtkamer liggen de baden en wel tien stortbaden en vier kuipbaden, welke alle voorzien zijn van warm- en koudwaterleiding.
De badkamertjes, geheel blank betegeld, zijn voorzien van granieto-vloeren, maar hebben tevens twee zitbankjes voor de gebruikers der baden.
Iedere badkamer is voorzien van een uurwijzer, waarop de badmeester kan zien hoe laat de bader of baadster het bad is ingegaan- want natuurlijk gaat alles op tijd, vooral wanneer het druk loopt.
Voor de ventilatie is practisch gezorgd, terwijl de temperatuur in het badhuis steeds zóó kan zijn, dank zij centrale verwarming, dat het verblijf voor de gasten steeds een aangename is.
Voor watertoevoer en waterverwarming zijn in den kelder van het badhuis de noodige reservoirs en stookketels aanwezig.
Kortom in dit eerste badhuis is alles in orde en zal het tweede badhuis al weer nog meer practische verbetering ondergaan.
Voor reglementen en tarieven, welke zoo billijk mogelijk zijn gesteld, wende men zicht tot de badhuisdirectie.
De belangstelling op den dag der bezichtiging was opvallend groot. Eenige wethouders, meerdere raadsleden, het heele bestuur der woningvereeniging en meerdere vooraanstaande personen kwamen het badhuis officieel bezichtigen.
En de critiek was gunstig;.“ (De Gelderlander 30/5/1921)
Badhuis Tulpstraat voor verbouwing (maart 2023)
Vervolg
Aantal Bezoekers Badhuis Tulpstraat
In een badhuis was het mogelijk om een stortbad (een douche) of een kuipbad te nemen. Hierboven staan de gevonden bezoekersaantallen weergegeven.
Regulier
Voordeel
Sinds
Stortbad
Kuipbad
Dagen
Stortbad
Kuipbad
Abonne ment
Abonne ment
Abonnement
Vanaf opening
15
12,5
30
25
Per Jan 1922
15
12,5
30
25
ma, di en wo
7,5
15
Per sept 1928 (kinderen jonger dan 14 jaar half geld
15
12,5
30
25
ma, di en za
7,5
15
Gevonden tarieven (in centen)
Wanneer het Badhuis in 1921, kost een stortbad (een douche) 15 cent en een bad in een badkuip 30 cent. Daarnaast is het mogelijk om een abonnement van 10 bezoeken te nemen. Bij het bezoek aan het badhuis is een handdoek en zeep bij de prijs inbegrepen.
Vanaf 1 januari 1922 wordt er een proef gehouden waarbij de tarieven van het badhuis zijn gehalveerd (De Gelderlander 4/1/1922). Wanneer het Badhuis Maasplein in 1922 opent staat het PGNC in haar artikel ook stil bij de resultaten van het Badhuis aan de Tulpstraat:
Na de aanvankelijke goede resultaten bij de opening was het bezoek aan het badhuis aan het einde van 1921 verminderd
Het bezoekersaantal was in 1922 toegenomen, waarbij de verlaging in de tarieven op maandag, dinsdag en woensdag een grote rol spelen
Ook is het bezoek weersafhankelijk: het bezoek neemt toe bij warm weer; wanneer op een zomerse dag de zon niet schijnt, komen er minder bezoekers
Opvallend daarbij is, dat bezoekers uit de “volksklasse” (de feitelijke doelgroep) vooral de voorkeur hebben voor de laatste 3 dagen van de week en dan vooral de zaterdag. Op de voordeeldagen komen er vooral “onderwijzers en onderwijzeressen, kantoorheeren- en dames en andere personen uit den middenstand.” (PGNC 7/8/1922).
Nieuwe tarieven voor de Badhuizen (De Gelderlander 24/9/1928)
In september 1928 vindt een volgende tariefwijziging plaats: de voordeeldagen zijn nu maandag, dinsdag en zaterdag. Vooral is de zaterdag belangrijk: dat is de dag waarop de “volksklasse” bij voorkeur komt. Daarnaast betalen kinderen beneden 14 jaar half geld: voor veel gezinnen waren de kosten, wanneer alle leden van het gezin het badhuis zouden bezoeken, (te) hoog geweest. (Grafieken en beschrijving afgeleid uit De Gelderlander en PGNC en PGNC 21/9/1928).
Huis van de Nijmeegse Geschiedenis: “Een geduchte concurrent van de door de gemeente gesubsidieerde badhuizen waren in de jaren dertig de openluchtzwembaden en het Sportfondsenbad in Oost.” Ik weet niet in hoeverre deze zwembaden een concurrent voor het Badhuis aan de Tulpstraat is geweest.
In ieder geval zal het vervolg hebben gegolden: “Na de Tweede Wereldoorlog kregen woonhuizen steeds vaker een douche en zelfs fabrieken legden die aan voor hun personeel. Zo werd de klandizie in de badhuizen van lieverlee minder en stegen de kosten. Woningbouwverenigingen moesten de exploitatie staken.”
Badmeesters
Waarschijnlijk was W.H. van Kessel de eerste badmeester. Wanneer het Badhuis aan het Maasplein opengaat, wordt hij daar badmeester (PGNC 7/8/1922).
Nadat G.M. Bregonje hier tot 1928 gewerkt had als badmeester, zou Jan de Groot 29 jaar, tot 1957, werken. Op Noviomagus is hij te zien met een tabakspot ter ere van zijn 25-jarige jubileum.
In de jaren ‘50 en ‘60 was het echtpaar Van Zanten de beheer van het badhuis.
Jaren 70: sluiting en verbouwing tot woning
Het badhuis sloot in de jaren ’70. Daarna werd het als woonhuis verbouwd. Het opschrijft van smeedijzer bleef behouden.
Een mooie foto van het interieur in 1973 is te zien op F46169 RAN.
in 2023/2024 is het gebouw verbouwd tot appartementen. In augustus 2024 staan deze te huur.
Op het voormalige terrein van de Verbandwattenfabriek (Het Hartmann-terrein) aan de Sperwerstraat kwam het studentencomplex Orion en appartementen voor ouderen Terra. Daarbij bevindt zich in de “binnentuin” een wadi.
In 1915 opent de Nederlandsche Verbandwattenfabriek aan de Voorstadslaan. In 1932 vindt een fusie plaats met voorheen Brocades. De meeste…
Giesbers-Wijchen
In 2002 had Hartmann haar activiteiten in Nijmegen gestopt en verkocht ze de grond en de, inmiddels al voor een deel gesloopte, panden aan een projectontwikkelaar. Het lukte hem niet een passende herontwikkeling te bedenken, waarop hij de grond in 2008 aan Giesbers-Wijchen verkocht. Deze ging in nauwe samenwerking met haar “afnemers” SSHN, Portaal, Talis aan de slag voor de ontwikkeling van het project. (In oktober 2008 verschijnt een bericht in de Gelderlander dat SSHN op dat moment een haalbaarheidsonderzoek uitvoert; Bouwenenwonen schrijft in haar artikel van januari 2009 dat Portaal 36 toekomstige appartementen heeft gekocht.)
In totaal ging het bij de herontwikkeling van het Hartmann-terrein om 310 woningen. Naast de hierboven genoemde instellingen, bestond het uit 5 eengezinswoningen voor particuliere koop. Geesink Weusink Architecten was zowel de ontwerper het stedenbouwkundig plan als de architect van dit complex. In juni 2010 werd gestart met de bouw, waarbij deze in juli 2012 werd opgeleverd. De bouwsom bedroeg 32 miljoen euro. Op de site van Giesbers staat een mooie brochure over de totstandkoming van project:
In 2012 kwam het nieuwe complex van Stichting Studentenhuisvesting Nijmegen (SSHN) gereed. Het bestaat uit 231 zelfstandige eenheden voor studenten. 222 daarvan zijn ongeveer 28 m² groot en 9 zijn bestemd voor 2-persoons huishoudens. “Waar ligt het complex? De kamers van dit complex liggen aan de Sperwerstraat en Graspieperhof. Met de fiets ben je binnen vijf minuten in het centrum van Nijmegen. Lekker dichtbij dus! Naar de onderwijsinstellingen is het ongeveer tien minuten fietsen.” (SSHN) Orion maakt onderdeel uit van plan van SSHN om voor 2015 1.250 nieuwe studenteneenheden op te leveren. (Voxweb)
Meteen of vlak na de oplevering heeft Orion al zonnepanelen (Gelderlander)
In 2015 schrijft de ANS: “Op de plek waar vroeger een fabriek stond waar Tonny heeft gewerkt, is in 2012 SSHN-complex Orion verrezen. Anneloes (23) vindt het een fijn complex om in te wonen. Over de buurt is ze minder te spreken: ‘Inbraken en fietsdiefstallen komen vaak voor.’ Het is dus niet voor niets dat Gemeente Nijmegen deze wijk nog steeds als aandachtsgebied beschouwt.”
Terra
De ZZG Zorggroep een complex voor ouderen bouwen: Terra.Dit gebouw heeft drie verdiepingen met in totaal 27 appartementen. Op de bovenste verdieping zijn een aantal appartementen voor eventuele partners, die dan toch in de buurt kunnen wonen. “Het sociale karakter van het Waterkwartier is voelbaar in Terra. Iedereen kent elkaar, is recht door zee en heeft het hart op de tong. In Terra heerst een huiselijke sfeer met ouderwetse gezelligheid. In de buurt van Terra vindt u enkele winkels en andere voorzieningen, zoals een supermarkt, restaurants en cafés.”
Sonnehaerd
De eerste bewoners van Terra woonden daarvoor op Sonnehaerd. Op het moment van oplevering van Orion is SSHN al in gesprek met de eigenaar van Sonnehaerd, ZZG Zorggroep, om het pand in ieder geval tot 20220 te huren: voor ouderen was het gebouw niet meer geschikt, maar voor studenten juist een prima gebouw. (Voxweb). SSHN zal Sonnehaerd daarbij daadwerkelijk betrekken, goed voor 160 kamers.
Wadi Graspieperhof
In de binnentuin van het Graspieperhof bevindt zich een zogenaamde Wadi. Bij neerslag kan het water in deze straat hiernaar afstromen. Bij hevige neerslag kan deze wadi, omdat het een geïsoleerd watersysteem is, wel overlopen. Het water loopt dan via de straat naar het reguliere riool.
Maar wat is een Wadi nu eigenlijk?
Wat is een WADI (Water Afvoer Door Infiltratie)?
Het doel van een Wadi is dat hemelwater in de bodem of oppervlakte wordt opgenomen. En dus niet dat het schoon regenwater wordt afgevoerd door riolering. Op die manier draag het bij tot het op peil blijven van grondwater. En daarnaast hoeft schoon water niet door de rioolzuiveringsinstallatie.
De Wadi is een groene plek waar het water uit de omgeving naar toe wordt geleid. Meestal is het, zoals ook bij deze wadi, een laaggelegen grasveld. Daaronder ligt een speciaal ‘infiltratiepakket’. Dit infiltratiepakket kan bijvoorbeeld bestaan uit grind, een waterdoorlatende steen, of tank. Van hieruit kan het vervolgens opgenomen worden (‘infiltreren’) door de bodem of het oppervlaktewater.
Het hemelwater wordt naar deze wadi toe geleid, waarna het in de bodem kan worden opgenomen. Als de wadi goed werkt, staat deze na een regenbui binnen enkele uren alweer droog.
De afsluiter
Bij deze wadi bevindt zich het kunstwerk de Afsluiter van Carla Dijs:
Boven de nieuwbouw van de Zwaluwstraat Brocades en de ijzergieterij: Luchtfoto van het voormalig terrein van de Nijmeegse Veiling (afgebroken in 1976) ; Hier worden huizen gebouwd aan de Zwaluwstraat ; Linksonder op dit terrein , op de hoek met de Koekoekstraat, staat de (thans nog bestaande) voormalige directeurswoning van de Veiling ; onderin loopt v.l.n.r. de Marialaan ; onderin in het midden de Pluvierstraat ; bovenin loopt v.l.n.r. de Voorstadslaan, met daaronder v.l.n.r. de Sperwerstraat ; rechtsboven (tussen Voorstadslaan en Sperwerstraat) liggen de bedrijfscomplexen van de pleisterfabriek Brocades (later worden hier appartementencomplexen gebouwd aan de Graspieperhof) en de Nijmeegse IJzergieterij (na afbraak zouden hier later woningen gebouwd worden aan de Boomvalkstraat , de Scholeksterstraat en de Torenuilstraat), 1980 (J.F.M. Trum via F21046 RAN CCBYSA)
In 1915 opent de Nederlandsche Verbandwattenfabriek aan de Voorstadslaan. In 1932 vindt een fusie plaats met voorheen Brocades. De meeste mensen zullen het nog kennen als het Hartmann-terrein. Na sloop staan tegenwoordig Orion en Terra op dit terrein.
Een afbeelding van de fabriek is te vinden op F86526.
Oprichting
Op 2-4-1915 richten Jacob van Schouwenburg, particulier en Herman Menalda van Schouwenburg, fabrikant de Naamloze Vennootschap “Nederlandsche Verbandwattenfabriek” op. Deze heeft als doel “het bewerken vezelstoffen in het algemeen en in het bijzonder het vervaardigen van verband en andere watten, zoomede het drijven van handel in die artikelen, met alles daartoe in der ruimsten zin behoort”. Hiervoor heeft ze op 10-3-1915 koninklijke goedkeuring op haar statuten gekregen. (Actenummer 2337, Archiefnummer 569, Inventarisnummer 94).
In 1915 kwam de bouw van de fabriek gereed (PGNC 27/7/1916). De eerst gevonden melding is het verzoek van de Directie der Nederlandsche Verbandwattenfabriek voor een hinderwetvergunning tot uitbreiding van “hare door elektriciteit gedreven inrichting tot het zuiveren en kaarden van katoen, in het perceel aan de Voorstadslaan No. 75d, kadastraal bekend Neerbosch, Sectie B, No. 1807.” Deze wordt op 9-3-1915 verkregen. (De Gelderlander 11/3/1915). Merk daarbij op dat de naam Sperwerstraat uberhaupt nog niet bestond en pas vanaf 1948 voor dit gedeelte van de straat. (Straatnamenregister)
In 1932 fuseerde het bedrijf met de N.V. Koninklijke Pharmaceutische fabrieken v.h. Brocades, Shteeman.
1934 Pleisterfabriek
Het bedrijf blijkt hinder te ondervinden van de “Tariefwet”, waarbij buitenlandse bedrijven wel makkelijk verbandwatten naar Nederland kunnen importeren, maar het voor Nederlandse bedrijven moeilijk is hun producten te exporteren. Daarop besluit het fabriek een nieuw product te gaan produceren: pleisters. (PGNC 27/4/1934). “Men” had zich reeds in Amsterdam wel op kleine schaal op de pleister-fabricage toegelegd. Maar om te kunnen concurreren met het buitenland, was een grotere, goed geoutilleerde fabriek nodig. Het is onduidelijk of het PGNC met “Men” Brocades zelf bedoeld of een van haar concurrenten: Brocades (dat gevestigd was in Amsterdam) had in 1916 een fabriek opgericht waar “tabletten en hechtpleisters” werden vervaardigd. Echter: de moderne pleisters zijn uitgevonden door Beiersdorf in 1922 (de Hansaplast) ; althans in Europa, in Amerika is het Johnson & Johnson (Band Aid).
Zoals het PGNC uitlegt: “Het is nog niet zoo heel lang geleden, dat men als pleister in het huisgezien slechts een dunne zijde-achtige rose stof aan één zijde met gom bedekt en in kleine vakjes door perforatie ingedeeld. Een afgescheurd stukje werd met moeders tong bevochtigd en op de gewonde vinger van haar kind geplakt.” De nieuwe witte caoutchouc (rubber) hechtpleister, die zonder bevochtiging op de huid kleeft en die alleen bedoeld is om verbandstof op de huid vast te houden. Daarnaast is de elastische hechtpleister, die rekbaar is en dus bij het buigen van gewrichten meegeeft. De namen van de pleisters zijn Brocaplast en Brocaplast Elastiek. (PGNC 27/4/1934).
In 1934 gaat de pleisterfabriek open. Daarbij schrijven zowel het PGNC als de Gelderlander een uitgebreid artikel.
Bij de opening
De Gelderlander schrijft bij de opening:
“Uitbreiding Nederlandsche Verbandwattenfabriek
Belangrijke nationale industrie.
De keuze viel op Nijmegen.
Ruim twee jaren geleden, in 1932, had een fusie plaats gevonden tusschen de toen reeds meer dan twee eeuwenoude firma Brocades en Shteman, een der belangrijkste subjecten der Nederl. Pharmaceutische industrie en de Nederl. Verbandwattenfabriek, eenige tientallen jaren geleden door den heer Menalda van Schouwenburg te Nijmegen opgericht.
Van deze fusie, af juister aandelenovername, kwam bij wijze van uitzondering geen ruzie. Integendeel: de samensmelting geschiedde tot beider partijen bevrediging en de vereenigde krachten hadden tengevolge dat de moeilijkheden, die reeds spoedig kwamen opdagen, in den vorm van malaise en zware buitenlandsche concurrentie, die door een lacune in de tariefwet niet konden worden geweerd, beter konden worden bestreden.
Doch de malaise duurt voort en de tariefwet wordt niet gewijzigd. Tegen ruïneus-lage prijzen spuiten buitenlandsche producenten hun goederen op de Nederl. markt en de de Nederl. producent staat machteloos. Het behoeft geen betoog dat vele fabrikanten, dank zij deze eenzijdige vrijhandelswoede onzer bestuurderen, òf reeds het loodje erbij hebben moeten neerleggen, òf op den rand van een afgrond staan.
De gecombineerde Brocafarm echter wil den strijd met nieuwe wapenen doorzetten. Zij heeft besloten een nieuwe bedrijfsafdeeling op te richten n.l. een caoutchouc-hechtpleisters en cellonawindsels, waarop wij hieronder uitvoeriger zullen terugkomen.
Een dergelijk besluit getuigt niet slechts van moed, doch ook van nationaal verantwoordelijkheidsbesef.
Voor Nijmegen, alwaar na eenige beraadslaging besloten werd het nieuwe bedrijf te vestigen, heeft het besluit daarenboven nog bijzondere beteekenis. Iedere vooruitgang, iedere uitbreiding van industrie beteekent voor Nijmegen dat nu reeds en nog meer wanneer eenmaal de nieuwe Waalbrug gereed zal zijn, een belangrijk verkeerscentrum is, zoowel te water als te land, een schrede vooruit naar den weg van nieuwe welvaart.
…
Wat de inrichting van, en de werkzaamheid in de nieuwe afdeeling betreft, zij het volgende opgemerkt:
Het fabriceeren der Brocaplast.
Advertentie Brocaplast (PGNC 4/7/1936)
In de fabriek treft men na het laboratorium gepasseerd te zijn, waarin zooveel grondstoffen als fabricaat aan strenge keuring worden onderworpen, het eerst een localiteit aan, waarin het pleisterdoek wordt verwerkt. Het wordt op een machine in zwaar gespannen toestand gelijkmatig opgerold tot zeer harde rollen van 75M. lengte en 80 cM. Breedte. Deze harde rollen worden dan op een snijmachine tot schijven gesneden van diverse breedten, de pleisterbreedte, welke schijven bij afwikkelen dus band opleveren.
In de beide volgende lokaliteiten wordt de pleistermassa vervaardigd d.i. de kleefstof, welke bestemd is om op het band te worden aangebracht. Door smelten onder verwarming van stoom wordt uit verschillende ingrediënten de harsmassa bereid in het eerste lokaal, terwijl in het tweede lokaal kneedmachines staan opgesteld, waarin rubber wordt opgelost in benzine een vrij langdurig proces; ten slotte wordt de harsmassa ook in de kneedmachines toegevoegd en zoo vormt zich volgens bijzondere recepten pleistermassa voor verschillende soorten pleister.
Het aanbrengen van deze klevende massa op het band en op rekbaar pleisterdoek geschiedt in een volgend lokaal, waar op 4 plaatsen luchtafzuigingen plaats vinden. Immers de rubber was opgelost in benzine, welke na het uitstrijken op het doek weer moet verdampen en daarna door een zwaren ventilator wordt weggezogen.
Aangezien deze benzinedamp explosiegevaar medebrengt, is in de geheele fabriek de installatie van electrische kracht en licht geheel explosievrij uitgevoerd, een kostbare aanleg.
Tevens treft men aan elastische pleister in den vorm van zwachtels en ook pleister op zeildoek van rekverband, al of niet geperforeerd. Bijzondere aandacht verdient aldaar de streepsgewijze bestreken pleister tusschen stroken kleefmassa zijn strepen pleisterdoek onbestreken gelaten, waardoor uitwaseming van de huid ondanks de pleisterbedekking kan blijven plaats vinden.
Zooals in het begin opgemerkt heeft men bij pleister ter afdekking van de wond verbandstof noodig, men legt geen pleister op een open wond. Nu wordt in een der zalen ook het artikel vervaardigd, dat een zeer groote toekomst heeft, n.l. het Brocaplast Wondverband, waarbij de pleister is voorzien van een wondkussentje uit anti-septisch verbandgaas bestaande, wat het door de wond afgescheiden vocht opneemt. Dit wondverband uitgevoerd in Brocaplast elastisch vormt een ideale wondbedekking.
Cellona windsels
Een aparte afdeeling van het nieuwe gebouw vormt de vervaardiging van de Cellona windsels.
Deze worden gebruikt ter vervanging van de gispswindsels, dus om beenfracturen in gipsverband vast te leggen.
Het groote voordeel van het gebruik van Cellona is dat men met een veel dunnere gipslaag hetzelfde bereikt; de patiënt krijgt dus een veel lichter dus minder hinderlijk verband en omdat Röntgenstralen nu veel beter kunnen doordringen, is de goede zetting en genezing van de fractuur veel beter te controleeren.
In de eerste afdeeling wordt de massa bereid, welke in de tweede zaal wordt aangebracht op gaas, waarmede na droging één geheel wordt gevormd, in tegenstelling met gipswindsels, welke sterk strooien. De windsels worden om geperforeerde kernen gewikkeld en vervolgens verpakt.
De verbandwattenfabriek.
Na een kijkje in het grondstoffenmagazijn, waar een honderdduizend Kg. Katoen in zwaar geperste balen op verwerking ligt te wachten, volgt eerst het gebouw der bleekerij.
Hier wordt de katoen in ijzeren autoclaven afgekookt en ontvet, vervolgens gebleekt in een zeer groote kuip, daarna gewasschen en gedroogd.
In het tweede gebouw, de wattenfabriek wordt de gebleekte katoen geopend en vervolgens gekaard op de kaardmachines, welke in een lange rij in drie kaardzalen staan opgesteld.
De verkregen watten in allerlei soorten en kleuren voor pharmaceutische en technische doeleinden worden in de volgende zalen verder afgewerkt en verpakt.
Bijzonder interessant is de zig-zag-verpakking, waarvan het gebruik nog steeds toeneemt. De bekende Brocapharm Zigzagverpakking is de eerste geweest, welke in Nederland de ouderwetsche cartonverpakkingen heeft vervangen en haar klein formaat praktische pakjes zijn nog niet overtroffen.
Door een leemte in de Tariefwet en het door de Duitsche Regeering in toepassing brengen van den zusätzliche Export wordt op het oogenblik de afzet van verbandwatten van Nederlandsch Fabricaat vrijwel onmogelijk gemaaktt in eigen land, terwijl het Nederlandsch product in Duitschland door invoerrecht en weigering van deviezen voor de betaling wordt geweerd. Deze wantoestand is onze Regeering bekend, een technische herziening van de Tariefwet is sedert lang in bewerking maar kost wegens het groote aantal herzieningen die aangebracht moeten worden veel tijd. Intusschen profiteeren de buitenlandsche wattenfabrikanten van de mooie gelegenheid welke Holland biedt om zonder invoerrecht te importeeren, een unicum in Europa zoover ons bekend.
De pleisterfabriek is ten deele bedoeld als een middel om het lange wachten op de herziening van het tarief van invoerrechten beter te kunnen uithouden.
Wij wenschen de Brocafarm geluk niet slechts met het dappere initiatief tot deze voor de Nederlandsche industrie ongetwijfeld belangrijke uitbreiding, doch tevens met de voortreffelijke technische verwezenlijking van dit initiatief dat in alle opzichten aan de modernste eischen van een dergelijk bedrijf voldoet.” (De Gelderlander 27/4/1934)
Brand
Op de verbandwattenfabriek bevinden zich grote veelheden makkelijk brandbare materialen. In ieder geval is er twee keer brand bij de fabriek geweest:
Een loods in 1915, doordat een werkjongen een brandende lucifer weggooide bij het “huiswaarts keeren voor de middagschaft”. Daardoor snel al gauw de loods en het dak van de fabriek in brand. De brandweer kon de brand blussen: de loods brandde af, de fabriek bleef behouden (PGNC 5/5/1915)
Blikseminslag: Een van de arbeiders, Mackaay geheten, ziet rookwolken uit de stofkoker van de kaarderij opkomen. Hij waarschuwt een college die in de buurt woont, Wijnen en beiden spoeden zich naar de fabriek. Zij slagen met een ladder naar binnen te komen en zien de brand in de blekerij. Zij proberen de brand te blussen. Intussen hadden buurtbewoners de brandweer gewaarschuwd. Vanwege de grote hoeveelheid brandbaar materiaal als watten dat vlakbij de plaats waar de brand was uitgebroken, was het een wonder dat de brand uiteindelijk meeviel. “De brand in dit dichtbevolkte stadsdeel trok de belangstelling van duizenden.”(PGNC 22/7/1935)
Gevonden verzoeken tot uitbreiding zijn:
21-11-1919 vraagt de N.V. een hinderwetvergunning aan tot uitbreiding van haar fabriek in het perceel Voorstadslaan 75d., kad. bekend gemeente Neerbosch, sectie B, nos. 2(?)782 en 2795 (PGNC 22/11/1919).
Aanvraag hinderwetvergunning voor het uitbreiden van haar fabrieken, Gemeente Neerbosch, percelen Sectie B, nos. 2782 en 2795 (PGNC 8/6/1920)
Vergunning tot uitbreiding van hare door stoom en elektriciteit gedreven inrichting, Voorstadslaan no. 171, Gemeente Neerbosch, Sectie B, no. 2795 (PGNC 14/2/1921)
Uitbreiding van hare fabriek, Voorstadslaan 75d, gemeente Neerbosch, sectie B, Nos. 2795 en 3294 (PGNC 12/11/1924)
Aanvraag hinderwetvergunning voor het uitbreiden van haar fabrieken, Voorstadslaan 75D, Gemeente Neerbosch, percelen Sectie B, nos. 3422 (PGNC 28/12/1927)
Aanvraag hinderwetvergunning tot het uitbreiden van haar door elektriciteit gedreven verbandwattenfabriek, Voorstadslaan 75d, Gemeente Neerbosch Sectie B No. 3357; op 2-8 verleend (PGNC 1/6/1933, De Gelderlander 2/8/1933)
Aanvraag hinderwetvergunning voor het oprichten van een ondergrondse bewaarplaats met aftappomp, Gemeente Neerbosch, Sectie B, No. 3357 (PGNC 6/10/1933)
Het uitbreiden van hare door electriciteit gedreven verbandwattenfabriek, Voorstadslaan 75D, gemeente Neerbosch Sectie B nos 3997,3239 en gedeeltelijk nos. 3234/3238 (PGNC 22/6/1935 en PGNC 13/8/1935)
Op 30-8-1938 krijgt de N.V. Koninklijke Pharmaceutische Fabrieken v/h. Brocades-Shteeman en Pharmacia, gevestigd te Meppel, vergunning tot het uitbreiden van hare door elektriciteit gedreven inrichting voor het fabriceeren en tras… verbandwaten, verbandstoffen, … in de perceelen aan de Voorstadslaan Nos. 75d, 77 en 173, kadastraal bekend gemeente Neerbosch, Sectie B, Nos. 3997, 3999, 3239 en gedeeltelijk 3234/3238 (PGNC 5/9/1938)
Rond januari 1949 krijgt de fabriek vergunning aan tot het uitbreiden van haar fabriek en ondergrondse benzinebewaarplaats aan de Voorstadslaan No 75d-77 en 173, kadastraal bekend gemeente Neerbosch, Sectie B, No. 4468-4474 (De Gelderlander 22/11/1948 en De Gelderlander 29/1/1949)
Overige gevonden meldingen
Op 26-1-1928 koopt de N.V. 13 woning met Uitweg aan de Voorstadslaan, pl. gem. 79, 81, 83, 85, 87, 89, 91, 93, 95, 99, 101, 103 en 107, groot 25, 71A voor f20.700 (PGNC 28/1/1928)
Rond 1937 heeft de gemeente een nieuwe weg gepland “tusschen de Voorstadslaan en Krayenhofflaan”.
In September 1937 komt de directie en de Gemeente Nijmegen overeen dat de fabriek een strook grond mag aankopen van ongeveer 48 centiare voor f2 per centiare, een gedeelte van Gemeente Neerbosch, Sectie B, no. 3505. Bovendien zal de fabriek de helft van de kosten van de aanleg en verharding van de nieuwe straat betalen en een kwart van de kosten voor riolering. Bovendien zal de N.V. een stuk grond afstaan van ongeveer 62 c.A. van perceel Gemeente Neerbosch, Sectie, no 3386, wanneer de gemeente wil overgaan tot de aanleg van de nieuwe weg (PGNC 6/9/1937).
In 1939 wil de gemeente daadwerkelijk overgegaan tot de aanleg van de weg “Teneinde het in exploitatie brengen der in de nabijheid van de Krayenhofflaan en de Marialaan gelegen gemeenteterreinen. Het stuk welke de N.V. wil afstaan lijkt echter groter dan aanvankelijk genoemd: 1872 cA. Daarbij draagt ze f3432 bij in de kosten. (PGNC 4/5/1939, PGNC 10/5/1939, De Gelderlander 27/7/1939).
Het is mij nog onbekend welke weg dit betreft, waarschijnlijk de Sperwerstraat, ook al heeft deze straat in 1929 haar naam gekregen. En of op dat moment de gemeente daadwerkelijk is overgegaan tot werkzaamheden.
Rond 1952 lijkt de ingang van de fabriek verplaatst te zijn naar de Sperwerstraat 90. Dan kunnen “nette meisjes” zich bij de portier aldaar aanmelden om te komen werken op de afdeling Verbandstoffen (De Gelderlander 22/11/1952)
Hartmann sloot de fabriek en verkocht deze in 2002 aan een projectontwikkelaar. Nadat het niet was gelukt om een goede invulling te bedenken, verkocht deze het terrein aan Giesbers-Wijchen. De ontwikkelde vervolgens in samenwerking met haar “afnemers” een project met Orion en Terra rond de Graspieperhof. Zie hiervoor:
Op het voormalige terrein van de Verbandwattenfabriek (Het Hartmann-terrein) aan de Sperwerstraat kwam het studentencomplex Orion en appartementen voor ouderen…
Zie ook:
Een overzicht van Brocades producten op Noviomagus
Tankstation van FINA, 18-9-1981 (Ber van Haren via KN13406-24 RAN) van Diemerbroeckstraat Bottendaal architect van Ravesteyn
Veel mensen weten dat van Ravesteyn de architect is van het na-oorlogse station van Nijmegen. Hij ontwierp echter ook het inmiddels gesloopte postkantoor aan het Stationsplein. Maar ook benzinetation voor Fina, dat aan de andere zijde van het station lag. Dit gebouw was een van 24 na-oorlogse pompstations die van Ravesteyn voor Fina heeft ontworpen.
Van Ravesteyn
Op 13-8-1953 besteedt S. van Ravesteyn “het maken van een benzine-station met smeerstation aan de van Diemerbroeckstraat te Nijmegen aan”. De opdrachtgever is de N.V. Purfina Nederland uit Den Haag. (De Gelderlander 20/7/1953)
Fina en van Ravesteyn
Het eerste ontwerp van Van Ravesteyn voor Fina was het demontabele station in Ede uit 1935. Het eerste naoorlogse benzinestation was ter hoogte van Zwammerdam (nu Reeuwijk) langs de Rijksweg 12. Dit was tevens de eerste benzinepomp langs een rijksweg in Nederland.
Tussen1948 en 1964 ontwierp Van Ravesteyn 24 benzinestations voor de N.V. Petroleum Maatschappij Fina. Zij hadden allen een vrijwel eigen uiterlijk: “Hij was tegen het volledig standaardiseren, omdat elke situatie toch weer verschillen biedt. “Het benzinestation kon, met de daarbij behorende weg en de auto’s daarop, het landschap tot een nieuw karakter en een nieuwe schoonheid brengen.”. (http://www.grootveld.net/tankstat/historie.htm). Van zijn 24 ontwerpen is alleen het gebouw aan de Apeldoornseweg in Arnhem overgebleven, En verder over deze 24 ontwerpen: Voor wat betreft de architektuur werd de voorkeur gegeven aan gepleisterde gebouwen met ijle, schuin oplopende luifels. Men kwam tot de konklusie dat aanpassing aan de omgeving meestal tot niets leidde. Voor het eerst werd het benzinestation als autonoom bouwtype opgevat, met een eigen verschijningsvorm.”
Blikvangers
De oliemaatschappijen Purfina, maar ook Esso en Shell kozen er na de Tweede Wereldoorlog voor om de opdracht voor het ontwerpen van een benzinestation te geven aan een gerenommeerd architect. Naast van Ravesteyn voor Perfina waren dit Dudok voor Esso en Staal voor Shell. Zo wilden zij zich verzekeren van architectonische blikvangers.
Enerzijds om de aandacht van de automobilist te trekken: de zogenaamde “stopping power” van een station, om juist bij hen te komen te tanken. Anderzijds werd een gerenommeerd architect gekozen om de kans op aanvaarding door een Schoonheidscommissie te vergroten, die het ontwerp van een benzinestation moest goedkeuren. Veel commissies waren kritisch op de ontwerpen, die streefden naar een zo opvallend mogelijk station.
Petrofina
De Petrofina (Compagnie Financière Belge des Pétroles) was een Belgische oliemaatschappij. Zij is opgericht in 1920 in Antwerpen en had als doel om de Duitse oliebronnen, die in de Eerste Wereldoorlog waren verkregen, te controleren. De olieproducten werden in België, Afrika en Europa onder de naam Fina (tot 1960 ook: Purfina) verkocht. In 1999 werd Petrofina onderdeel van Total.
Deze Pagina verzamelt artikelen die reeds over Bottendaal zijn gepubliceerd. Lunet Bottendaal: afvalplaats voor botten? Bottendaal is vernoemd naar een…
Deze pagina verzamelt artikelen over de Sperwerstraat
Sperwerstraat oa nr 1
Het hoekpand op de Eerste Oude Heselaan 186 – Sperwerstraat 1, 1978-1980 (Gemeente Nijmegen via KN11413-20 RAN CC0)N.V. Bredero’s Bouwbedrijf Werk No 3 Nijmegen 18 woningen en 2 bovenwoningen a/d Sperwerstraat – Oude Heesche Laan, H Ryksen, 29-5-1931 getekend (D12.396865)N.V. Bredero’s Bouwbedrijf Werk No 3 Nijmegen 18 woningen en 2 bovenwoningen a/d Sperwerstraat – Oude Heesche Laan, H Ryksen, 29-5-1931 getekend (D12.396865)N.V. Bredero’s Bouwbedrijf Utrecht, Werk No. 3 Nijmegen Wijziging v/h Perceel No 18 v/h ingediend plan a/d Sperwerstraat, H. Ryksen J.E.(?), getekend 2-7-1931; veranderd 18-7 (D12.396869)Advertentie Bredero’s Bouwbedrijf voor woningen Sperwerstraat en Dobbelmannweg (De Gelderlander 12/8/1931)
Gevonden bewoners Sperwerstraat 1
Naam
Beroep
Bron
Opmerking
Th. B. Kroes
Kantoorbediende, afkomstig van Arnhem, Zaslaan 85
1932 en PGNC 9/1/1932
P.B. van der Zalm
Smid
1934, 1936, PGNC 23/5/1936
Vertrekt rond 23-5-1936 naar Utrecht, Dollardstraat 18bis
H.J. Bouman
Papierbewerker
1938
P. v. Wezel
Los werkm, van Warmond, v. Beveninghstraat 4
PGNC 29/11/1941
F.J. van Haren
Melkbezorger
1940
G. van der Giessen
Schipper
1951, 1955
J. van der Giessen
Schipper
1951, 1955
W. van der Giessen
Schipper binnenvaart
1951, 1955
W. van der Giessen
Kapitein binnenvaart
1951, 1955
J.A. Polak
Kopervormer
1963, 1966, 1968
G.A.H. Bekkers
1971
F.J. Martens
1971
Sperwerstraat 2
Plan voor het Bouwen van een winkelhuis met woning en 9? Woningen a/d Sperwerstraat en Oude Heesschelaan te Nijmegen, Kad. Bekend Gem. Neerbosch Sectie B. No 3320 (D12.396215)Wijziging Bouwplan bij het bouwen van een winkelhuis en woningen a/d Sperwerstraat en Oude Heeschelaan (D12.396218)
Sperwerstraat 2 De Gelderlander 15/2/1936
Sperwerstraat 35
Kijkend vanuit de Sperwerstraat naar de achtergevel van het hoekpand op de Krayenhofflaan 265; Links is de Kaaswinkel – Fromagerie aan de Sperwerstraat 35 te zien, 1978-1980 (Gemeente Nijmegen via KN11413-18 RAN CC0)
Sporthal
Een mooie foto van de bouw van de nieuwe sporthal, gedateerd1980-1985, is te vinden op F86623 RAN, een foto uit De Wijkbode, Wijkblad van de Krayenhofflaan en de Koninginnelaan Nijmegen, 1966-1989)
Speelplein
Pleintje en nieuwbouwwoningen, Sperwerstraat, 1985 (Ber van Haren via KN14416-4 RAN CC0 Auteursrechthouder: Gemeente Nijmegen)
St. Jacobsmolen op de St. Jacobstoren; signatuur, annotatie, R.L. 1876, Vesting slopen aan de Heesepoort gezigt op de walmolen en Kronenburger toorn R. Lauwerier 1878, Valkhofmuseum via C.XV.B.23 Collectie Gelderland
De St. Jacobstoren is in de 16e eeuw gebouwd, het meeste zuidelijke restant van de stadsmuur. Daarop stond de St. Jacobsmolen, die de bijnaam Sans Souci kreeg vanwege het conflict tussen de gemeente en de molenaar over de verkoop van de molen. Het torentje uit de jaren 70 is een herinnering aan deze molen.
Muurtje
Hoe klein en onopvallend ook, het stukje muur dat op de foto te zien is, is het meest zuidelijke deel van de Nijmeegse stadsmuur dat overgebleven is.
Sint Jacobstoren
De Kronenburgertoren , de Roomse Voet en de St. Jacobstoren met de St. Jacobsmolen oftewel de Polmolen Sans Souci ; een potloodtekening- en pentekening, gesigneerd B.J., 27/7/1827 (F56803 RAN)
De Jacobstoren is de meest zuidelijke toren van het Kronenburgerpark. Deze toren stamt uit de 16e eeuw en is ongeveer in 1525 gebouwd.
In dat jaar wordt hij genoemd in de stadsrekening van 1525 bij de datum 27 juli: ‘den steenmetzelers van den yrsten steen van den …nijen tairn geheiten sent Jacobstairn’.” (Straatnamenregister).
Opvallend is dat de toren -en de naastgelegen Roomse Voet- een stuk kleiner is dan de meer bekende Kruittoren. In de middeleeuwen waren bogen en katapulten belangrijke wapens in de belegering van de stad. Dus hoe hoger de muren en torens, hoe moeilijker een stad in te nemen was. Met de komst van kanonnen veranderde dit. Hoge torens waren nu zelfs zwakke plekken: deze konden worden afgeschoten. Daarom bouwde men vanaf dat moment lagere torens. De stadsmuur werd achter verzwaard met een aarden wal. Hier kon de stad tevens hun eigen kanonnen plaatsen en boden de wallen mogelijkheid tot verplaatsing.
De toren is echter nooit daadwerkelijk in gebruik geweest als verdedigingswerk.
De naam St. Jacobstoren
De herkomst van de naam St. Jacobstoren is niet met zekerheid te zeggen. Waarschijnlijk is de naam vernoemd naar St. Jacobus de Meerdere, discipel en apostel van Jezus.
Een mogelijke verklaring daarvoor dat in de Benedenstad (aan het Glashuis) de 15e eeuwse St. Jacobskapel staat. Deze kapel is een overblijfsel van het gasthuis waarin onder andere de pelgrims werden opgevangen die op weg waren naar Santiago de Compostela. Nijmegen lag op deze pelgrimsroute, waarbij Jacobus de patroonheilige van Santiago is. Mogelijk verlieten de pelgrims via deze poort de stad richting zuiden en is deze daarom direct of direct vernoemd naar St. Jacobus.
Sint Jacobsmolen
St. Jacobsmolen op de St. Jacobstoren; signatuur, annotatie, R.L. 1876, Vesting slopen aan de Heesepoort gezigt op de walmolen en Kronenburger toorn R. Lauwerier 1878, Valkhofmuseum via C.XV.B.23 Collectie Gelderland
Op de Jacobstoren werd in 1581 de Sint Jacobsmolen gebouwd. Veel molens van de stad waren geplaatst op een toren of de wallen in het (zuid) westen van de stad vanwege de windrichting. Bij de ontmanteling in 1874 wilde de gemeente de molen zo snel mogelijk kopen en afbreken. De eigenaar wilde echter een hogere prijs dan de gemeente wilde betalen.
Conflict over de verkoop van de Jacobsmolen
De St. Stevenskerk en de stadswal met de Polmolen Sans Souci (de St. Jacobsmolen) op de St. Jacobstoren; een aquarel van Rudolphus Lauwerier, 1881, F53231 RAN
De St. Stevenskerk en de stadswal met de Polmolen Sans Souci (de St. Jacobsmolen) op de St. Jacobstoren; een aquarel van Rudolphus Lauwerier, 1881, (F53231 RAN)
De eigenaar wist de molen tot 1887 te behouden. Wikipedia meldt dat de molen door een storm een wiek verloor en dat daarop de gemeente de molen alsnog kon kopen en afbreken. In de Molendatabase wordt echter een artikel uit Algemeen Handelsblad, 27 okt. 1881 aangehaald, waarin de molen op dat moment nog maar 2 wieken heeft: “ de oude bouwvallige molen, die slechts twee wieken meer heeft”. Dit artikel gaat ook verder in op het conflict: de gemeente ging ervan uit dat de molen slechts stond met een vergunning tot op het moment dat de gemeente deze vergunning zou opgezeggen. De gemeente wilde daarom de vergunning opzeggen, waarbij de huidige eigenaar, molenaar Van den Boogaard, de molen moest ontruimen. Van den Boogaard bracht bij de rechtbank in verweer dat de molen vanaf de 14e eeuw al in gebruik was. Daarbij stelde de rechtbank de molenaar in gelijk.
Dit betekende wel dat de gemeente bij de aanleg van de verbindingsweg tussen de Regulierstraat en de Hezelstraat de opgang van de molenaar moest verleggen van noordelijke naar westelijke richting.
Daarnaast zou de gemeente inmiddels voormalige vestinggronden hebben verkocht voor de bouw van villa’s, zonder rekening te houden met het “windrecht”. Dit is het recht dat een molenaar heeft verkregen voor het ongestoord kunnen vangen van wind, zonder dat deze wind belemmerd wordt door bijvoorbeeld bouwwerken. Het artikel besluit: “Men kan dus nog veel plezier van den ouden bouwvalligen ‘Polmolen’ met twee wieken hebben.”
De St. Jacobsmolen, ook Polmolen “Sans Souci” genoemd, inmiddels met nog maar 2 wieken, foto gedateerd rond 1880 (F68658 RAN)
Bijnaam Sans Souci
Inmiddels had de molen de bijnaam “Sans Souci” (zonder zorgen) gekregen, vernoemd naar een -mogelijk niet op waarheid gebaseerd, maar wel een legendarisch verhaal- soortgelijk langlopend conflict uit de 18e eeuw tussen Frederik de Grote van Pruisen en een molenaar in de omgeving van zijn paleis “Sans Souci” in Potsdam, waarbij een rechter de molenaar eveneens in gelijk zou hebben gesteld. (De bronnen die ik (RE) heb geraadpleegd verschillen of dit voorval echt gebeurd is of niet en ik heb dit niet verder onderzocht).
Een plaquette op de woning op de hoek Parkweg-Van Berchenstraat herinnert nog aan deze molen.
Huidige tijd
De Sint Jacobstoren (Zandtoren), onderdeel van de oude stadsomwalling in het Kronenburgerpark, voor de restauratie van 1971/1972, 24/3/1966 (Gemeentepolitie Nijmegen via F56944 RAN CCO)
De Sint Jacobstoren (Zandtoren), onderdeel van de oude stadsomwalling in het Kronenburgerpark, voor de restauratie van 1971/1972, 24/3/1966 (Gemeentepolitie Nijmegen via F56944 RAN CCO)
Na afbraak van de molen was de toren lange tijd in gebruik als ijskelder. Hierbij werd het ijs uit de vijver in het park in de kelder gegooid, waardoor de groente en het fruit in de verdieping daarboven koel bleven.
In 1971-1972 vond restauratie van de toren plaats. Als herinnering aan de molen werd tevens het kleine torentje gebouwd.
St Jacobstoren met torentje ter herinnering aan St Jacobsmolen, januari 2023
De toren is af en toe van binnen te bezichtigen. Bij/boven de ingang van de toren hangt een mooie vederesdoorn (tweet Twan Teunissen).
Kunstwerk Niels van Bunningen
Kunstwerk Sans Souci op de Roomse Voet Niels van Bunninge,n mei 2023
Kort geleden (de eerste versie van dit artikel is geschreven in september 2023) werd nog een andere herinnering aangebracht in het kader van Walk of the Town: op de toren van de Roomse Voet herinnert een kunstwerk aan Sans Souci. Waarom het kunstwerk op een andere toren is geplaatst, is mij niet bekend.
De maker is Niels van Bunningen. Op zijn site is tevens een foto van deze molen en andere werken die op dat moment nog in ontwikkeling zijn te zien.
Op de hoek van de Kroonstraat en Parkweg staat een voormalige kruidenierswinkel. Daarbij is opvallend, dat de huidige opschriften noch voorkomen op de foto uit de jaren 1946-1947, noch de foto gedateerd 1980
1881, Parkweg 120-122-124 Het ontwerp van deze in 1881 gebouwde herenhuizen worden vaak toegeschreven aan Bert Brouwer. Rob Essers maakt op Noviomagus aannemelijk dat Brouwer niet de architect zal zijn geweest. Zie voor een uitgebreid artikel de hierbovenstaande link. Rijksmonument Parkweg 120-124 is een Rijksmonument; op deze site staat tevens een uitgebreide beschrijving. Met als…
Het gebouw staat bekend als het Belgisch Consulaat. Oorspronkelijk is het in 1887 gebouwd als huis en magazijn van zoutzieder J. van Roggen. Ook zullen veel mensen het herkennen vanwege de (vele) horeca-gelegenheden die in dit pand hebben gezeten.
Op de hoek van de Parkweg en Pijkestraat staat het beeld van de Gouden Engel. Beeldhouwer Fred van Teeseling liet zich inspireren door de Nijmeegse legende van de Gouden Engel uit 1600: het verhaal over een tragische liefde en over een engel van puur goud die ergens in de binnenstad van Nijmegen begraven zou moeten…
Samenkomst van Lange Hezelstraat en de Parkweg rechts; links de hoek met de Nieuwe Markt, 1899 (Uitg. Firma F.J. Kloosterman via F19208 RAN)
In 1899 lijkt de hoek van de Lange Hezelstraat en de Parkweg nog een woonhuis te zijn (F19208). Een aantal jaren later is het Café De Poort van Hees (F19190), zoals het café nog vele jaren, tot 2017, heeft geheten.
In 2017 kwamen er nieuwe uitbaters, zie het artikel van de Gelderlander.
Lange Hezelstraat met Poort van Hees op hoek Parkweg, 1900-1905 (Uitg. Nauta, Velsen via F19190 RAN)
Parkweg 18 20 22 (huidig) en ’t Hoogje
Panden tussen de Parkdwarsstraat en de Regulierstraat, je kijkt richting Eerste Walstraat
Links de huidige nummers 22, 20 en 18. Het rijtje lage huisjes werd “Het Hoogje” of “ABC” genoemd. De huisjes zijn in 1928/1930 gesloopt, 1890 (GN616 RAN)
Het Straatnamenregister:
“Het Hoogje
“A B C, ook wel „HET HOOGJE” genaamd, een rei kleine, lage huisjes, thans Parkweg 2 tot 16. Oorspronkelijk stonden deze huizen aan den weg die onder langs den Wal liep, en die den naam van Achter dan Wal droeg. Hun ligging geeft dus de hoogte aan welke die weg daar bereikte. (…)” (Van Schevichaven 1896, p. 1)
Het A.B.C. lag niet aan de Parkweg, maar aan de andere kant van de Regulierstraat aan de Eerste Walstraat.
“Parkweg. (…) Een groepje kleine huisjes aan het boveneinde van den Parkweg, hoek Regulierstraat, gesloopt in 1928, werd ‘Het Hoogje’ genoemd. Vóór deze huisjes lag een hooge stoep.” (Teunissen 1933)” (Straatnamenregister)
Parkweg 22, 20 en 18 en de “nieuwe” bebouwing, maart 2025 (Google Streetview)
Wonen in Nijmegen 