Berg en Dalseweg

De Berg en Dalseweg is de belangrijkste uitvalweg van Nijmegen-Oost. Opvallend daarbij is, dat hij -vanaf het centrum- steeds steiler wordt. Het is daarbij de grens tussen de wijken Altrade en Hengstdal en verderop de gemeentegrens tussen Nijmegen (de wijk Kwakkenberg) en Berg en Dal (de plaats Ubbergen). De weg begint bij de Canisiussingel en eindigt bij de Oude Kleefsebaan, aan het begin onderbroken door het Mariaplein. Hij loopt parallel aan het Kops Plateau.

Weg naar Cleef

De straat werd in de 17^e eeuw aangelegd als de Weg naar Cleef, tussen Nijmegen en Kleve. Daarbij werd de weg in 1882 naar het Dorp Berg en Dal vernoemd… In 1869 was het Grand Hôtel Berg en Dal geopend, een luxueus hotel.

Uitbreiding

Voordat de wallen in Nijmegen waren geslecht, was er nauwelijks sprake van bebouwing. Het eerste gedeelte viel onder het uitbreidingsplan van L.A. Brouwer: na de sloop kwamen er aan deze weg tussen 1880 en 1890 grote villa’s en herenhuizen. Een bovendien scholen en kerken. Door projectontwikkelaars en particulieren werd grond aangekocht voor de bouw van woning voor rijke bewoners.

Voormalig Canisius College

Het allerbekendste gebouw van de Berg en Dalseweg is waarschijnlijk het voormalige Canisius College.

Dit school- en internaatcomplex voor jongens werd gebouwd in 1898/1900 in opdracht van de Jezuïtenorde. Het ontwerp was van architect Nicolaas Molenaar (Sneek, 30/07/1850 – Den Haag, 30/12/1930). Tot 2017 was het Canisius College een onderwijsinstelling. Daarna werd het herontwikkeld voor particulier gebruik. Tegenwoordig is het College verbouwd tot 120 huurappartementen (F91563 RAN, een foto van de achterzijde van het gebouw)

Tweede Wereldoorlog

Bij de gevechten rond Market Garden in 1944 kwam de Berg en Dalseweg in de frontlinie. Bij de kop van de straat werd een deel van de bebouwing verwoest. Een van die gebouwen was het hotel Pays Bas op nummer 1.

Deze pagina verzamelt reeds verschenen berichten over de Berg en Dalseweg.

Villa Ruimzicht

De bovenste foto is gedateerd op 1930-1931. Niet lang daarna is het waarschijnlijk gesloopt, om plaats te maken voor het huizenblok met Dommer van Poldersveldtweg en het doorgetrokken stuk van de Rembrandtstraat (zie aldaar). Het bord in de tuin kondigt de verkoop van de bouwterreinen al aan.

Villa Westhof, architect Semmelink

1882 Dommer van Polderveldtweg 1 Berg en Dalseweg 172 Altrade

Een uitgebreid staat al beschreven op website van Wijkcomité Oost, met daarbij een verdere verdieping.

Berg en Dalseweg 19 en 21, architect Semmelink

1895 Berg en Dalseweg 19 en 21

Berg en Dalseweg 19 en 21 is een Stadsbeeldobject van de 19de-eeuwse stadsuitleg

Bronnen:

Derk Semmelink, wikipedia

https://www.nijmegen.nl/diensten/monumenten/monumentenlijst/)

Berg en Dalseweg 47

1888

Het verhaal van Van Rosendael is te lezen op: https://nijmegen-oost.nl/berichten/de-van-rosendaelstraat-van-iets-naar-niets-het-lef-de-tragiek-de-koopmansgeest-en-vastgoedavonturen-van-zijn-stichter en verder.

En het verhaal van dochter Joanna Geertruida Maria (Anna of Naat door de directe familie) van Rosendael op https://hdebie45.deds.nl/Genea/Schrader-VR/Schrader-vR.html.

Merk op dat het bovenste gedeelte rond 1900 nog niet was witgeschilderd.

Melkinichting Drukker, architect Semmelink

1881 Berg en Dalse weg Altrade

Een afbeelding van de bouwtekening en het verhaal van de Melkrichting is te vinden op Noviomagus.

Woningen, architecten J. Knoops Jr. en Joh. Knoops Jrzn.

Berg en Dalseweg 253-255

Het Rijksmonumentenregister omschrijft de woningen als: “Het dubbel HERENHUIS met HEKWERKEN is gebouwd in 1910-1911 door de Nijmeegse architecten J. Knoops Jr. en Joh. Knoops Jrzn. in een stijl die invloeden vertoont van de Engelse Landhuisstijl (bouwmassa, kapvormen) en de Art Deco (interieur). De herenhuizen vallen op door de markante hoofdvorm, het bijzondere materiaalgebruik en de voor 1910 opmerkelijk moderne detaillering van ex- en interieur.” Daarna volgt een uitgebreide omschrijving.

Zie voor artikel en foto’s Noviomagus

Rijksmonument

De panden zijn een Rijksmonument met als waardering:

“Dubbel HERENHUIS met HEKWERKEN gebouwd in 1910-1911 naar ontwerp van J. Knoops Jr. en Joh. Knoops Jrzn.

• Van architectuurhistorische waarde als een goed en gaaf voorbeeld in ex- en interieur van een dubbel herenhuis in een stijl die invloeden vertoont van de Engelse Landhuisstijl en de Art Deco met esthetische kwaliteiten in het ontwerp zoals een markante en bijzondere hoofdvorm, het bijzondere en rijke materiaalgebruik en de voor 1910 opmerkelijk moderne detaillering.
• Van stedenbouwkundige waarde vanwege de markante situering en hoge ligging op de hoek van de Berg en Dalseweg en de Broerweg.”

Brouwerij “De Ster”, architect A. v.d. Boogaard

Berg-en-dalsche weg No. 2 (Huidig Berg en Dalseweg 24)

21-9-1887

brouwerij

Het bouwen van een bierbrouwerij met mouterij, woonhuis, stal, enz namens Jos. Laane te Maastricht

PGNC 8/9/1887

Zie ook https://www.noviomagus.nl/Blik/03-01/Blik0301.htm,

Villa Sonnewyck, architect Oscar Leeuw

1905-1910 Berg en Dalseweg 125 (huidig) Hunnerberg

Oscar Leeuw ontwierp de woning voor de arts C.J. Veen Valck.

In juli 1913 besteedt Oscar Leeuw het bouwen van een villa aan de Berg en Dalschen weg aan voor rekening van den heer Dr. C.J. Veen Valck.  Berntsen en Braam zijn met f26.444 de laagste inschrijvers en aan hen wordt het werk gegund. (De Gelderlander 31/7/1913)

Valckwyck

Voorheen heette de villa dan ook Villa Valckwyck, vandaar het gevelrelief van twee valken. (Bijschriften DF343 en KN12977-10, die de woning op 1913 dateert)

Gemeentelijk Monument

Berg en Dalseweg 125 is een Gemeentelijk monument met als omschrijving:

“Blokvormig pand bestaand uit voorhuis met schilddak en iets lager achterhuis eveneens met schilddak. Pand van twee bouwlagen uit baksteen, gescheiden door smalle natuurstenen band, met leien dak. De gevels van de benedenetage zijn vlak; die van de etage van het voorste blok bevatten een reeks spaarbogen, waarin o.a. de ramen, die door een soort pilasters gescheiden zijn.
De straatgevel bevat twee vensters op de etage en heeft een van boven gezwenkte topgevel waarin een breed vierdelig raam, als middenbekroning van de gevel.
Op de hoek links een erker met bakstenen pilasters, op ronde grondslag, met grote boogvormige vensters en openslaande deuren. De ingang bevindt zich in de linker zijgevel en heeft een portiek op twee Dorische zuilen met een gewelfd dak. Naast het huis een gelijktijdig gebouwde garage van één verdieping, met een met de gevel van het huis vergelijkbare voorzijde met een halfrondedakkapel in het schilddak.
Bouwjaar: ca. 1905-1910.
Goed voorbeeld van een villa het begin van de eeuw waarin invloeden van de meer op het functionele en het eerlijke materiaalgebruik gerichte bouwkunst zijn af te lezen.”

Villa de Zandkuil, architect Oscar Leeuw

1915 Berg en Dalseweg 379 (huidig)

In oktober 1915 besteedt Oscar Leeuw het uitbreiden van de villa “De Zandkuil” aan. De laagste inschrijver was A.J. Peters met f14.474. Het werk is aan hem gegund. (De Gelderlander 10/10/1915)

Tuchtschool voor Jongens de Hunnerberg

Berg en Dalseweg 54-56

“Dubbel HERENHUIS met eenvoudig TUINHEK gebouwd ca. 1890 met een decoratieve gevel in neoclassicistische stijl waarin invloeden van zeventiende-eeuwse Engelse architectuur in de trant van het palladianisme en Inigo Jones herkenbaar zijn (vgl. Lindsey House, Londen). In 1891 werd huis nr. 54 aangekocht door de Lutherse gemeente als pastorie.” (Rijksmonumenten)

Palladianisme en Inigio Jones?

Het “Palladianisme” is een van de stijlen binnen de bouwstijlen van het zogenaamde classicisme en vernoemt naar de Italiaanse architect Andrea Palladio (1508–1580), die in Venetië werkte. Deze architect greep terug op de oudheid. Deze stijl zou zich van de 17e eeuw tot eind 18e eeuw blijven ontwikkelen.

Inigio Jones was de architect die het classicisme in Engeland introduceerde. “Inigo Jones (Londen, 15 juli 1573 – aldaar, 21 juni 1652) wordt gezien als de eerste belangrijke architect in Engeland in de vroegmoderne tijd en de eerste die de Vitruviaanse regels van verhoudingen en symmetrie in zijn gebouwen toepaste. Hij was de eerste die de klassieke architectuur van Rome en de Italiaanse Renaissance in Engeland introduceerde.” (wikipedia). Hij was daarbij sterk door beïnvloed door Palladio.

Wijkkrant Nijmegen-Oost vergelijkt in 1990 het gebouw aan de Berg en Dalseweg vooral met het Banquet House in Whitehall (Londen) van Jones.

Hoewel ik geen expert, lijkt het Banquet House in ieder geval aanzienlijk meer op het gebouw aan de Berg en Dalseweg dan het Lindsey House. Daarnaast noemt Rijksmonumenten palladianisme en Jones “invloeden” bij een gevel in “neclassistische stijl”. Het is mij niet bekend of Verbrugge, een meester-timmerman zich rechtstreeks heeft laten inspireren op de “originele” bronnen, of Nederlandse (of zelfs Nijmeegse) voorbeelden, of een combinatie van beide.

(Overige Bronnen en verder lezen)

https://nl.wikipedia.org/wiki/Palladianisme

https://nl.wikipedia.org/wiki/Inigo_Jones

Voor meer uitleg over deze stromingen:

https://en.wikipedia.org/wiki/Palladian_architecture

https://en.wikipedia.org/wiki/Inigo_Jones

https://nl.wikipedia.org/wiki/Neoclassicistische_architectuur

Warme deken

Een interview met de bewoonster van nummer 56, Janine Lenne uit 2019 is te lezen op https://www.gelderlander.nl/nijmegen/dit-huis-voelt-als-een-warme-deken~a88ee76e/ . Ze noemt het huis als een warme deken. “”,We hebben het huis in 1999 gekocht. De vorige eigenaar was een alleenstaande man die hier op kamers had gezeten tot zijn hospita overleed en hij het huis kocht.””.

Rijksmonument

Het gebouw is een Rijksmonument. Met als waardering (tevens staat hier een uitgebreide beschrijving): ”

• Van architectuurhistorische waarde als een gaaf en zeldzaam voorbeeld in in- en exterieur van een stedelijk woonhuis uit het einde van de negentiende eeuw. De voorgevel valt op door een opmerkelijke combinatie van rijke ornamentiek in stucwerk en muurwerk in gele verblendsteen, die invloeden van het palladianisme, in het bijzonder Inigo Jones verraden.

• Het pand is van stedebouwkundige waarde als markant onderdeel van de straatwand van een van de uitvalswegen van Nijmegen, waarvan de karakteristieke bebouwing van herenhuizen is ontstaan in het laatste kwart van de negentiende eeuw. Het pand speelt een beeldbepalende rol vanwege de uitzonderlijke bewerking van de gevel. Het pand heeft ensemblewaarde in relatie met de belendende panden aan het Mariaplein, dat door de aanwezigheid van een grote verscheidenheid aan gevels, een staalkaart vormt van stijlen rond de eeuwwisseling.”

Berg en Dalseweg 58-62

“HERENHUIZEN met HEKWERKEN. Het perceel, waar drie HERENHUIZEN met vijf woningen onder de noemer van één decoratieve gevel zijn gebracht, is gebouwd ca. 1890 in de stijl van het eclecticisme met neorenaissance elementen. Ieder herenhuis bevatte oorspronkelijk een beneden- en een bovenwoning. Bij nr. 62 zijn deze in de twintiger jaren samengevoegd tot één woning.” (Rijksmonumenten)

Zie ook het artikel over Kapsalon Glaser die hier van 1946-1957 zat op op nummer 58 op Noviomagus.nl

Rijksmonument

De woningen zijn een Rijksmonumen met als waardering (tevens staat hier een uitgebreide beschrijving): “

Blok met HERENHUIZEN en eenvoudige smeedijzeren HEKWERKEN (58-58a, 60-60a) uit ca. 1890.

• Van architectuurhistorische waarde als goed en vrij gaaf voorbeeld van herenhuizen in eclectische stijl met neorenaissance elementen. De herenhuizen hebben esthetische kwaliteiten in het ontwerp zoals goede verhoudingen en een bijzondere ornamentering.
• Van stedenbouwkundige waarde als onderdeel van het uitbreidingsplan, gebaseerd op de ontwerpen van Bert Brouwer, tot stand gekomen na de slechting van de vestingwallen in 1878 en vervolgens in de periode 1880-1910 bebouwd met aaneengesloten herenhuizen. De huizen zijn gelegen binnen het beschermde stadsgezicht.”

Berg en Dalseweg 146-148

1909

“Dubbele VILLA uit 1909 naar ontwerp van architect F. Ludewig in overgangsarchitectuur; een gemengde bouwtrant met traditionele kenmerken en invloeden van de chaletstijl.” (Rijksmonumenten)

Rijksmonument

Berg en Dalseweg 146-148 is een Rijksmomument met als waardering (tevens staat hier een uitgebreide beschrijving): “

• Van architectuurhistorische waarde als goed voorbeeld van een dubbele villa uit 1909 in overgangsarchitectuur naar ontwerp van architect F. Ludewig. Het pand valt op door hoogwaardige estethische kwaliteiten, zoals gave verhoudingen, een zorgvuldige detaillering, gevarieerd materiaal- en kleurgebruik. Voorts zijn de interieurs van beide woningen redelijk goed bewaard gebleven.
• Van stedenbouwkundige waarde als karakteristiek onderdeel van een historisch gegroeid stedelijk bebouwingspatroon, namelijk de bouw van voorname woonhuizen aan de singels en uitvalswegen van Nijmegen: hoofdzakelijk aaneengeschakelde herenhuizen dicht bij het centrum en op grotere afstand meer vrijstaande villabebouwing.”

(Overige) Bronnen en verder lezen

https://nl.wikipedia.org/wiki/Berg_en_Dalseweg