1874/ca. 1883 Oude Holleweg 14 Berg en Dal, Rijksmonument/Gemeentelijk Monument
Chalet Stollenburg Oude Holleweg 14 Berg en Dal (Oktober 2024)
Chalet Stollenburg is in 1882 gebouwd voor 2 tentoonstellingen als wijnschenkerij. Het pand gebouwd in chaletstijl, de architect van de onderbouw was D. Geijsbeek Molenaar.
Weinstube
Oorspronkelijk is het pand in 1882 gebouwd als “Pfälzer Weinstube” op het terrein van de eerste Bayerische Landesausstellung. Dit fungeerde als horeca voor de bezoekers van deze tentoonstelling. De architect was C. Schick. Het bestond onder andere uit een zaal met buffet en een Herrenstüblein (café) met veranda. In 1883 werd het gebouw op de Internationale Kolonial en Uitvoerhandel Tentoonstelling in Amsterdam geplaatst, om ook hier als “Weinschenke” te dienen. Na afloop van de tentoonstelling werden de paviljoens bij opbod verkocht.
Koop door architect Geijsbeek Molenaar
De Arnhemse architect Dirk Geijsbeek Molenaar kocht het wijnhuis en bouwde het huis in 1884 opnieuw in Berg en Dal, op de kruising van de Stollenbergweg en Oude Holleweg. Met een stenen onderbouw, waar oorspronkelijk houten panelen in vakwerkbouw waren geplaatst. Vanaf dat moment wordt het “Chalet Stollenburg” genoemd.
Het PGNC 27/3/1884 kondigt de komst van de villa aan:
“Nijmegen, 26 Maart.
Onder de bijgebouwen der Internationale Tentoonstelling te Amsterdam werd veler aandacht getrokken door een keurig paviljoen, door de heeren Adler en Todt al “Weinschenke” ingericht. Het verdiende die opmerkzaamheid ten volle. Afkomstig van een vroegere “Gewerbe-Ausstellung” te Neurenberg was het daar vervaardigd door de bekwaamste werklieden, die elk in hun vak een proefstuk hunner kunde hadden geleverd. Zoowel wat de uiterlijke vormen als wat de inwendige betimmering betreft, mocht het dan ook op even groote sierlijkheid als soliditeit bogen. Welnu, dit schoone gebouw zal voortaan onze omstreken sieren. Op den rand van den Hunerberg boven het oostelijk uiteinde van het Elyseesche dal, nabij de villa “de Wolfsheuvel”, zal het door den heer Geijsbeek Molenaar als villa worden overgeplaatst. We twijfelen er niet aan of het zal niet alleen het landschap daar tot sieraad strekken, maar weldra blijken een begeerlijk plekje te zijn voor dezulken, die zich in onze heerlijke omstreken willen vestigen.”
Predikant Drost
Na enkele jaren kocht predikant Johannes Drost uit Leiden het gebouw om als zomerverblijf te gebruiken. Zijn dochter W.L. Drost had het daarna jarenlang in gebruik als “Christelijk Rusthuis”.
Woonhuis
Rond 1952 ging B. Hagreis hier wonen. Hij was directeur van de Therminion-Radiolampenfabriek in Lent. Daarna had het huis een aantal andere bewoners.
In 2005 kocht bouwkundig ingenieur T. Klerks de woning. Hij voerde een grote renovatie uit. Zo kwamen er trappen bij de nieuwe voordeur en naar de veranda. Het grote raam werd gerenoveerd.
Chalet Stollenberg vóór de brand, 2010 (Henk van Gaal via DF527 RAN CC0)
2012 Brand
Na kortsluiting in de bedrading aan het houten plafond, brak in 2012 brand uit. Hierdoor raakte pand zwaar beschadigd door het vuur, maar ook door rook en water. Hierdoor was het geruime tijd onduidelijk wat er met het pand ging gebeuren. Vervolgens vond er een grote restauratie plaats.
Gemeente Berg en Dal: “Kenmerken: op lage grijs gepleisterde onderbouw staand kruisvormig pand van één bouwlaag onder een samengesteld overstekend dak met leien. De muren zijn in vakwerk opgetrokken, met wit gepleisterde velden. De symmetrische voorgevel bestaat uit een middendeel met hoog opgaand steil geknikt schilddak met een dakkapel onder een schilddak. Het wordt geflankeerd door lagere zijvleugels onder lage schilddaken, waarvóór zich tot serres verbouwde veranda’s onder een lessenaarsdak bevinden. In het bewaard gebleven oorspronkelijke interieur valt een gebrandschilderd glas-in-loodraam in de woonkamer op.”
1931, Korte Burchtstraat nos. 17-21 Centrum, verwoest in 1944
De modewinkel van Gerzon aan de noordzijde van de Korte Burchtstraat, gezien vanuit de Lange Burchtstraat in westelijke richting, 1939 (ir. J.G. Deur via F15333 RAN CCBYSA)
De meeste mensen kennen Gerzon als het pand aan de Burchtstraat, een van de hoogtepunten van de wederopbouwarchitectuur. In 1931 had Gerzon haar Nijmeegse filiaal geopend, waarbij W.Th. Reijnen de architect was. Het pand werd in 1944 verwoest.
Bij de opening
Bij de opening schrijft het PGNC:
“Gerzon opent een filiaal te Nijmegen.
Hedenmiddag heeft in de Korte Burchtstraat nos. 17-21 de opening plaats gevonden van het Nijmeegsch filiaal der firma Gerzon, waarmede de Burchtstraat een zeer mooie winkelzaak rijker is geworden; inderdaad mag men hier spreken van een klein modepaleis, dat in de plaats kwam van de beide oude panden- een wijnhandel en een boekhandel- die hier eerst gevestigd waren. Wat aan de nieuwe zaak treft is het intieme, zeer rustige en smaakvolle interieur. De geheele zaak is betimmerd met edele houtsoorten en men heeft er naar gestreefd, om zonder versieringen die zoo moderne en mooie, strakke lijnen naar voren te brengen. Het geheele inwendige van de zaak is belegd met zware beige en bruine, zeer stemmig gehouden moquet, speciaal in motief en kleur, bij de houtsoorten passend, vervaardigd.
Uit de etalages, opgevat als galerij, spreken de meest moderne opvattingen; een sierlijke, voorname indruk maakt deze moderne pui, waaraan ’s avonds de Neon-letters zullen gloeien, en wanneer men dan bedenkt hoe de beide oude gevels, waaruit dit fraai geheel geboren werd, eruit zagen, dan is een woord van waardeering aan het adres van den architect, den heer W.Th. Reijnen Jr., hier zeer zeker op zijn plaats. En dan te bedenken, dat dit fraaie mode-huis in nauwelijks twee maanden tijd verrees.
Wat de firma Gerzon ten verkoop houdt? Dat is een weelde van japonnen, mantels, stoffen en hoeden, in prijzen voor elke beurs. Doch wagen wij ons thans niet verder op dit speciale gebied; de dames zullen in de komende dagen voorzeker zelf hun oordeel wel vormen.
De firma Gerzon geeft met de opening van dit nieuwe filiaal blijk van frisschen ondernemingsgeest en ondernemingsdurf, die zelfs deze benarde tijden niet vermochten neer te drukken. Naar wij van een der Amsterdamsche directeuren van de firma vernamen is men daar juist acht dagen geleden, met een groote verbouwing gereed gekomen. Doch men moet, zoo merkte hij ons op, met zijn tijd meegaan, veel nieuwigheden brengen en toch prijzen, die zich bij de tijden aanpassen, dan kan voorzeker succes niet uitblijven.
Het zij zoo.
Ten slotte mogen hier niet ondvermeld blijven de namen van hen, die medewerkten aan den bouw van dit filiaal. Het zijn: B. van Tienen, aannemer; Ned. Stoomhoutdraaierij en Meubelfabriek te Wageningen, binnenbetimmering; Jos. Kwakkermaat, electrische installatie en Neonverlichting; Merx en Boerboom, centrale verwarming; Chr. Clemens, stucadoorwerk; J. Willems, schilderwerk; E. van Bilderbeek, glas in lood; firma Erkens, marmerwerken; smidswerken, M. Wolf en J. Hilbers; Zonneschermen, Antoon Tesser; sanitair, W. Nannings; J.H. Tilders Jr., stoffeering, fa. J.C. Bettenhoussen, Rotterdam, betonwerken. Opzichter bij den bouw was de heer K. van Ommen.”
(PGNC 18/9/1931)
Dit pand gaat in de Tweede Oorlog verloren. De herbouw, onder architectuur van Lelieveldt en Reijnen, wordt gezien als een van de hoogtepunten van de wederopbouw architectuur van Nijmegen. Lees hierover:
Panden gelegen tegenover het Stadhuis in de Burchtstraat, van rechts naar links; Hunkemöller Lexis, de Apotheek Bijleveld en Modezaak Gerzon en geheel links Peek & Cloppenburg , gezien in de richting van de Grote Markt, 1955-1956 (GN3711 RAN)
In 1931 had Gebr. Gerzon’s Modemagazijnen uit Amsterdam een filiaal aan de Korte Burchtstraat 17-19 geopend, welke in de Tweede Wereldoorlog verloren ging. Ze had een noodwinkel op de Mariënburg. Gerzon’s is begin maart 1954 verhuisd naar de nieuwbouw in de Burchtstraat. Het is een ontwerp van de Rotterdamse architect J.A. Lelieveldt, welke hij in…
Gebroeders Gerzon
Modehuis Gerzon (Modemagazijnen Gebroeders Gerzon N.V.) was in 1889 opgericht door de broers Eduard (eigenlijk Ephraim Juda, 29-9-1862 Groningen – 19-8-1935 Zandvoort) en Lion (eigenlijk Levie Lazarus, 1867 – 8-3-1929 Amsterdam) Gerzon.
Zij waren zonen van Joodse slager in Groningen, Juda Gerzon (30 juli 1823 Nieuwe Schans – 17 december 1878 in Groningen). Nadat hij op 55-jarige leeftijd overleed, zette Sara Joseph Schaap (19 juni 1856 Nieuwe Schans) de zaak voort. Zij hadden 12 kinderen gekregen, waarvan er 4 op jonge leeftijd waren overleden. Met 8 monden te voeden, moesten de kinderen meehelpen in het levensonderhoud. Daarbij zouden de twee oudste zonen Jozef en Mozes zeer succesvol worden met hun vleesconservenfabriek.
Eduard en Lion gingen in de textielhandel werken. Na de voltooiing van de HBS werd Eduard handelsreiziger in Nederland en België voor een fabriek in Thüringen. Later gingen Eduard en Lion werken voor Jonas & Sierstadt, een groothandel in textiel en herenschoenen uit Keulen. In april 1888 verhuist Eduard van Keulen naar Amsterdam, Lion volgt in oktober 1889.
September 1889: Opening Modemagazijnen Gebroeders Gerzon in Amsterdam
In september 1889 openen de broers hun winkel in gebreide en geweven goederen als Modemagazijnen Gebroeders Gerzon op de Nieuwendijk in Amsterdam. Daar verkopen ze onder andere handschoenen, kousen en ondergoed. Zij bleven in die tijd nog voor Jonas & Sierstadt werken. Dat bedrijf stond onder leiding van de zussen Emma en Sophia Marx, die later hun echtgenoten zouden worden. Én die het bedrijf zou leiden wanneer Eduard en Lion op reis waren.
Eduard was daarbij de intellectuele en zakelijke leider en Lion als de bekwame inkoper. Ze konden zowel hun ervaring in fabricage, als handelsreiziger als winkelier inzetten. Een van de bijzonderheden bij Gerzon was dat ze op artikelen een prijs zetten: zo kon een klant meteen zien hoe duur een artikel was en deze transparantie gaf vertrouwen.
Confectie: chique bereikbaar voor een steeds grotere groep
Links Gerzon, rechts Peek & Cloppenburg en daar tussenin Raaymakers, 1939 (Ir. J.G. Deur via F15329 RAN CCBYSA)
In 1892 openden de broers Gerzon een tweede winkel in Amsterdam en in 1895 op de Kalverstraat 72 en 74 een derde. Op de Kalverstraat werden ook confectiekleding, herenkleding, lingerie en mantelpakjes verkocht. Het was daarmee een chique winkel geworden en daarop werden de eerste 2 winkels gesloten.
Vóór de komst van warenhuizen met confectiekleding als Gerzon, waren er feitelijk 2 smaken geweest: kleding door kleermakers op maat voor de gegoede burgers (en de echte elite ging naar de warenhuizen in Parijs of bestelde per catalogus) en het zelf maken of 2de hands kleding voor de overige bevolking.
In het midden van de 19e eeuw vonden een aantal ontwikkelingen plaats:
In Wenen kwam de confectiekleding op, deze werd onder andere mogelijk door de verandering in productiemethoden als betere naaimachines. Door serieproductie kon kleding van bijna net zo goede kwaliteit gemaakt worden, maar veel goedkoper dan bij een kleermaker. Vanuit Wenen verspreidde deze methode zich over Oostenrijk en Duitsland
De opkomst van een middenklasse, die meer te besteden had. Een kleermaker was nog steeds duur, maar voor veel en steeds grotere groepen werd confectiekleding bereikbaar
Al eeuwenlang, en vooral na 1840, begonnen Duitse stoffenhandelaars hun kleding op voorraad te verkopen in Nederland. Deze Duitse kooplieden waren veelal afkomstig uit Westfalen en waren vooral actief in het oosten en noorden van Nederland; vooral Groningen nam een bijzondere plaats in.
Deze Duitse kooplieden hadden vaak het Joodse of Rooms-Katholieke geloof. Vooral ten tijde van Bismarck was rond 1870 een “Kulturkampf” ontstaan tussen protestanten en aanhangers van andere geloven. Vooral Joden werden daarbij achtergesteld. Voor veel kooplieden was dit aanleiding om zich in Nederland te vestigen. Meestal eerst in het noorden of oosten van Nederland, maar daarna naar het snelgroeiende Amsterdam.
In deze hadden de gebroeders Gerzon waarschijnlijk net een iets andere achtergrond: ze waren immers geboren in Groningen, waarbij hun vader slager was (ook al had hij dit vak van zijn schoonvader geleerd). Wanneer ze echter handelsreiziger worden, voldoen ze wel aan het algemene beeld. Ook bijvoorbeeld Peek en Cloppenburg (zie foto boven) waren oorspronkelijk 2 Duitse handelsreizigers.
Daarbij gold Gerzon “als dé zaak voor de betere middenstand, dat werd benadrukt door de luxe inrichting van de winkels met brede en hoge entrees.” (Ons Amsterdam) Overigens werden er (in Amsterdam) ook warenhuizen geopend voor de échte rijken: Maison de Bonneterie werd al in 1901 “koninklijk hofleverancier”; Hirsch & Cie had onder andere de koninginnen Emma, Wilhelmina en Juliana als klant.
In de jaren daarop zouden in Nederland verschillende filialen van Gerzon worden geopend, en ook in Oost-Indië.
Vanaf 1912 gaat de keten ook eigen kleding produceren. Hierdoor konden ze hun prijzen laag houden, hadden ze beter toezicht op de kwaliteit en konden zij hun personeel opleiden.
Wanneer Gerzon zich in 1931 in Nijmegen vestigt, is het de tiende plaats waar Gerzon buiten Amsterdam een winkel heeft. Hun eerste plaats buiten Amsterdam was overigens Groningen, waarschijnlijk vanwege hun verknochtheid aan deze stad.
Tweede Wereldoorlog
Tijdens de Tweede Wereldoorlog plaatsten de Duitsers in 1941 de gehele keten van Gerzon onder Verwaltung: de Joodse bestuurders werden afgezet en de winkel geconfisqueerd. Tijdens de oorlog zijn veel Joodse werknemers gedeporteerd en omgekomen.
Machines en ander materiaal werd geroofd. Feitelijk is Gerzon deze klap nooit te boven gekomen.
Na de oorlog
Gerzon slaagde er niet in om aan de moderne smaak te voldoen: de kleding werd als “saai” gezien, hun doelgroep van de gegoede middenklasse begon steeds meer te verdwijnen. In 1970 had de familie al haar aandelen verkocht, in 1970/1971 was Nijmegen een van de plaatsen waarin het filiaal werd gesloten. In 1973 volgde het definitieve einde van de winkelketen.
ongeveer 1895 Oranjesingel 2C, 4, 6 en 6a (huidig adres) Centrum, Gemeentelijk Monument
Oranjesingel 2c, 4, 6 en 6a (oktober 2024)
Het linker hoekpand was voorheen in gebruik door De Kerk van de Nazarener, welke huisnummer 2a had. Op F65925 RAN is een foto uit 1987 te zien, waarbij het nog dienst deed als kerk. Omdat de kerk te klein was geworden, is de Kerk van de Nazarener in 2010 naar de Gildenkamp gegaan.
Tegenwoordig is in 2c restaurant & hotel Manna gevestigd.
Gemeentelijk Monument
Links een pand van het polderdistrict “Maas en Waal”; met op de achtergrond rechts de panden aan de Oranjesingel, met in het midden van de afbeelding de huidige nummers 2c, 4, 6 en 6a, 1895-1900 (Uitg. A.T. van Hooijdonk via F1904 RAN)
De panden zijn sinds 1988 een Gemeentelijk Monument. Tekst bij aanwijzing: “Woonhuis in gebruik als kantoor. Bakstenen gevel van drie bouwlagen, drie-assig, met pannengedekt schildvoor het platte dak. In de gevel geschilderde banden en blokken. De deur bevindt zich in de linker as; in de middenas op beide etages een smeedijzeren balkon op consoles. De kroonlijst bevat consoles en vakken en daarboven een centrale houten dakkapel met voluten. De ramen op de begane grond zijn recent vervangen. Op de eerste etage bevinden zich boogvensters; op de tweede etage zijn rechthoekige T-vensters met segmentbogen. Bouwjaar: circa 1895. Sober pand in karakteristiek laat-negentiende-eeuwse stijl, van belang voorde straatwand.”
Het huis aan Steenstraat 2 staat bekend als het “Brouwershuis”. Hoewel op de voorgevel het jaar 1621 staat, is het gebouw ouder. In ieder geval bestaat uit het pand al in de 16e eeuw en mogelijk is het zelfs ouder: mogelijk stammen resten van de kelder uit de 14e eeuw. Waarschijnlijk is het jaartal 1621 aangebracht naar aanleiding van een restauratie, die de brouwer Hendrik Alberts/ Aelberts heeft laten aanbrengen. In deze tijd kreeg het huis zijn vorm, met natuursteen en veel glas. De begane grond diende daarbij als woonhuis, het bovenste gedeelte als pakhuis.
Opschriften Brouwershuis, Steenstraat: Wie in den Heer neemt sinen lust, Die leeft in sinen staet gerust, Anno 1621 en merktekens (oktober 2024)
Bovendien staan er zijn huismerken op, links en rechts boven de voordeur. Bovendien is het opschrift “‘Wie in den Heer neemt sinen lust, Die leeft in sinen staet gerust” aangebracht.
Aan de buitenkant vallen daarnaast de trapgevel, de kruiskozijnen en de muurankers op.
Ingangspartij Brouwershuis met merktekens (oktober 2024)
Na de Tweede Wereldoorlog
Steenstraat gezien vanuit de Grotestraat in oostelijke richting. Het pand met de trapgevel rechts vooraan is het Brouwershuis, 1930-1935 (dr. Jan Brinkhoff via D635 RAN)
Het Brouwershuis, 1945 (F39778 RAN)
Het Brouwershuis tijdens de restauratie, 5/12/1961 (Fotopersbureau Gelderland via F20056 RAN CCBYSA Auteursrechthouder J.F.M. Trum)
Er is nog niet uitgebreid onderzocht wat het vervolg is geweest. Het heeft de Tweede Wereldoorlog doorstaan en daarna was het een van de panden die de sloopactiviteiten van de Benedenstad heeft overleefd. De restauratie van het pand duurde 4 jaar.
Afgaande op het RAN vond de renovatie in 1961 plaats; Noviomagus noemt 1969 als jaar. “Het dak en de vensters werden vervangen en de witte pleisterlaag, die het pand bedekte, werd verwijderd.” Na de restauratie was het in gebruik als brouwerij (Noviomagus; in mijn eigen herinnering heeft bovendien(?) Brouwerij de Hemel enige tijd in het gebouw gezeten, voordat ze naar de Commanderie is verhuisd). Bij het schrijven van haar artikel noemt Noviomagus dat het “sinds kort” (waarschijnlijk rond 2005) een architectenbureau in het gebouw zit.
Tot 1 september 2024 zat Bureau Wijland in het pand, welke is verhuisd naar Prins Hendrikstraat 7.
Rijksmonument
Het gebouw is een Rijksmonument met als waardering:
“Brouwershuis”. Pand onder zadeldak en met trapgevel, voorzien van geprofileerde dekplaten op de trappen, ontlastingsbogen met blokken en sierankers, tweede helft 16e eeuw. Onderpui met geprofileerde, natuurstenen waterlijst, vensters met oude roedenverdeling en natuurstenen poortje met gebeeldhouwde latei met opschrift, wapen en jaartal 1621, gedragen door consoles. In restauratie 1966.
De Canisiussingel 19H is in 1902 gebouwd door het aannemersbedrijf Gebr. Haspels. Let vooral op het prachtige houtwerk.
St. Canisiussingel 19H
St Canisiussingel 19 H (oktober 2024)
St. Canisiussingel 19H is een Stadsdeelobject (overigens geen verdere omschrijving) van de 19e eeuwse stadsuitbreiding.
Mogelijk betreft 19H een hernummering: wanneer hier in 2014 Dé Woonnotaris.nl gevestigd is, heeft zij een bord met 19C hangen. Bij het hekwerk staat tevens een bord Poelmann van den Broek Advocaten (zie foto Google Streetview hieronder). Op de foto’s van juli 2016 zijn deze bedrijven nog aanwezig, op die van juli 2017 niet meer.
In oktober 2024 is 19C onderdeel van het linker pand 19A t/m C.
De wijziging van het Bestemmingsplan rond 2013: “St. Canisiussingel 21 is (samen met nr. 19h) in 1902 gebouwd door het aannemersbedrijf Gebr. Haspels. Ook door de Gebr. Haspels gebouwd zijn de panden St. Canisiussingel 23, (25) 27, 32 (1910), 36 (1908) en Oranjesingel 39 (1911).”
Sint Canisiussingel 19H, in 2014 19C, juli 2014 (Google Streetview)
1907 Oude Kleefsebaan 119 Berg en Dal, Rijksmonument/Gemeentelijk Monument
De Wychert Oude Kleefsebaan Berg en Dal bij avond (oktober 2024)
Architect J.W. Hanrath bouwde in 1907 De Wychert in een “nieuw-historiserend” stijl.
Het RAN noemt in haar bijschrift: “Landhuis De Wijchert in 1907 gebouwd naar een ontwerp van J.W. Hanrath (1867-1932), vernieuwer van de landhuis architectuur in een nieuwe historiserende stijl. Het huis werd gebouw in opdracht van G.S.H. Wendelaar en verving een oudere villa op het landgoed Berg en Daal.
Vooraf: Landgoed Berg en Daal
Het terrein van de Wychert stond op een landgoed, dat in 1824 te koop staat als buitenplaats Bergendaal/Berg en Daal. Hiertoe behoorden onder andere ook het Witte Paard, landgoed de Kitselenberg en het Ambt van Over-Betuwe. Waarschijnlijk is de naam afkomstig van het logement Bergendaal, welke tegenover Tivoli lag.
De villa is gebouwd voor Gerrit Simon Hendrik Wendelaar, die vrijgezel was. De aannemer was N. Maurits, waarbij de bouwkosten 130.000 gulden bedroegen. Op 10-3-1909 staan materialen van de voormalige villa te koop: waarschijnlijk is eerst de nieuwe villa gebouwd, voordat de oude werd afgebroken.
Op 1 augustus 1919 krijgt Wendelaar als lid van het Armbestuur eervol ontslag. Hij overlijdt op 21 februari 1921 op 60-jarige leeftijd (PGNC 22/2/1921).
Bron: deze paragraaf is grotendeels ontleend aan: Gemeente nieuws
Advertentie Landgoed de Wychert staat te koop (De Gelderlander 20/8/1921)
Daarna was hier het Orthopaedagogicum van de heer Draat. Vervolgens noemt het RAN dat het “thans” het kantoor van House of Shoes Nimco bv is. Het is onduidelijk wanneer dit stuk geschreven is; in ieder geval is het in 1994 het kantoor van Nimco (bijschrift F38346 RAN). Ook nu nog, november 2024, is de Wychert het hoofdkantoor van Nimco. Zie voor een mooi artikel over de Nimco: De Gelderlander
Landhuis De Wijchert in 1907 gebouwd naar een ontwerp van J.W. Hanrath (1867-1932), vernieuwer van de landhuis architectuur in een nieuwe historiserende stijl. Het huis werd gebouw in opdracht van G.S.H. Wendelaar en verving een oudere villa op het landgoed Berg en Daal. Na vertrek van de heer Wendelaar was er het rectoraat van de Missionarissen van het Heilig Hart van Jezus (van 1927 tot 1967) gevestigd, daarna het Orthopaedagogicum van de heer Draat en thans het kantoor van House of Shoes Nimco bv. Het huis is een Rijksmonument, 1911 (J.H. Schaefer via F92622 RAN)
Rijksmonument/Gemeentelijk Monument
Gemeente Berg en Dal (tevens bron): “groot landhuis, samengesteld uit rechthoekige bouwdelen onder met leien bedekte schilddaken, een zadeldak en een tentdak. Deze worden verlevendigd met dakkapellen met overstekende schilddaken. Het hoofdvolume telt twee bouwlagen met in de zijgevels en links in de voorgevel een trapgevel. Rechts in de voorgevel, boven de omlijste voordeur, rijst een achtzijdige toren op met bovenop een rondlopende balustrade. Daarboven verjongt zich de toren, die wordt bekroond met een leien gedekte spits. Links aan de achterzijde van het pand bevindt zich een bouwdeel met plat dak en balustrade. De vensters hebben halve luiken. Vroegere functies: woning, klooster, orthopedagogisch instituut”
Het is een Rijksmonument; op deze site staat bovendien een uitgebreide beschrijving van het gebouw. Als waardering:
“-Van architectuurhistorische waarde als gaaf en goed voorbeeld van een landhuis uit het begin van de twintigste eeuw, die de kenmerken vertoont van de Nieuw-Historiserende Stijl. Het pand valt op vanwege esthetische kwaliteiten in in- en exterieur zoals de fraaie hoofdvorm met gave verhoudingen, en het materiaalgebruik. De toepassing van een toren komt in de villabouw in de omgeving veelvuldig voor. Het interieur is voornamelijk op de begane grond nog in tact en onderstreept het monumentale karakter van het pand. De Wychert is een typerend werk binnen het oeuvre van Hanrath, die voor de Eerste Wereldoorlog een van de belangrijkste vernieuwers van de landhuisarchitectuur was.
-Van stedenbouwkundige waarde als karakteristiek onderdeel van de bebouwing langs de Oude Kleefsebaan, waar het vanwege de fraaie verschijningsvorm en de markante ligging een belangrijke beeldbepalende rol speelt.
-Van cultuurhistorische waarde als uiting van een maatschappelijke ontwikkeling, als voorbeeld van een landhuis voor de welgestelde burgerij aan het begin van de twintigste eeuw, die zich bij voorkeur in villa’s in het landschappelijk fraaie gebied van de stuwwal vestigden.”
Het gehucht de Tiengeboden ligt in de Ooijpolder, vlak bij de Oude Waal. Het bestaat naast 3 boerderijen uit 10 arbeidershuisjes. Deze omgeving is vernoemd naar deze arbeiderswoningen.
Arbeiderswoningen
1872 Lange Hezelstraat 4/1878 Lange Hezelstraat 6-8
De witgepleisterde woningen zijn gebouwd als 10 arbeidershuisjes, die bestonden uit 2 rijen van elk 5 rug-aan-rug woningen. De eigenaar van de Grote Kat liet deze bouwen voor de werknemers van zijn steenfabriek, tegenwoordig bekend als de “Vlietberg” (Wingens). Vanwege de gelijkenis van de grondtekening van het blok met de 2 stenen tafels, wordt het naar de Bijbelse Tien Geboden genoemd. Elke rij witgepleisterde huizen heeft 1 lang zadeldak.
Wat zijn Rug-aan-rug woningen?
Wat is een rug-aan-rug woning? “Rug-aan-rug-woningen werden vooral in de 19e eeuw gebouwd voor de arbeidersklasse: door de geringe grondoppervlakte, de vele gemeenschappelijke muren, de zeer beperkte voorzieningen en de slechte bouwkundige uitvoering waren deze huisjes goedkoop te bouwen. Door de vele blinde muurvlakken (muren zonder muuropeningen) en de hoge stedelijke dichtheid trad er weinig zonlicht in de kleine rug-aan-rug-woningen en was de natuurlijke ventilatie ronduit slecht; de woningen waren “donker en bedompt”. Meestal was alleen de voorgevel van ramen voorzien.” (JoostdeVree, een interessant artikel over rug-aan-rug woningen).
Steenovenvolk
Steenennatuur vertelt over de arbeiders van de steenfabrieken: “Voor de steenfabrieksarbeiders, ook wel steenovenvolk genoemd, was het hard werken. De arbeidsverhoudingen waren in het begin van de vorige eeuw barbaars. De lonen waren laag en als in de winter niet gewerkt kon worden, dan kregen de arbeiders niet betaald. En wie zijn mond opentrok, kon vertrekken. De bazen hadden bovendien onderling afgesproken dat wanneer ergens een “opstandig element” weggestuurd werd, die bij geen andere oven aan de bak kwam. Omdat de arbeiders vaak in huisjes van de steenfabriek woonden – die staan er nu nog in Erlecom en bij de Tien Geboden, betekende dat ook vaak dat ze met hun gezin uit die woning gezet werden.”
Verbouwing tot 5 woningen
Toen de steenfabrikant in 1927 een nieuwe eigenaar kreeg en vanaf dat moment de Vlietberg heette, zijn de woningen verbouwd. Door de voorgelegen woning samen te voegen met de achtergelegen woning ontstonden 5 woningen. (Muskens). Tegenwoordig zijn het 4 samengevoegde woningen (onder andere bijschrift F25661 RAN, een foto uit 1974-1978).
Sloopplannen en verkoop
De Tien Geboden, 15 april 1970 (Fotopersbureau Gelderland via F21395 RAN CCBYSA Auteursrechthouder J.F.M. Trum
Begin jaren 70 staan ze er niet florissant bij; op een foto uit 1971 F73878 RAN zijn de woningen onbewoonbaar verklaard.
Het zijn gemeentelijke monumenten van gemeenten Berg en Dal. Zij vermeldt daarbij bouwjaar 1872 voor nummer 4 en 1878 voor 6-8.
Renovatie en onderscheiding 2009/nominatie 2011-2012
Tiengeboden (oktober 2024)
In 2009 ontvangt de renovatie van de Tiengeboden de Ton Gijsbers-Monumentenprijs. In 2011 wordt een van de woningen gerenoveerd, waarbij de renovatie genomineerd wordt voor een eervolle onderscheiding 2011-2012 van de Stichting tot Behoud van Monument en Landschap in de gemeente Ubbergen: “Ooijse Bandijk 16, gemeentelijk monument sinds 1988 en samen met de andere woningen in De Tiengeboden onderscheiden met de Ton Gijsbers-Monumentenprijs in het jaar 2009 … Ooijse Bandijk 16 heeft twee gekoppelde tuitgevels aan de dijkzijde, met muurankers en gestuukte sierbanden. In 2011 bleek dat de twee tuitgevels in slechte staat verkeerden en dreigden in te storten. Het pleisterwerk moest geheel worden verwijderd teneinde het voegwerk van de gevels te kunnen herstellen. Het voegwerk werd met kalkgebonden mortel uitgevoerd. De toppen, die voorheen voorzien waren van rollagen, werden met zink afgedekt, waarna de gevels eveneens met kalkgebonden mortel herpleisterd werden.
In 2012 zijn voor- en zijgevels geschilderd, vier door houtrot aangetaste ramen vervangen, de rotte uiteinden van het dakbeschot hersteld en de pvc-goten vervangen door zink. Vervolgens werd ook al het houtwerk geschilderd. De jury is zeer te spreken over het bereikte resultaat.”
(Overige) Bronnen en verder lezen
Monument & Landschap in de gemeente Ubbergen, Marc Wingens
In 1903 verbouwen de Gebr. Haspels van Welderenstraat 132 tot een muziekhandel voor Henri C. Dupont. Het huidige uiterlijk komt nog grotendeels overeen met deze verbouwing.
Voordat de Gebroeders Haspels het pand voor Henri C. Dupont verbouwden, was dit door hen zelf in gebruik. Merk Let op de prachtige versiering van de ingang. Het is mij nog niet bekend door wie en bij welke gelegenheid deze gemaakt is. Aangezien Haspels ook een steenhouwerij was, rijst het vermoeden dat het door hen (of hun vader) is uitgevoerd, hetzij voor hun eigen bedrijf, hetzij voor Dupont (helaas is de eerstgevonden bouwtekening uit 1908).
Abonneren
Voer je e-mailadres hieronder in om updates te ontvangen.
“Nijmeesche Piano- en Muziekhandel.
Op bescheiden voet een vijftal jaren geleden begonnen met zijn bekend magazijn in de Betoustraat, heeft de heer Henri C. Dupont zich weldra zoozeer de sympathie van het Nijmeegsch publiek weten te verwerven, dat uitbreiding van zijn piano- en muziekhandel eene dringende noodzakelijkheid bleek. Na lang zoeken heeft hij zich daarom thans gevestigd in het ruime, fraaie pand in de Van Welderenstraat 132, hetwelk door de gebroeders Haspels tot een magazijn is gemaakt, dat zoowel inwendig als uitwendig aan alle eischen van den tijd voldoet en door zijn fraai, geheel in stijl uitgevoerd schilderwerk een aangenamen, voornamen indruk maakt. Bij de opening, die hedenavond plaats heeft en ter eere waarvan de heer Dupont aan zijne ongetwijfeld talrijke bezoekers gratis een voor deze gelegenheid gecomponeerde Marche burlesque van Johan Wagenaar aanbiedt, zal men zich daarvan kunnen overtuigen. Zeer practisch is het magazijn in twee deelen verdeeld; in het eene is de winkel gevestigd en het andere is tot piano-magazijn ingericht. Naast de bekende Perzina’s, Neumeyers, Ibach’s en een fraaie Bechsteinvleugel staat hier een zeer curieus meubel, n.l. een schrijbureau, dat met geringe moeite tot orgel kan worden gemetamorphoseerd om den muziekliefhebber dus na uren van schrijfarbeid gelegenheid schenkt zich zonder opstaan aan het heerlijk orgelspel over te geven. Naast dit staaltje van Amerikaansche vindingrijkheid, bewonderen wij ten zeerste een massie eikenhouten piano, door den heer Dupont zelf voor eenige jaren vervaardigd, toen hij te Utrecht met den heer Bocage geassocieerd was en welker volle klank wel bewijst, dat de uitstekende roep, dien de heer Dupont hier in Nijmegen als reparateur van piano’s bezit, meer dan verdiend is. Op de Amsterdamsche tentoonstelling van 1895 mocht deze firma dan ook na scherpe concurrentie den prijs verwerven. En om aan een telkenmale gebleken behoefte te voldoen, heeft hij zich daarnevens in connectie gesteld met den heer van der Meer, den bekenden vioolmaker te Amsterdam, zoodat men ook op dit gebied in “de muziekhandel” een betrouwbaar adres vindt; de heer van der Meer toch, wiens violen door het Boheemsche strijkquartet, dat gewoon is stradivarisssen te gebruiken, zeer werden geprezen en die van professor Joachim een opdracht van strijkstokken kreeg, heeft een te bekenden naam op dit gebied, dat wij hierop nog nader behoeven in te gaan. In de etalage toonde de heer Dupont ons een door hem vervaardigd bovenblad van een viool, waarvan het hout was van een balk van een Amsterdamsche brug van 200 jaar geleden, terwijl daarnevens de andere onderdeelen en een strijkstok in zijn verschillende stadia lag uitgestald. In het magazijn is natuurlijk alles in de meest uitgezochte collecties voorradig; oude en nieuwe violen van de duurste tot goedkoopste soorten, cello’s, mandoline’s, muziekpartituren en wat daar verder betrekking op heeft, terwijl de heer Dupont daaraan heeft toegevoegd een handel van fraaie fantasieplaten en zijn bekende sorteering Ansichtkaarten met de meest moderne en artistieke soorten heeft aangevuld. Voegen wij hier nog aan toe, dat de heer Dupont alles niet alleen rechtstreeks uit het binnenland, maar door verbinding met eene bekende Leipziger firma ook uit het buitenland betrekt, dan gelooven wij er niet aan behoeven te twijfelen of hij zal zich in zijn nieuw magazijn nog in meerdere sympathie mogen verheugen dan dit reeds het geval was.” (PGNC 4/2/1903)
In 1908 ontwerpen de Gebr. Haspels ook de aanleg van de riolering.
In 1936 worden 2 scheidingswanden weggebroken en een opening dichtgemetseld.
1955 Verbouwing
In 1995 vindt er een verbouwing plaats voor de Firma Hees & Co. te Delft. Daarbij wordt het bovenste gedeelte van de gevel op de begane grond een recht stuk in plaats van krommingen.
“Bestaande toestand” bij verbouwing Van Welderenstraat 132 voor rek van de Firma Hees & Co. te Delft, datum tekening 4-2-1955 (D12.423875 RAN)
“Nieuwe toestand” bij verbouwing Van Welderenstraat 132 voor rek van de Firma Hees & Co. te Delft, datum tekening 4-2-1955 (D12.423875 RAN)
Vervolg
De Bloemenwinkel van Martin, juni 1989 (Ber van Haren via KN14641-18 RAN CC0 Auteursrechthouder Gemeente Nijmegen)
Er is nog niet onderzocht wat het vervolg is geweest.
H.C. Dupont, piano- en muziekhandel komt nog voor in het Adresboek van 1936.
In 1938 staat W. Blanken, pianohandelaar op dit adres. Hij komt in ieder geval nog voor in het Adresboek van 1951.
In 1955 staat C.R.J. van de Graaf, pionreparateur op dit adres.
En in 1963 J.C. Muller, “filiaalchef”. Het tot nu toe laatst gevonden Adresboek is 1966, wanneer Hees & Co., Piano- en Orgelhandel op van Welderenstraat 132 zit.
In 1997 wordt een dakkapel op het achterdakschild gebouwd.
De Lutherse Kerk, oorspronkelijk gebouwd als evangelisatiegebouw ; rechts woningen aan de Jacob Canisstraat op de hoek met de Daalseweg, RAN dateert deze foto op 1890-1900, mogelijk van latere datum (F5501 RAN)
In 1898 bouwt architect Semmelink een evangelisatiegebouw en bewaarschool aan de Prins Hendrikstraat. In 1924 wordt het verbouwd tot Lutherse kerk, waarbij het in 1929 een toren krijgt.Bijzonder zijn het orgel uit de 18e eeuw en de kansel uit 1671.
1898 Vergaderlokaal met Bewaarschool en Concierge woning
Ontwerp voor het bouwen van een Vergaderlokaal met Bewaarschool en Concierge woning op een terrein aan de Jacob Canisstraat hoek Renbaan te Nijmegen, architect D. Semmelink, datum zegel op bouwtekening 31-8-1896 (D12.377690)
Ontwerp voor het bouwen van een Vergaderlokaal met Bewaarschool en Concierge woning op een terrein aan de Jacob Canisstraat hoek Renbaan te Nijmegen, architect D. Semmelink,
datum zegel op bouwtekening 31-8-1896 (D12.377690)
In 1896 ontwerpt Dirk Semmelink een Vergaderlokaal met Bewaarschool en Concierge woning ontwerpen. Het gebouw bestaat uit een galerij/vestibule aan de voorkant met aan beide zijden portalen. Daarachter – het brede gedeelte- bevindt zich de eigenlijke vergaderzaal met een groot podium. Daarachter weer een aanbouw, met rechts van het podium een “wachtkamer voor den spreker”. Deze wachtkamer is bereikbaar via een “entree”, de zij-ingang zoals die tegenwoordig ook nog te zien is. Rechts van de entree is een spreekkamer. Dan is er een corridor en vervolgens 2 schoollokalen.
“Alhier is opgericht eene vereeniging, genaamd Daalscheweg, welke ten doel heeft de bevordering van alle godsdienstige, zedelijke en maatschappelijke belangen door evangelisatie, het houden van voordrachten, het oprichten en instandhouden van scholen en het verstrekken van goede woningen aan zwakken en bejaarden.
Haar werkkring bepaalt zich in het bijzonder tot de omgeving van den Daalschenweg, waar tal van arbeidersgezinnen gehuisvest zijn en de vereeniging een flink gebouw heeft ingericht tot bewaarschool en voor het houden van godsdienstoefeningen. Het bestuur bestaat uit de heeren A. Pijnacker Hordijk, E.A.G. van Hoogenhuyze, predikanten, dr. J. Haspels, allen wonende te Nijmegen, dr. D.P. Chantepie de la Saussaye, hoogleeraar te Amsterdam, en jhr. mr. C.C.G. de Pesters, te Groesbeek.” (De Gelderlander 1/2/1898)
RAN dateert de foto bovenaan op 1890-1900. Mogelijk is deze van wat latere datum, aangezien er een links een aanbouw lijkt te staan, die pas vanaf 1904 (zie hieronder) is gebouwd. Mogelijk betreft het echter een ander gebouw, dat inmiddels was gesloopt.
1904 Uitbreiding Bewaarschool
Plan tot verbouwing v/d Bewaarschool a/d Daalscheweg, datum dossier 31-5-1904 (D12.378759)
Plan tot verbouwing v/d Bewaarschool a/d Daalscheweg, datum dossier 31-5-1904 (D12.378759)
In 1904 (afgaande op de bouwtekening) wordt de Bewaarschool vergroot met een aanbouw aan de linkerzijde.
Deze bestaat uit een een schoollokaal en een niet gespeficieerd lokaal. Daarnaast krijgt het een spreekkamer, een privaat en gang en twee waranda’s.
De architect is onleesbaar.
In 1909 wordt een nog een urinoir aan de school bijgebouwd; in 1909 en 1912 vindt aanleg van de riolering plaats (Bouwdossier). Vóór de verbouwing van 1924 is het lokaal zonder opschrift in gebruik als speelzaal, evenals het “nieuw schoollokaal”. De “spreekkamer” is een “lokaal” geworden. De linker waranda is een overdekte speelplaats; de rechter waranda lijkt dan te ontbreken.
1924 Verbouwing tot Lutherse kerk
Evangelisch lutherse kerk; de kerk werd gebouwd zonder toren maar ter gelegenheid van het 5 jarig bestaan van het gebouw werd de dakruiter verwijderd en een toren toegevoegd, foto gedateerd 1924-1228 (F18507 RAN)
Aanleiding: wens vergroting
In 1924 gaat het gebouw, na een verbouwing, over naar de Evangelisch Lutherse Gemeente. Zij had daarvoor vanaf 1670 in de kerk van het Sint Nicolaas Gasthuis in de Grotestraat gezeten. In de loop der tijd was de kerk een aantal malen vergroot, de laatste keer in 1911. Vanwege het groeiend aantal leden van de Lutherse kerk was zij op zoek gegaan naar een nieuw gebouw. Dat vond zij in het evangelisatielokaal. (Wijkkrant Nijmegen-Oost 1/2/1990). Voor deze nieuwe kerkbouw was sinds 1914 een Kerkbouwfonds opgericht (PGNC 30/9/1939).
Hoewel nog niet verder onderzocht, lijkt de aanleiding voor deze nieuwbouw van het nieuwe evangelisatiegebouw te zijn dat de Hervormde Kerk niet langer evangelisatie-bijeenkomsten in de “Harmonie” kon geven. In 1923 was besloten dat er een nieuw evangelisatie-gebouw moest komen, waarvan de nieuwbouw aan de Bijleveldsingel in 1924 gereed kwam (PGNC 6/3/1924). Daarbij is tevens besloten om het evangelisatiegebouw aan de Prins Hendrikstraat af te stoten/te verkopen aan de Lutherse Kerk.
De verbouwing
De bouwtekening geeft verbouwing tot de Lutherse Kerk weer.
De vergaderzaal is verbouwd tot Kerkzaal. Het gedeelte van onder andere het podium, de spreekkamer en de open plaats is verbouwd tot 1 groot Doophuis. De oorspronkelijke spreekkamer is nu “Kerkkamer” geworden.
De linkerzijde wordt wat verbouwd door de verplaatsing van de privaten, de bergplaats, waar daarvóór de open speelplaats komt.
De inwijding van de Lutherse Kerk
Bij de inwijding schrijft het PGNC eerst over de afgelopen 25 jaar, om vervolgens de overgang naar de Lutherse kerk te beschrijven: “…meer dan 25 jaren was het gebouw een door velen gewaardeerd evangelisatielokaal, waarin de heer Douma al dien tijd, naar men ons verzekerde “met trouw” arbeidde. Behoorende tot de bezittingen der “Vereeniging Daalsche weg” – in 1898 door Jonkvrouwe J.M. de Pesters gesticht- werd, door de totstandkoming der groote kerkzaal aan den Bijleveldsingel deze evangelisatiepost opgeheven en hebben de omstandigheden er toe geleid, dat dit gedeelte der eigendommen van voornoemde Vereeniging op geschikte wijze kon overgaan aan de Luthersche gemeente alhier.
En nu is het evangelisatie-lokaal van eertijds, geworden het kerkgebouw van thans, onder de bekwame leiding van den heer H. Rauch, die uit piëteit voor de zaak, welke het gold, met ongemeene, belangelooze toewijding als architect is opgetreden, en een harmonisch interieur tot stand gebracht, dat zoowel het godsdienstig gevoel als den schoonheidszin bevredigt. Het is een gelukkige vereeniging van wat was en van wat kwam, een geheel, practisch ingericht en van een stemmenden, waardigen vorm.
“Een vaste burcht is onze God” boven hoofdingang Lutherse kerk (oktober 2024)
De beginregel van het Lutherlied, aan het oude Kerkgebouw in de Duitsche taal rond den ingangsboog indertijd aangebracht, prijkt ook hier weer in hardsteen, maar thans in het Nederlandsch boven den hoofdtoegang. In het portaal zelf vindt men terug den Duitschen tekst uit de oude Kerk overgebracht: “Selig sind, die Gottes Wort hören und bewahren” en den gedenksteen met oorkonde tot herinnering aan de herstelling der oude Kerk in 1877; een tweede gedenksteen herinnert aan de ingebruikneming der nieuwe Kerk op 28 September 1924.
Door de verbouwing kreeg het oude evangelisatielokaal meer den klassieken basiliekvorm, waardoor evenals door het aanbrengen van twee zij-galerijen, aan plaatsruimte aanzienlijk gewonnen werd, zoodat thans ongeveer 300 zitplaatsen beschikbaar zijn.
Boven het ingangsportaal bevindt zich het orgel uit de oude kerk van het jaar 1727, in- en uitwendig keurig gerestaureerd en aan den muur daartegenover de Kansel reeds sedert 1671 blijkens een daarop staand jaartal in kunstig kunstsmeewerk bij de gemeente in gebruik. Vóór den Kansel staat de altaartafel, waarop een verlaten wit marmeren kruis en twee kandelaars; links en rechts van de altaar- verhooging bevinden zich de kerkeraadsbanken en aan de rechterzijde de toegang tot de consistoriekamer.
Het licht valt ruimschoots binnen, door de vensters, die er waren of zijn aangebracht, en waarvan er een in gekleurd glas het Luther-wapen vertoont en een ander het zegel der Luthersche gemeente van Nijmegen.
In de beide nissen ter weerszijden van den boog, die altaar-ruimte en schip der kerk scheidt,- den triomfboog der oude basilieken- hebben de beide gedenkborden aan het Lutherfeest van 1883 een plaats gevonden. Op de vóórzijde van genoemden boog is in harmonische kleuren een symbolische versiering van olijftakken en bladeren aangebracht, terwijl boven den preekstoel korenranken en wijntrossen en de schelp en de duif de beide Sacramenten der Protestantsche Christenheid symboliseerden en waarop het Bijbelwoord prijkt: “Ik ben met ulieden al de dagen”.
Het geheel maakt een rustigen, voornamen indruk en doet den bouwmeesters alle eer aan, en niet minder den artistieken adviseur, den heer van Vucht Tijssen, kunstschilder te Neerbosch, die de symbolische versieringen ontwierp en de stemmige kleuren-combinatie van het geheele interieur aangaf.
Tenslotte vermelden wij nog, dat de verbouwing is uitgevoerd door de N.V. Bouwbedrijf “Uniter” te Oosterbeek. Het schilderwerk is verricht door de firma W.C. Hofman en Zoon, de electrische installatie is geschied door den heer Dirksen.” (PGNC 29/9/1924, welke vervolgens de inwijdingsplechtigheid beschrijft)
Hermanus Rauch
De architect van de verbouwing was Hermanus Rauch (24-11-1876 Amsterdam), die zelf eveneens tot de Lutherse kerk behoorde. Daarnaast was hij, nadat hij daarvoor hoofdopzichter was geweest, directeur van Bouw- en Woningtoezicht (en tevens hoofd brandweer). Ook woonde hij vlak tegenover de kerk: op Prins Hendrikstraat 4.
Bron: Bevolkingsregister 1910, Adresboeken 1920, 1924 en 1926)
Verwijzingen
In het bovenstaande krantenartikel staan een aantal verwijzingen naar opschriften. Wat zijn daarvan de oorspronkelijke bronnen?
“Een vaste burcht is onze God”: Beginregel van het Lutherlied, gebaseerd op Psalm 46 (Zie verder Eclesia via digibron voor een verdere uitleg/overdenking)
“Selig sind, die Gottes Wort hören und bewahren”: Lucas 11: 28
Het artikel spreekt over een orgel uit 1727. In 1726 (waarover de meeste gevonden artikelen spreken/ 1727 maakt Matthijs van Deventer een klein orgel voor de Lutherse kerk aan de Grotestraat, welke dan het vroegst bekende werk van hem zou zijn.
Rond 1756/1758 vindt een vergroting van de kerk aan Grotestraat plaats. Hiervoor maakt Matthijs van Deventer een groter orgel voor op de 2e galerij. Het is daarbij onduidelijk of hij (onderdelen) van het oude orgel al dan niet heeft hergebruikt (zie orgelnieuws en orgelsite, tevens belangrijke bronnen van deze paragraaf).
In 1781 vindt een groot herstel plaats door A.F.G. Heyneman. Hij vernieuwt daarbij het pijp- en regeerwerk en hij plaatst nieuwe tinnen frontpijpen. Heyneman behoorde zelf ook tot de Lutherse kerk. In de loop der jaren vinden nog andere vernieuwingen plaats.
Bij de verhuizing van de Lutherse kerk naar de Prins Hendrikstraat, verhuist het oorlog mee. In 1940 vindt een grote verbouwing plaats door G. van Leeuwen, door er onder andere een twee klaviers-orgel van te maken.
In 1997 stelde Hans van Nieuwkoop een restauratieplan op, waarin de situatie van 1781 zoveel mogelijk zou worden hersteld. Uiteindelijk was in 2008 de financiering rond, zodat Henk van Eeken de restauratie kon uitvoeren. De kerk is vanwege het orgel een Rijksmonument.
Kansel
Ook de kansel uit 1671 wordt in 1924 overgeplaatst. Deze is nog steeds in de kerk aanwezig. Ook de kansel is een Rijksmonument.
1929: Toren en klok
Gezien vanuit de Waldeck Pyrmontsingel in de richting van de Berg en Dalseweg ; links een gedeelte van de Lutherse Kerk op de hoek met de Prins Hendrikstraat (links), 1930 (F21616 RAN)
In 1929 krijgt de kerk bij haar 5-jarig bestaan een toren, waarin de uit 1623 gegoten klok wordt gehangen:
“Ter gelegenheid van het 5-jarig bestaan der nieuwe Luthersche kerk aan de Prins Hendrikstraat, hoek Jacob Canisstraat, zal morgen, Zondag 29 September, de nieuw gebouwde toren worden ingewijd en de daarin gehangen klok worden geluid. Deze klok is uit den jaren 1623 en gegoten door een der beroemde Akensche klokkengieters Peter van Trier. In de oude Luthersche kerk in de Grootestraat vervulde zij 2½ eeuw de bescheiden rol om met het uurwerk in den gevel den tijd aan de bewoners der Grootestraat en omgeving te melden; luiden mocht ze niet – dat was den Lutherschen door de Gereformeerden verboden. Op ’t eind der 19e eeuw, toen de verhoudingen anders waren geworden, maakte de laatste der Duitsche predikanten, Pastor Garschagen, er een luidklok van- wat ze 30 jaren bleef; daarna zweeg ze 20 jaren. Thans zal ze zich opnieuw doen hooren in den toren der nieuwe kerk.
De toren-inwijding van de Lutherse Kerk, 1929 (F71194 RAN)
Buiten den toren is voor deze feestelijke plechtigheid de Protestantische Kerkelijke vlag uitgehangen, de eerste in ons Nederland- in Duitschland reeds bekend-, uitdrukkende de éénheidsgedachte van het Prostetantisme: een licht lila kruis op witten grond, geschenk van een aantal jonge leden. Ds. Scharten hoopt, na vele weken van ongesteldheid, de godsdienstoefening, die om 10 uur aanvangt, weer te leiden.” (PGNC 28/9/1929)
Er is nog niet uitvoerig onderzocht wat het vervolg is geweest.
Oorlog
Tijdens het bombardement op 22 februari 1944 zijn ongeveer 40 lutheranen omgekomen. Bij de gevechten rond Market Garden werd de kerk getroffen door een granaat. Hierdoor werden de ramen van de kerk vernieuwd, kwam er een gat in de westmuur en veroorzaakte een groot gat in het dak.
De Evangelisch-Lutherse Gemeente Haarlem schonk nieuwe, de huidige, ramen in kader van de actie Nederlandsch Volksherstel. In deze ramen zijn de Lutherroos, het zegel van de Evangelisch-Lutherse Gemeente Nijmegen en het wapen van Haarlem te zien. In de oorlog zijn de luidklokken gevorderd. Na de oorlog kreeg de kerk een nieuwe klok als schenking van Noorse lutheranen.
Sinds 2004 zijn in Nederland de Nederlands Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken en de Evangelisch-Lutherse Kerk in het Koninkrijk der Nederlanden samengegaan in de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). Ook de Waalse Kerk behoort daartoe. (wikipedia)
In 2021 heeft de kerk vanwege financiële problemen “5 jaar geleden” aansluiting gezocht bij de Evangelisch Lutherse Gemeente Zuid-Nederland. Zij kent naast Nijmegen de kerkgemeenschappen Heerlen, Heusden en Eindhoven met in totaal 550 leden. In 2021 kent de “kern” Nijmegen 165 leden.
In 2021 heeft de Evangelisch Lutherse Gemeente het plan om de kerk in Nijmegen te verkopen. Daarvoor is een geïnteresseerde koper, Eric van Bronswijk, gevonden. Een aantal leden wil de kerk zelf kopen en heeft daarvoor de Stichting Lutherse Kerk Nijmegen opgericht. Daarvoor is dat dat moment reeds een ton bij elkaar gebracht en zijn ze van een hypotheek verzekerd. Ook is er een exploitatieplan aangebracht. En, in stijl, timmert de stichting haar bezwaren op de deur van de Lutherse Kerk. Van Bronswijk zou een ton meer hebben geboden. Hij wil de kerk opknappen en verhuren, waarbij de Lutherse Kerk nog 10 jaar van de kerk gebruik mag maken voor haar zondagsdiensten. (De Gelderlander 21-5-2021, Trouw 21-5-2021 en Trouw 31-5=2021)
De verkoop is waarschijnlijk afgeketst: in mei 2023 heeft de Evangelisch Lutherse Gemeente Zuid-Nederland nog steeds het voornemen om de kerk te verkopen.
Op 28 september 2024 bestond de kerk aan de Prins Hendrikstraat 100 jaar.
Groesbeeksedwarsweg 217, oorspronkelijk bakkerij A. van Merwijk (september 2024)
In mei 1936 opent A. van Merwijk zijn bakkerszaak aan de Groesbeeksedwarsweg op de hoek met de Bachstraat. De architecten zijn Meerman en van der Pijll. Daarbij valt vooral de ingang met de lamp op, welke onderdeel was van hun ontwerp.
Vooraf
In september 1935 keurt de gemeente de verkoop van een “perceel bouwterrein gelegen aan den Groesbeekschedwarsweg, kadastraal bekend gemeente Hatert, Sectie H, no. 891 (ged.) groot ongeveer 485 c.A.” aan A. van Merwijk goed. De prijs is f 10.50 per c.A. (De Gelderlander 18/9/1935)
Zoals het PCNC bij de opening in 1936 aangeeft, is het dan de derde verhuizing in korte tijd:
In april 1929 opent van Merwijk zijn winkel op Tooropstraat 79, hoek Mesdagstraat. Daarbij krijgt hij in augustus 1932 een hinderwetvergunning voor uitbreiding
In januari 1933 opent hij op de Burghardt v.d. Berghstraat 28, waar daarvoor tevens een bakkerij was gevestigd (PGNC 20/1/1933)
De bakkerij van Merwijk
Bouw van een winkelhuis met bakkerij en twee bovenwoningen aan de Groesbeekschedwarsweg hoek geprojecteerde straat te Nijmegen, voor den weled. Heer A. van Merwijk, Burgh. v.d. Berghstraat 28, Achitectenbureau B.J. Meerman J. van der Pijll, datum bij tekening 19-8-1935 (D12.401193)
Op de hoek bevindt zich een winkel, met de ingang schuin geplaatst. Aan beide kanten bevindt zich een grote raam/etalage over de volle breedte van de winkel (zie ook de foto hieronder(. Aan de kant van de Bachstraat zijn naast de winkel 2 opgangen naar de bovenwoningen. Daarnaast bevinden zich 3 slaapkamers van de benedenwoning. Achter de winkel en de opgangen bevindt zich de keuken en de hal. En daarachter 2 kamers.
Achter en naast de slaapkamers bevindt zich de feitelijke bakkerij (dit is het lage gedeelte). Naast de slaapkamer is de ruimte voor wagens. En vervolgens de grote ruimte van de bakkerij zelf. Een foto uit 1939 is te vinden als brievenhoofd op 1220 RAN.
Hoek Groesbeeksedwarsweg Bachstraat, augustus 2023 (Google Streetview)
Bij de opening
Het PGNC schrijft bij de opening van bakkerij in mei 1936:
“Opening Nieuwe Bakkerij.
Het is thans voor de derde maal, dat de heer Antoon van Merwijk zijn bakkersbedrijf heeft moeten verplaatsen in verband met de gestadigen groei van zijn omzet, hetgeen een gevolg is van zijn goede vakmanschap op brood- en banketbakkersgebied. Bakker van Merwijk weet zijn bedrijf aan te passen aan de eischen van hygiëne en bereiding.
Groesbeeksedwarsweg 217, gebouwd als bakkerij A. van Merwijk, architecten Meerman en van der Pijll, 1935 (september 2024)
De heeren B.J. Meerman en J. v.d. Pijll, architecten N.I.V.A., Driehuizerweg 80, hebben een voor zijn bedrijf doelmatig complex ontworpen aan den Groesbeekschedwarsweg 217 hoek Bachstraat, welk bouwwerk dezer dagen door de aannemersfirma J.D. Dekkers, Tooropstraat 212, gereed werd opgeleverd en morgen, Zaterdag, in bedrijf zal worden gesteld. Dat de architectuur in onzen tijd nog niet geheel aan vervlakking lijdt bewijst hier de geestige zandsteenen winkelingang, waarbij de sierlijke gesmeed-ijzeren hoeklantaarn onze gedachten terug brengt naar den van het bakkersgilde. Een architectuuropvatting, welke zeer geslaagd is.
In de verschillende werkruimten zijn de nieuwste machines opgesteld en voorts een dubbele heetwater- en schuimoven volgens geheel nieuw systeem van de fa. v.d. Kamp uit Ravenstein. Een juweel van een winkelinventaris leverde de fa. Tiethof en Co. uit Amsterdam. Het keurige verfwerk werd verzorgd door den heer Reuters, Gelderschelaan terwijl de heer Wijking de electrische installatie en de fa. Peters de natuursteenwerken hebben geleverd.
Het geheel is een aanwinst voor dit nieuwe stadgedeelte en het zal den heer van Merwijk ook hier niet aan succes ontbreken.” (PGNC 29/5/1936)
Vervolg
Groesbeeksedwarsweg 217 (september 2024)
Er is nog niet uitvoerig onderzocht wat het vervolg is geweest. In ieder geval komt bakkerij van Merwijk nog voor in juli 1947 (De Gelderlander 12/7/1947) en komt hij voor in het Adresboek 1948.
In het Adresboek 1955 komt J.Th.S. Lutjenshuis, brood- en banketbakker op dit adres voor.
Bij de aankondiging van hun trouwen is het toekomstig adres van Jan Nieuwenhuis en Door van Raaij de Groesbeeksedwarsweg 217 (De Gelderlander 12/10/1955). In het Adresboek 1966 en 1968 komt J.A. Nieuwenhuis voor als brood- en banketbakker. Een foto uit 1976 wanneer het de bakkerij en winkel van Jan Nieuwenhuis is, is te vinden op F14872 RAN.
Wonen in Nijmegen 
