Tag: Hessenberg

1889, Hessenberg 1, Pijkestraat 4-6

Vanaf 1879 had de Gemeente Nijmegen de “bank ter leening” in eigen beheer genomen. De gemeentelijke bank bestond echter al langer: vanaf 1596 werd deze door de stad verpacht. In de negentiende eeuw ontstond opnieuw discussie of de bank verpacht moest blijven of dat de gemeente haar in eigen beheer moest nemen.

Dit, om tegenhanger te zijn voor de particuliere pandjeshuizen. Want dat de bank van leening: het armere deel van de bevolking kon hun bezit bijvoorbeeld meubels, kleding, huisraad of sieraden belenen, om zo geld in handen te krijgen voor noodzakelijk levensonderhoud. Onder de particuliere pandjeshuizen waren grote uitwassen, onder andere door woekerrentes. Het doel van de gemeentelijk Bank van Lening was dan ook het verstrekken van leningen met lage rente aan armen tegen onderpand van roerende goederen.

Eenigheid

De gemeentelijke Bank van Leening had oorspronkelijk in de Eenigheid gezeten, een niet meer bestaande steeg. “In 1886 waren meer dan 46000 panden verstrekt en een systematische berging van de goederen werd noodzakelijk omdat de vele kleding direct onder het pannendak gestapeld moest worden. Het goud dat men in onderpand gaf, lag in rieten manden op de vloer. De schade door verrotting was aanzienlijk en in 1888 werd een nieuw pand geopend aan de Pijkestraat dat door stadsarchitect J. Weve was ontworpen. ” https://www.noviomagus.nl/h1.php?p=Gastredactie/Backus/KV.htm Op deze pagina staat een uitgebreid over de Bank van Leening.t

Keuze Hessenberg

Het gebouw kwam op de Hessenberg op de plaats waar de cellenbroederen hadden gezeten; voor de sloop was het gebouw op dat moment de bewaarplaats voor krankzinnigen. Daarvóór was er in de gemeenteraad een discussie vooraf gegaan of de Hessenberg wel een goede locatie was: was het bijvoorbeeld brandveilig en was de straat niet te smal? En was het wenselijk om het gebouw zonder verdieping te bouwen? Een van de locaties die werd overwogen was daarbij de Nieuwe Marktstraat. (PGNC 27/2/1889,

In 1888 kocht de gemeente het perceel op de Hessenberg.

Gemeente-architect Weve wordt gevraagd het ontwerp voor de Bank te maken. 9 juli 1889 zal de aanbesteding plaatsvinden van: “het bouwen van een Bank van Leening met Directeurswoning, aan de Pikkegas aldaar.” (De Gelderlander 23/6/1889) De bouw vond vervolgens plaats in 1889-1890.

Baksteengotiek

“Weve had zich laten inspireren door de Nederrijnse baksteengotiek, wat vooral blijkt uit het robuuste voorkomen van het pand, met zware muren met steunberen, diep liggende vensters, een forse spitsboog boven de hoofdingang en de uitkragende erkers aan weerszijden hiervan. Tijdens de bouw moest het ontwerp vanwege geldgebrek worden aangepast. Zo vervielen de geplande trapgeveltjes boven de hoofdingang. Aan het metselwerk besteedde Weve veel aandacht, let bijvoorbeeld op de fries vlak onder de daklijst, het siermetselwerk met verschillende kleuren baksteen en de geprofileerde bakstenen rond vensters en deuren.
Het langgerekte gebouw bestond uit vier delen: de hoofdingang op de hoek Pijkestraat-Hessenberg gaf toegang tot een vestibule met loketten, waar de taxatie en uitbetaling van de beleensom plaatsvonden. Daarachter lag het 40 meter diepe magazijn, waarin oorspronkelijk ijzeren stellages stonden die tot dakhoogte reikten. In 1909 werd hier een verdiepingsvloer aangebracht. Nog verder naar achteren lag de verkoopzaal, die via een aparte ingang aan de Pijkestraat toegankelijk was. Het achterste deel van het pand, dat doorloopt tot aan de Lange Hezelstraat, was de beheerderswoning, bewoond door de directeur van de bank. Ook dit gedeelte was toegankelijk via de Pijkestraat, zodat in de fraaie trapgevel aan de Lange Hezelstraat een deur ontbreekt.” (https://www.noviomagus.nl/Vrij/BankLening/BankLeningCat.html)

In 1913 werd een bijbank geopend aan de Waldeck Pyrmontsingel, eveneens naar ontwerp van Weve, maar werd in 1932 weer opgeheven.

Architect Weve

Het ontwerp van de Bank van Lening was afkomstig van architect Weve. Lees hier meer over deze architect:

1908 Verbouwing

In 1908 vindt er een verbouwing plaats: de ingang op de hoek van de Pijkestraat en Hessenberg wordt vervangen over minder opvallende ingang. Mogelijk is dit moment waarop de ingang is dichtgemetseld, zoals op de foto uit 1947 hieronder is te zien. En daarnaast krijgt het aparte ruimte voor mensen die zich niet onder de “gewonen lommerdbezoekers” willen bevinden. Daarnaast laat onderstaand artikel mooi zien hoe de Bank van Leening in zijn werk ging:

“Zooals men weet, heeft het gebouw der stedelijke Bank van Leening een verbouwing ondergaan, die indertijd aan den her Lamers, aannemer te Ubbergen, werd opgedragen. Thans is die verbouwing zoo goed als voltooid en blijkt dat daardoor hoogst doelmatige verbeeteringen zijn verkregen. Vooreerst is de ingang die vroeger op den hoek van Pikkegas en Hessenberg was en dus tamelijk in het oog liep, thans verplaatst naar het laatsgenoemde gasje. Daardoor wordt dengenen, die bij den treurigen gang naar den lommerd, liefst niet gezien willen worden, zooveel mogelijk een pijnlijke beschaming gespaard.

Om dezelfde kiesche beweegreden is ook, onmiddellijk bij den ingang, een vertrekje ingericht, waar bezoekers, die maar zelden en enkel door den uitersten nood gedreven, van de Bank van Leening gebruik maken en toch dus niet gaarne onder de gewonen lommerdbezoekers zien gerangschikt, afzonderlijk kunnen geholpen worden. Terecht is men hierbij van het denkbeeld uitgegaan, dat het eergevoel der beleeners zooveel doenlijk behoort gespaard te worden. Er zijn er ongelukkig maar al te velen, bij wie dat eergevoel geheel is afgestompt, zoodat zij zich niet geneeren, week aan week hun pakje naar den lommerd te brengen, terwijl zij met eenig overleg daar best van buiten zouden kunnen.

In het belang echter van degenen, voor wie de instelling eigenlijk is bestemd, namelijk dezulken die in tijdelijke geldverlegenheid onmiddellijk geholpen moeten worden, behoort het den beleeners in ’t algemeen zoo gemakkelijk mogelijk te worden gemaakt, opdat zij niet in de verzoeking gebracht worden, bij de particuliere pandjeshuizen aan te kloppen, waar hun misschien dadelijk wel iets meer op hun pand gegeven wordt, maar waar zij een buitensporig hooge rente moeten betalen en vaak nog aan erger ongerechtigheden blootstaan.Dank aan de nieuwe doelmatige inrichting kan thans ieder onmiddellijk geholpen worden. Door een tourniquet komen de beleeners elk afzonderlijk voor het loket, waar het pand door de beambten in ontvangst wordt genomen. Is het daar, na taxatie door den schatter, ingeschreven, dan reikt de klerk die hiermee belast is, het beleenbriefje, waarvan een duplicaat aan het pand gehecht is, door een loket over aan den directeur, wiens kantoor onmiddellijk aan het klerkenkantoor grenst, zoodat hij op alles toezicht kan houden, en de directeur betaalt den beleener, weer door een loket, het door hem toegekende bedrag uit.

Ook bij het lossen der panden zal het in ’t vervolg eenvoudiger en vlugger gaan dan tot dusver. Vroeger b.v. was de goud- en zilverkamer gelegen boven in het gebouw en moest de directeur, die daartoe alleen toegang heeft, zijn kantoor verlaten om het verlangde pand te gaan halen, hetgeen op oogenblikken van druk bezoek haast ondoenlijk was en in elk geval tot hinderlijk heen-en-weer-geloop en vertraging aanleiding gaf. Nu is de goud- en zilverkamer beneden aangebracht in de onmiddelijke nabijheid van het directeurskantoor, zoodat hij de panden vlak bij de hand heeft. Behalve door de zware ijzeren spijlen buiten in de vensters, is deze kamer ook aan de binnenzijde door gepantserde vensterblinden en deuren voldoende beveiligd, terwijl de inhoud bovendien tegen inbraak verzekerd wordt.

Op het oogenblik zijn de beleende gouden en zilveren voorwerpen nog in de oude kamer geborgen. Het zijn voor het meerendeel horloges en kleine sieraden, de nederige schatten van den arme, waarvan hij zich, misschien uit broodgebrek, tijdelijk moeten ontdoen, in de hoop ze weer spoedig te kunnen terughalen.

Maar er zijn ook kostbare oude familiestukken onder, die een droeve geschiedenis van achteruitgang en kommer verhalen; stukken, die jaar in jaar uit blijven staan, zonder dat de beleener in staat is ze te lossen, terwijl hij maar trouw de rente blijft betalen, altijd hopend het dierbare pand, misschien een erfstuk van vader of moeder, nog eens terug te kunnen halen.

Het is een treurig gezicht, in de twee groote boven elkaar gelegen magazijnen, die nu behoorlijk afgestukadoord worden, wat de zindelijkheid en netheid zeer zal bevorderen, de duizenden andere panden, zoaals kleeren, beddegoed, naaimachines, klokken, wekkers, fietsen en allerlei voorwerpen, waarop maar een paar kwartjes te krijgen is, te zien opgestapeld en opgehangen.

Geregeld komen er zoo tusschen de honderd en honderd vijftig per dag binnen. Een groot deel daarvan is zoogenaamd weekgoed, Zondagskleeren, die ’s Maandagsmorgens worden gebracht om ’s Zaterdagsavonds weer te worden gehaald en daarom dan ook maar beneden, waar anders de ingepakte panden bewaard worden, voor de hand worden gehangen.

Des Zaterdagsavond is het letterlijk een stormloop van beleeners, die tegen Zondag hun goede spulletjes terug willen hebben; en is de bank andere avonden van zessen tot negenen geopend, op den laatsten dag van de week moet ze soms wel tot één uur ’s nachts openblijven, om de aanvragers aan hun Zondagspak te helpen.

Worden die panden ’s Zaterdags niet gehaald, dan verhuizen ze naar boven om in den zomer de winterkleeren en in den winter de zomerkleeren gezelschap te houden, die daar heele seizoen logeeren. Al dien tijd worden ze door den magazijnhouder netjes in orde gehouden, van tijd tot tijd afgestoft en van uitslag gereinigd, zoodat, als er de eigenaar om komt, hij ze in goeden staat terugvindt.

Er zijn anders schamele plunjes onder, zoodat men zich afvraagt wat de menschen wel aan ’t lijf moeten overhouden, wanneer ze zulke afleggertjes, als overtollige weelde, naar den lommerd brengen.

En dan het beddegoed! Te moeten denken, dat er arme stumpers zijn, die tot zelfs het bed van onder het lijf moeten gaan verpanden!

Naar de ijverige directeur, de heer F.B. Nieuwaard, ons meedeelde, neemt het gebruik der stedelijke Bank van Leening toe. In zekeren zin is dit een gunstig verschijnsel, in zoover men er uit mag opmaken, dat de beleeners zich minder door de particuliere pandjeshuizen laten beetnemen. De waarschuwingen daartegen, in den laatsten tijd door de pers geuit, zijn blijkbaar niet vruchteloos geweest; men geeft nu blijkbaar de voorkeur aan den “grooten lommerd”.

Terecht! Deze toch is er in ’t belang den beleener, niet ten voordeele van den in-pand-nemer. Dank aan den aarbeid der indertijd benoemde commissie voor de reorganisatie, dank aan den tegenwoordigen directeur, die zijn taak blijkt te begrijpen, is het sociaal karakter der instelling in den laatsten tijd meer en meer tot zijn recht gekomen.

We wezen in den aanhef al op een paar verbeteringen, door de verbouwing mogelijk geworden – de meer verscholen ingang en het afzonderlijk kamertje-. Stippen wij nog aan dat ten gerieve der beleeners ook de uren verzet zijn. Was de bank, behalve van ’s morgens achten tot twaalven, in den namiddags van drieën tot vijven geopend, thans is er, in plaats van ’s middags, des avonds van zessen tot negenen gelegenheid tot het inbrengen van panden, wat den kleinen man veel beter schikt. Daarbij worden tegenwoordig geen adminstratiekosten meer in rekening gebracht. Een verbetering is verder, dat nu ook op pensioenafspraken geleend kan worden. En wat ons vooral een goede maatregel dunkt is dat de aflossing in tien termijnen kan geschieden, zoodat b.v. en beleeningsom van een rijksdaalder kan worden afgedaan met tienmaal achtereenvolgens een kwartje te brengen.

Daardoor wordt telkens het staangeld verminderd; den beleener wordt het lossen van het pand vergemakkelijkt en hij leert sparen.

Mochten alle beleeners de kunst van sparen leeren, er zou waarschijnlijk minder gebruik van de bank hoeven gemaakt te worden.

Maar in elk geval zal ze altijd noodig zijn in het belang van degenen, die door tijdelijk geldgebrek in moeilijkheid zijn en die, zonder de gemeentelijke instelling, meedoogenloos naar de pandjeshuizen zouden worden gedreven. Hopen wij, dat dezulken niet zullen wachten tot zij door schade wijze zijn gworden met hun toevlucht te nemen tot den “grooten lommerd”, die er alleen is in hùn belang.” De Gelderlander 18/7/1908)

Gemeentelijk Monument

Het gebouw is een Gemeentelijk Monument met als formele tekst bij aanwijzing:

“Atelierruimte.
Als Bank van Lening gebouwd bakstenen complex in twee bouwlagen, op een straathoek, op hellend terrein gelegen. Het complex bestaat uit een veelhoekige hoekpartij met schilddak, waarin een dichtgemetselde ingang onder een gotiserende wimberg op de hoek. Links en rechts smalle traveeën als overgang naar de bredere gevels aan de twee straten. Vervolgens twee brede gevelmassa’s met verticale indeling door middel van steunberen. Als beëindiging van het gebouw links en rechts een als hoekpaviljoen werkend bouwdeel.
De gevels zijn geheel van baksteen, in verschillende kleuren. Alle openingen zijn omlijst door profielen van gekleurde baksteen.
Bouwjaar: 1889-1890.
Architect: J.J. Weve.”

Ook Lange Hezelstraat, gelegen tussen 59 en 63, niet genummerd als zijnde de “Zijgevel van de Bank van Lening (Hessenberg 1 en Pijkestraat 2-4-6)”:

“Zijgevel van de Bank van Lening (Hessenberg 1 en Pijkestraat 2-4-6)
Hoge bakstenen topgevel van twee bouwlagen, zonder ingang. Op de begane grond is een driedelig venster onder een segmentboog. Op de scheiding van de etages is een tandlijst aangebracht met daarboven twee smalle ramen. Daarboven bevindt zich een rijkere frieslijst waarop de topgevel aanzet. Deze heeft de vorm van een trapgevel met zeven afgeschuinde trappen met elk een spaarboog.
In de zo gevormde zeven hoge nissen bevinden zich drie smalle raampjes.
Bouwjaar: 1889
Architect: J.J. Weve
Zeer karakteristieke gevel. Zeldzaam voorbeeld van baksteen-architectuur naar het model van de
laatmiddeleeuwse Nederrijnse huizenbouw.”

Na de Tweede Wereldoorlog

Waarschijnlijk wordt het gebouw tijdens de Tweede Oorlog tevens gebruikt voor de opslag van radio’s: in ieder geval worden eigenaars in De Gelderlander 2/2/1945 verzocht ze (alsnog) af te halen.

In 1947 besluit de gemeenteraad tot de oprichting van de een kredietbank. Feitelijk opnieuw: al in de 1939 had de gemeente besloten tot de oprichting hiervan. Een commissie had in 1938 al geadviseerd om de bank van lening om te zetten in een gemeentelijke volkskredietbank. (PGNC 18/10/1938). In oktober 1939 blijkt dat de gemeente al heeft besloten tot de oprichting van de volkscredietbank en dat het wacht op de goedkeuring van de Gedeputeerde Staten. (PGNC 13/10/1939)

Door de Tweede Wereldoorlog was de invoering hiervan opgeschort. In 1947 stellen B & W de opheffing van de Bank van Lening en de invoering van de Volkscredietbank alsnog voor: een pandjeshuis was niet meer van deze tijd. En daarnaast maakte de Bank van Lening verlies:

Jaar	Verlies
1939	4.472
1943	13.358
1946	18.710

(De Gelderlander 10/12/1947) Op 1 januari 1949 begon de Gemeentelijke Volkscredietbank en daarbij werd de Bank van Lening opgeheven.

In ieder geval komt de Gemeentelijke Volkscredietbank in het Adresboek 1951 voor op Groesbeekseweg 27.

“De Sociale Werkvoorziening start in Nijmegen vóórdat een wettelijke regeling tot stand komt. In 1948 wordt op initiatief van het gemeentebestuur en onder verantwoordelijkheid van de Gemeentelijke Dienst voor Sociale Zaken begonnen met een sociale werkplaats voor mannen in de voormalige Bank van Lening aan de Pijkestraat.” (https://huisvandenijmeegsegeschiedenis.nl/info/Sociale_Werkvoorziening)

De periode tussen de opheffing van de Bank van Lening en de oprichting van de ateliers is nog niet volledig onderzocht.

Ateliers

In 1974 kwam bovenruimte in gebruik voor oorspronkelijk tijdelijk bedoelde ateliers. Sloop dreigde, maar een kunstenaarsactie voorkwam dit. In 1988 volgde restauratie.

Daarbij noemt het bijschrift bij foto F93728 RAN, waarschijnlijk op het moment van digitaliseren van de foto: “nu ateliers en woningen van kunstenaars met de naam Elba, een “wijkplaats voor verbeelding”.

Tegenwoordig is het gebouw Hessenberg 1 in beheer van SLAK Ateliers. Hierin zijn 8 ateliers gevestigd. Ook Pijkestraat 4,5,6,7a worden beheerd door SLAK.

(Overige) Bronnen en verder lezen

https://studiezaal.nijmegen.nl/detail.php?id=2383209581

https://huisvandenijmeegsegeschiedenis.nl/info/Bank_van_Lening_Gemeente_Nijmegen

https://huisvandenijmeegsegeschiedenis.nl/info/Sociale_Werkvoorziening

https://www.huisvandenijmeegsegeschiedenis.nl/info/De_broederschap_der_cellenbroeders

https://www.noviomagus.nl/h1.php?p=Gastredactie/Backus/KV.htm

https://www.noviomagus.nl/Vrij/BankLening/BankLeningCat.html