Schildering Erven van Daal Lange Hezelstraat (Mei 2024)
Op de hoek Lange Hezelstraat – Bottelstraat zijn een muurschilderingen hersteld in de tijd dat café De Beurs nog een stalhouderij was. Dit was een van de stalhouderijen rond de Lange Hezelstraat: hier konden mensen hun paarden/rijtuigen stallen of huren.
Het bovenste opschrift is: Café-Billiard De Erven P. van Daal”, daarna “De Beurs” en het onderste: “Stalling Verhuring van Paarden en Rijtuigen”.
Erven P. van Daal
Aankondiging veiling 12-6-1872 van Hezelstraat Wijk D. No. 106 (PGNC 2/6/1872)
De eerste door mij gevonden advertentie de “erven P. van Daal is in PGNC 2/6/1872″: mogelijk hebben ze dan al langer het huis gehad. Het betreft onder andere een bakkerij en uitspanning. Daarnaast hoort bij de koop en blok huizen van 10 woningen aan de Boddelstraat (Bottelstraat).
Advertentie verhuring van Paarden en Rijtuigen bij de Erven P. van Daal (PGNC 6/6/1880)
In 1887 is het briefhoofd J.A.Ph. van Ellekom, voorheen Erven P. van Daal, Hezelstraat No.82 voor een vergunning tot het aanleggen van ijzeren brug voor de stal uitkomend aan de Nieuwe Markt. Van Ellekom was getrouwd met Theodora Grada van Daal (Nijmegen, 13/3/1843), een van de kinderen/erfgenamen van P. van Daal (Bevolkingsregister 1880).
In 1896 en 1899 staat op Lange Hezelstraat 94 het café de Beurs J.A.Ph Ellekom in het Adresboek.
Van Bon
Stalhouderij en Hotel Café Bar ‘de Beurs’ op de hoek met de Bottelstraat van J.H.W. van Bon. Het pand diende tevens als slijterij en rijwielbergplaats, zoals blijkt uit de opschriften op de voorgevel. De ingang van de stalhouderij met de ‘verhuring’ van paarden en rijtuigen was gelegen aan de Nieuwe Markt , 1910-1913 (Auteursrechthouder P. van Bon via F26520 RAN Publiek Domein)
Begin 1900 neemt J.H.W. van Bon de zaak over van Ellekom. In april 1900 krijgt van Bon vergunning verkoop van sterkend drank in het klein. Het is “J.H.W. van Bon, te Beuningen” (De Gelderlander 19/4/1900). In De Gelderlander 27/5/1900 staat de vermelding dat van Bon het telefoonnummer van Ellekom heeft overgenomen.
Afgaande op de advertentie 1902 zijn er tevens rijtuigen te huur.
Advertentie rijtuigen te huur, van Bon, Lange Hezelstraat 94 (PGNC 29/8/1902)
J.H.W. Van Bon komt met beroep “stalhouder” café “De Beurs” Lange Hezelstraat 94 voor tot en met het adresboek van 1910-1911
Nieuwe Markt 8: Stalhouderij en ‘verhuring’ van paarden en rijtuigen van J.H.W. van Bon (rechts), tevens eigenaar van Hotel Café Bar ‘de Beurs’ in de (Lange) Hezelstraat op de hoek met de Bottelstraat. Op en naast het paard (met de stalknecht) de drie zoons van Van Bon: Antoon, Theo en Herman, 1910-1913 (Auteursrechthouder B. van Bon via F26517 RAN Publiek Domein)
Voor de aanleg van de riolering is de onderstaande bouwtekening uit 1912 gevonden. Het gedeelte rechts van de trap naar de bovenverdieping is het café: deze had 2 ingangen, 1 naar de Tapperij en 1 naar de Koffijkamer. Opvallend is de behoorlijk grote telefoonkamer. Aan de achterkant bevindt zich een keuken.
Detail Bouwtekening, begane grond; het rechter gedeelte is nummer 94, datum dossier 20-7-1912 (D12.382756)
Jansen & Ederveen
Overname door Jansen & Ederveen (PGNC 14/4/1912)
In 1912 neemt Jansen & Ederveen, stalhouders de firma over (PGNC 14/4/1912). Zij gebruiken het pand aan de Lange Hezelstraat als filiaal.
In 1912-1913 en 1913-1914 staat er geen “stalhouder” meer bij; wel is een van de vermelding in het adresboek 19-1914 “Hôtel, Café de Beurs”; dit is wel de enige keer dat er een hotel wordt genoemd welke gevonden is. Tot en met 1916 komt van Bon vervolgens nog voor.
In 1918 heeft stalhouderij en auto-verhuurinrchting Jansen & Ederveen (Waldeck Pyrmontsingel 69) een filiaal J.W.H. van Bon, Café de Beurs, Hezelstraat 94. In 1920 staat van Bon nog in het adresboek van 1920, maar mogelijk is de zaak dan al verkocht aan ours
Hotel De Beurs van Bours
Advertentie Hotel de Beurs Lange Hezelstraat 94 (De Gelderlander 9/7/1921)
In 1920 en 1921 zijn er advertenties van R. Bours gevonden. In de advertentie van De Gelderlander 9/7/1921 is het tevens een hotel, naast café-restaurant.
In 1926 wordt N. Bours, fabrikant op dit adres gevonden. J.W.H. van Bon komt dan voor op Nieuwe Markt 8 (dus het adres van de stalhouderij) als Centraal-Garage.
In 1940 komt H.J.A.H. van Bon, garagehouder voor op dit adres; in 1948, 1951 en 1955 is het caféhouder.
Er is nog niet onderzocht of en wat de relatie met Nieuwe Markt 10 (en 20) is, hier komen in 1940 A.F.J. v. Bon, chauffeur-monteur en J.H.W. van Bon, autohandelaar en Th.W.H. van Bon voor. In 1948 is Th.W.H. van Bon, garagehouder op nummer 20; daarnaast woont in 1948 tevens mej. H.Th. W.M. op nummer 10. Ook in de adresboeken 1955, 1959 en 1963 komt van Bon in ieder geval op nummer 10 voor.
Op F5129 is een foto van het biljarten in “de Beurs van Piet de Haard” te zien uit 1978.
Het opschrift voor restauratie
Op onderstaande is het opschrift vóór restauratie te zien. Hoewl op het bovenste gedeelte J.H.W. van Bon in donkere letters duidelijker te herkennen zijn, zijn daarboven ook nog de lichte letters “Erven” te zien.
Opschrift: “Café Billard en Stalhouderij van Paarden en Rijtuigen “, op de hoek van het pand van Café-Bar De Beurs aan de Lange Hezelstraat, 1993 (Toon Opsteegh via F6381 RAN CCBYSA)
Verzetsmonument Jan van Hoof bij Waalbrug, de kransen zijn de avond ervoor, 4 mei gelegd (mei 2024)
In September 1954 is de 10e verjaardag van de bevrijding van Nijmegen. Deze vindt plaats met een grootschalige dodenherdenking en viering van de bevrijding. De “Onthulling Jan van Hoof-monument de climax van huidige herdenkingen”, zo schrijft De Gelderlander 17/9/1954.
De onthulling vindt plaats op de plek waar tijdens Market Garden zwaar was gevochten tussen de geallieerden en de Duitsers, met de Waalbrug als inzet.
Jan van Hoof
Aanvankelijk werd gedacht dat Jan van Hoof degene was geweest die de Waalbrug had gered. De student Jan van Hoof was lid van de geheime Dienst Nederland. Hij had vooraf maandenlang informatie over de Waalbruggen en daar aangebrachte explosieven verzameld.
Waalbrug
Van Hoof wist op 18 september 1944 de explosieven onder de Waalbrug inderdaad onschadelijk te maken, maar deze actie werd tijdig door de Duitsers ontdekt. Uiteindelijk was het de beslissing van de Duitsers zelf, waardoor de brug niet werd opgeblazen. De commissie van het Ministerie van Oorlog had in 1949 een onderzoek laten instellen: “De belangrijkste conclusie uit het rapport luidde dat Jan van Hoof feitelijk niet kan worden beschouwd als ‘de Redder’ van de brug. ‘Wel komt hem onvergankelijke eer toe voor hetgeen hij tot behoud van de brug als uitstekende daad van moed, beleid en trouw heeft verricht met inzet van zijn leven’.” (KOS)
Verkenner
De dag erna kwam hij om het leven. Op dat moment was hij gids in een pantserwagen. Op de hoek van de Lange Hezelstraat en Nieuwe Markt brak een gevecht uit, waarbij van Hoof overleed. Een tegel, geplaatst in 1945, herinnert nog aan dit moment. Ook op de Waalbrug is een plaquette van van Hoof aangebracht.
Verzetsmonument
Het monument is niet alleen voor Jan van Hoof, maar om alle verzetsmensen te herdenking. Bij de onthulling herinnerde de voorzitter van de Jan van Hoof Stichting, F.J. de Fraiture, er aan “dat Nijmegen vandaag al die duzienden helden van Nederland eert uit de jaren 1940 tot 1945. Buiten de “Jodenvervolging, welke op zich reeds 104.000 slachtoffers eiste, stierven 22.500 burgers in gevangenissen en concentratiekampen. Wij mogen aannemen dat het overgrote deel van hen mannen en vrouwen van het verzet zijn geweest… Naast hen rijen zich 2800 mannen en vrouwen, die vielen door het lood van executie en standgerechten, voor onze vrijheid. Zonder twijfel zijn vrijwel al deze 2800 verzetshelden geweest.” In het bijzonder herdenkt Nijmegen de eigen helden: in 1954 zijn er op dat moment 60 namen bekend van verzetsmensen die zijn omgekomen.
Het beeld van Marius van Beek
Het verzetsmonument of “de vaandeldrager”. Een monument voor Jan van Hoof en allen die in het verzet vielen voor de bevrijding van Nijmegen, gemaakt door Marius van Beek, 1954-1955 (Hoet, Fa. H. ten, Nijmegen / L.R. Gerritsen via F12266 RAN CCBYSA)
De burgers Nijmegen hadden giften gedaan voor de oprichting van een verzetsmonument, welke de naam Jan van Hoof zou dragen. Marius van Beek was in februari 1954 benaderd om het beeld te maken, na een suggestie van Mari Andriessen. Van Beek, oorspronkelijk uit Nijmegen had zelf in het verzet gezeten en hij had van Hoof persoonlijk gekend. Vanwege de tijdsdruk was het niet mogelijk het beeld gereed te hebben. Daarom werd bij de onthulling een gipsen beeld dat met bronsverf was beschilderd gebruikt.
Een foto van de onthulling is te zien op:
F51800: de onthulling van het beeld door professor Beel
“Kort daarna” was het beeld weer terug gebracht naar het atelier van Marius van Beek in Amsterdam. Nadat uiteindelijk het model in brons was gegoten, kon het een jaar later, in in maart 1955 (“gisteren” in de De Gelderlander 24/3/1955) worden geplaatst.
De vlag
“Jan van Hoof moet op de laatste dag van zijn leven, toen Nijmegen overal brandde, tegen een vriend gezegd hebben: “De stad in puin, maar onze vlag zal boven de puinhopen wapperen”. Zo heeft Marius van Beek verzet en bevrijding ook willen zien: omkijkend naar de geredde brug draagt zijn held de verscheurde vlag van de overwinning naar de stad. Dit is de triomf”. En daarvoor: “omdat hierin gesymboliseerd is, dat hij die strijdt voor een rechtvaardige zaak, uiteindelijk de vlag der overwinning zal dragen.”
De naamgeving
Ook gaat Fraiture in op de naamgeving: “met te zeggen dat aan het monument van het verzet, dat thans tussen de stad en de Waalbrug zijn plaats heeft gekregen, de volksmond de naam heeft geschonken van Jan van Hoof, die voor de overgrote meerderheid van ons volk is en blijft de held van de Waalbrug. Jan van Hoof was verkenner. Zijn diep geworteld voortrekkersideaal heeft hij in de meest letterlijke zin en tot de grootste consequenties in het verzet tegen de overweldiger uitgeleefd. God, de Kerk en zijn Land meende hij niet beter te kunnen dienen dan door verzet te plegen tegen de Nazi-vijand, die God verloochende, de kerk en zijn Land wilde vernietigen “En iedereen te allen tijde helpen”,- voor dat deel van zijn leven toen hij zijn geallieerde vrienden in een pantserwagen gidste en daarbij de dood vond. Zo werd hij voor die jeugd van heden, welke nog naar heldenverering zoekt, een lichtend voorbeeld.”
Opschrift
Het monument heeft een aantal regels van het Wilhelmus als opschrift:
Dat iek doch vroom mach blijven,
U dienaar ’t aller stondt,
Die tyranny verdrijven,
Die met het hert doorwondt.”
En:
“In Jan van Hoof eren wij allen,
die in het verzet vielen voor
de bevrijding van Nijmegen en ons land.”
(Overige) Bronnen en verder lezen
De Gelderlander 17/9/1954: Bovenstaand artikel is voor een groot gebaseerd op de onthulling zoals beschreven in de Gelderlander. In dit artikel staan ook foto’s van de onthulling opgenomen.
In mei 1904 ontwerpt architect Claase een winkelhuis en woonhuis aan de Hertogstraat (27 en 29). De opdrachtgevers zijn de gebroeders Faazen, die wonen op nummer 27 en ook in de nieuwbouw op nummer 29 zullen gaan wonen. In november 1904 opent de bloemisterij Gerretsen en Valeton op nummer 27. Opvallend aan de het pand zijn de kleurrijke bloementegels. Jarenlang heeft bovendien de Wildcentrale in deze winkel gezeten.
De eerste luifel is Hertogstraat nummer 27; Hertogstraat gezien in de richting van het Kelfkensbos, links het Wintersoord, 1910 (J.H. Schaefer via F14527 RAN)
In het PGNC 27/5/1904 staat de aankondiging van de aanbesteding van “Het amoveeren van perceel No. 29 aan de Hertogstraat en daar ter plaatse weder bouwen van een Woon- en Winkelhuis, voor rekening van de Heeren A. en J. Faazen”.
Winkelhuis en Woonhuis voor de Heeren Faazen aan de Hertogstraat no 29, architect Claase, datum tekening mei 1904 (D12.378739)
Aan de indeling is te zien dat de begane grond links bestemd is voor een winkel met daarbij een werkkamer en rechts een woonfunctie heeft. Uit de bouwtekening D12.378739 blijkt verder dat de eerste en tweede verdiepingen ingedeeld zijn als woningen.
Winkelhuis en Woonhuis voor de Heeren Faazen aan de Hertogstraat no 29, architect Claase, datum tekening mei 1904 (D12.378738)
Kleurrijke tegels met bloemen
Tegeltableau bloemen Hertogstraat 27 (mei 2024)
Een opvallend element van deze panden zijn de tegels met bloemen. Deze lijken in D12.378739 nog niet te zijn ingetekend. Het is mij nog onbekend wat de reden is van de bloementegels, een aantal mogelijkheden:
Vanwege bloemisterij Gerretsen & Valeton: mogelijk was vanaf het begin bekend -zij hadden daarvoor hun winkel op Hertogstraat 3- dat zij hun winkel op nummer 27 zouden vestigen of hebben zij op enig moment de tegels laten aanbrengen. Dit lijkt het meest waarschijnlijk, aangezien in ieder geval tot de Tweede Wereldoorlog hier de bloemenzaak was gevestigd;
Vanwege de vroegere landbouwfunctie van deze plek: de gebroeders Faazen staan in het adresboek van onder andere 1903 als “landbouwer” in het adresboek; nummer 27 is een “stal”;
Een andere reden, bijvoorbeeld puur decoratie
Tegeltableaus Hertogstraat 29 (mei 2024)
Opvallend is dat op de foto uit 1910 de bloementegels nog niet lijken te zijn aangebracht. Ook op de ansichtkaart van de kwekerij (zie hieronder) zijn er geen tegels te zien. Een andere mogelijk is dat de tegels op dat moment zijn overgeschilderd.
Bloemisterij Gerretsen & Valeton
In november 1904 verhuist bloemisterij Gerretsen & Valeton naar de Hertogstraat no. 27. De eigendomsverhouding is nog niet achterhaald: of Gerretsen & Valeton de eigenaar of huurder van het gebouw waren. Het PGNC over de opening:
“Bloemenmagazijn Gerretsen & Valeton.
De firma Gerretsen & Valaton, de welbekende bloemisten, die hunne uitgestrekte kweekerij te Hees hebben, hebben heden hun magazijn in de Hertogstraat no. 3 verplaatst naar het perceel no. 27 diezelfde straat, een ruim en luchtig pand, dat volkomen aan de eischen voor dit veelomvattend vak voldoet. Het net ingerichte magazijn beantwoordt ten volle aan de eischen des tijds en van de branche en is in staat een welriekende bloemenschat en de uitgebreidste plantensorteering te bewaren. De naam der firma Gerretsen & Valeton is een zoo gevestigde, dat hierop zeker niet nader de aandacht behoeft te worden gevestigd; als voorheen weet men nu waar het adres is wanneer men iets zeer artistieks en goeds op dit gebied wil verkrijgen.” (PGNC 24/11/1904).
Vooraf: Hertogstraat 3
Advertentie opening Gerretsen & Valeton in Hertogstraat 3 (De Gelderlander)a 23/4/1901
Op 23 april 1901 openen Gerretsen en Valeton hun bloemenmagazijn in Hertogstraat 3.
De V.O.F. bestaande uit Gerretsen, Valeton en Burkens “bloemisten en boomkweekers te Hees” kopen op 5-10-1903 “een boomgaard onder Hees gelegen, op een perceelsgewijzen kadastralen legger van Neerbosch bekend, in Sectie B. nummer 1168, groot negen en tachtig aren vijftig centiaren,” voor 5.500 gulden. Vervolgens koopt, in hetzelfde contract, het onroerend goed van de V.O.F. (? Waarom dan niet rechtstreeks?) (Actenummer 4901, Archiefnummer 442, Inventarisnummer 175)
Op 1-10-1904 gaat de V.O.F. een hypotheek van 25.000 gulden aan bij de Zeeuwsche Hypotheekbank via Dirk Jan Haspels. Als onderpand brengen zij: “twee huizen, tuin, boomgaard en oranjerie gelegen te Hees, Kadastraal bekend gemeente Neerbosch in Sectie B Nummer 1168 groot negen en tachtig aren vijftig centiaren en 1793 groot zes en zestig aren negentig centiaren. (Actnummer 2730, Archiefnummer 449, Intentarisnummer 100)
Kwekerij in Hees
Gerretsen & Valeton (F32438 RAN)
Zij hebben hun kwekerij in Hees. De bijbehorende woningen bestaan nog steeds: de huidige adressen zijn Schependomlaan 36 en 46 (beiden gemeentelijke monument).
Momenteel ben ik nog bezig met het verzamelen van gegevens van Schependomlaan 36 en 46. Opvallend genoeg heb ik tot nu toe geen contract gevonden waarbij Gerretsen en Valeton eigenaar zijn van de winkel. Na het overlijden van Gerretsen in 1910, gaat Valeton voor zichzelf verder. Daarbij gaat hij een N.V. aan met P.F. Marttin. Marttin, en daarna zijn zoon, lijken in de jaren 20 eigenaar geworden te zijn van de winkel.
In ieder geval komt de heer Marttin in 1915 voor als directeur van de firma Gerretsen en Valton. Hij heeft dan “weêr een proeve gegeven van “het thema te kunnen variëren”. Ter ere van de verjaardag van Koningin Wilhelmina heeft hij de etalage in de vorm van een soort pergola (PGNC 1/9/1915).
Gerva
Advertentie Bloemensalon Gerva van P. Martinn (PGNC 29/8/1931)
Vanaf in ieder geval PGNC 6/7/1929 wordt de Bloemensalon Gerva genoemd (een samentrekking van Gerrets en Valeton).
Bern. Marttin
Advertentie Gerva door B. Marttin (PGNC 1/10/1936)
Zoon B.F. Marttin komt in het Adresboek van 1932 voor het eerst voor (evenals een aantal andere Marttins). Ook geschreven als Bern. Marttin (PGNC 22/12/1936).
In 1936 laat hij de winkel moderniseren:
“Het Bloemenmagazijn “Gerva” gemoderniseerd
Het pleit voor den heer B. Marttin, directeur van het bekende bloemenmagazijn “Gerva” aan de Hertogstraat, dat hij terdege heeft ingezien, dat het wel aangenaam is een zaak te hebben die kan bogen op een 35-jarige uitstekende reputatie, maar dat het wel eens zeer gewenscht kan zijn om die zaak, wat inrichting een aankleeding betreft, een verjongingskuur te doen ondergaan. De eischen, die er aan een zaak van standing gesteld worden, hebben zich immers de laatste jaren zeer sterk gewijzigd. De heer Marttin heeft de consequentie daarvan aanvaard en zoo zien wij thans dit oude Nijmeegsche bloemenhuis verjongd weer terug. Het is wel sterk in zijn voordeel veranderd door de plaats gehad hebbende moderniseering. Ongetwijfeld maakte het winkelinterieur vreoger een stemmigen, voornamen indruk, maar toch: het was er wel wat somber. Thans is echter juist het tegenovergestelde het geval. Wat is hier alles veel lichter geworden dank zij de in het wit gehouden wandbekleeding en het wegbreken van een verbindingstuk tusschen voor- en achtergedeelte, wat grooteren licht-inval mogelijk maakte. De zaak ziet er thans frisch en fleurig uit, niet het minst door een schat van bloemstukken, waaronder ware kunststukjes zijn. Het kan wel niet anders of nog meer dan voorheen zal bloemenmagazijn “Gerva” een gewild adres zijn voor wie prijs stelt op een prettige sfeer in den winkel en goede uitvoering van zijn opdrachten.
En tot slot nog allen lof voor de Studio Bos aan de Mariënbugschestraat, die deze modereniseering tot stand bracht.” (PGNC 2/10/1936)
De tot nu toe laatste gevonden advertentie van bloemenmagazijn is in PGNC 28/9/1942, waarin een loopjongen wordt gevraagd.
Gevonden adressen
Hieronder staan de tot nu toe gevonden adressen weergeven die betrekking hebben op de beide “Gerretsen & Valeton”‘s:
Naam
Omschrijving
Adres
Adresboek
Gerretsen & Valeton
Bloemenmagazijn
Hertogstraat 3
1902, 1903
H.A. Gerretsen
Firma Gerretsen en Valeton, handelskwekerij
Hees Kerkstraat 84a
1902, 1903
H.C. Valeton
Firma Gerretsen & Valeton, bloemist
Hees 84
1902, 1903
Valeton
Firma Gerretsen & Valeton, bloemenmagazijn
Hertogstraat 3
1902, 1903, 1905, 1907
Valeton
Firma Gerretsen & Valeton, bloemenmagazijn
Hertogstraat 27
1907, 1909, 1910
Stal
Hertogstraat 27
1902, 1903
J. Faazen
Hertogstraat 29
1902
J en A. Faazen
Landbouwer in 1903; A. is landbouwer in 1907
Hertogstraat 29
1903, 1907, 1908, 1920
Gerretsen & Valeton
Bloemenmagazijn
Hertogstraat 27
1905
H.A. Gerretsen
Firma Gerretsen en Valeton, handelskweekerij
Hees, Kerkstraat 84a
1905
H.A. Gerretsen
Firma Gerretsen en Valeton, bloemist of bloemenwinkel
In 1932 staat op 1 plek erbij: N.V. Bloemisterij P.F. Martin
Hertogstraat27
1932, 1934
Gerva
Bloemenmagazijn, kweekerij, tuinaanleg
Hertogstraat 27
1932, 1934, 1936, 1938, 1940
Kantoor “Gerva”
Wolfskuilscheweg 189
1932, 1934, 1936
B.F. Martin
Bloemist
Hertogstraat 27
1932
J.D. Martin
Binder; in 1934 bloemist
Hertogstraat 27
1932, 1934, 1936
P.F. Martin
Bloemist
Hertogstraat 27
1932, 1934
Wed. P.F. Martin
Geb. W. Toepoel
Hertogstraat 27
1936
B.F. Martin
kweeker
Wolfskuilscheweg 191
1934, 1936
B.F. Martin
kweeker
Hertogstraat 27
1940
1944: Noodwinkel de Bijenkorf
Hertogstraat 27 en 29 in 1952: Bij de begrafenis van de heer A.P. Keijser werden alle zaken van de familie Keijser in Nijmegen door de begrafenisstoet gepasseerd. Op de foto neemt het personeel van de Bijenkorf (die later aan de Burchtstraat werd gevestigd) afscheid met het uitreiken van bloemstukken. Antonius Petrus Keijser (de poppendokter van de Lange Hezelstraat 10) was de oprichter van N.V. de Bijenkorf en N.V. Handelsmij. TEPA (Molenstraat 52). Eigenaar van de Bijenkorf G. Keijser was de tweede zoon van de overledene, 1/9/1952 (J.F.M. Trum via GN18746 RAN CCBYSA)
In ieder geval heeft de Bijenkorf in november 1945 hier haar winkel (De Gelderlander 22/11/1945). Dit was een noodwinkel, nadat het bombardement van februari 1944 de winkel op de Stikke Hezelstraat had verwoest en vervolgens de nieuwe winkel op de Lange Burchtstraat in september 1944 in vlammen opging.
In 1951 breidt zij uit door de noodwinkel Hertogstraat 8, waar voorheen kokzaak Draper gevestigd was, over te nemen. In 1954 verhuist de Bijenkorf naar de nieuwbouw van de Burchtstraat. Zie onderstaand artikel, waarbij tevens een foto van de noodwinkel is opgenomen:
Tegenwoordig is al jarenlang poelier De Wildcentrale in dit pand gevestigd.
Poelier Wildcentrale Hertogstraat 27 en 29, 1989 (Ber van Haren via ZN35960 CCO)
Gemeentelijk monument
Het pand is een gemeentelijk monument: “Samen met het naastgelegen woonhuis fraai voorbeeld van Jugendstil bebouwing. Interessant als voorbeeld van de gemengde bebouwing van de randstraten van het centrumgebied met naast elkaar woon- en winkelbestemming.”
Albert Heijn; Gezien ter hoogte van de Stockumstraat. Links op de achtergrond de Platenmakersstraat, 1939 (ir. J.G. Deur via F15383 RAN CCBYSA)
In 1934 verhuist Albert Heijn van de winkel op de “hoek Burchtstraat-Stokkumsestraat” naar het verbouwde pand op de Burchtstraat, met huidig nummer 53. De winkel werd tijdens het bombardement verwoest en zou een nieuwe, moderne voorgevel krijgen. Het gebouw is echter al veel ouder dan de 20e eeuw: het is in ieder geval bekend in de 14e eeuw en zal vanwege de aanwezigheid van middeleeuwse resten op de monumentenlijst worden geplaatst.
Vooraf, 1895: Muziekhandel Polak
“Bestaande toestand”, bouwtekening in verband met de verbouwing 1934 (D12.400358)
Voordat Albert Heijn zich in dit pand vestigde, was het de muziekhandel van Philip Polak. Hij had vanaf 1895 hier zijn winkel gehad, nadat hij uit de Augustijnenstraat was verhuisd.
“Nijmegen, 19. November.
Al weder is in de Burchtstraat een nieuw magazijn geopend en wel dat van den heer Philip Polak, die zijn uitgebreiden muziekhandel van de Augustijnenstraat naar de Burchtstraat No. 35 heeft overgebracht. Behalve een groot assortiment piano’s, orgels en strijkinstrumenten vindt men in dit magazijn een groote collectie muziek, verder speeldoozen in alle genres, snaren, enz. Ook voor de St.-Nicolaas zijn een aantal fantasie-artikelen met muziek voorhanden, die zeker vele koopers zullen vinden. De heer Polak had stellig geen beteren stand voor zijn handel kunnen vinden. Wij hopen, dat spoedig alle muziekbeoefenaars uit Nijmegen en de omstreken den weg naar zijn magazijn zullen weten te vinden.” (PGNC 20/11/1895)
1934: verbouwing en verhuizing van Albert Heijn
Filiaal: Nijmegen Verbouwing perceel Lange Burghstraat Winkelpui, Zaandam N.V. Alb. Heijn, datum tekening 8 juni 1934 (D12.400359)Verbouwing perceel Lange Burghstraat te Nijmegen Kad. Sectie C. No 5293 voor de N.V. Alb. Heijn Z/dam, datum tekening mei 1934 (D12.400358)
Verbouwing perceel Lange Burghstraat te Nijmegen Kad. Sectie C. No 5293 voor de N.V. Alb. Heijn Z/dam, datum tekening mei 1934 (D12.400358)
De verbouwing is ontworpen door de eigen architecten van Albert Heijn. De belangrijkste verbouwing lijkt de voorkant te betreffen, waar van 2 winkels 1 winkel is gemaakt.
Daarbij lijkt het pannendak vervangen te zijn door een plat dak.
De opening
De Gelderlander over de opening in oktober 1934:
“Albert Heijn.
Hedenmiddag werd de nieuwe winkel Albert Heijn in de Lange Burchtstraat 21 geopend.
Het is een opvallende overgang van een eenvoudigen winkel op den hoek Lange Burchtstraat-Stokkumstraatje, nu naar het kapitale pand, waarin eerst de muziekhandel der firma Polak was gevestigd.
De architect der firma Albert Heijn heeft de pui grondig veranderd en er zoo’n frisch uitzicht aan gegeven, dat de Lange Burchtstraat er op vooruitgegaan is.
Advertentie Heropenin0g; Albert Heijn noemt zowel de adressen Lange Burchtstraat 21 als 27 (PGNC 30/10/1934)
De nieuwe winkel van Albert Heijn is geheel naar de eischen des tijds ingericht- zoo hygiënisch als bouwkundig.
Er kwamen (twee groote winkelramen, waarvoor de kwaliteitsartikelen tot volle recht kunnen komen.
Binnen is de winkel geheel betegeld in lichte tinten. Marmeren toonbanken met ingebouwde vitrines, welke een weelde aan waren toonen, sluiten de winkel af van de wanden met de tallooze vakken en bakken. Alle winkelbakken zijn afgedekt.
Bij de nieuwen winkel is nu ook een vleeschafdeeling gevoegd.
In deze afdeeling is een speciale koelinrichting aangebracht, waarin de fijnste vleeschwaren frisch gehouden worden.
Het is een lust in den nieuwen winkel rond te kijken- eerst nu komen de A.H.-artikelen tot volle recht.
Het doel der firma Albert Heijn is de beste kwaliteiten te leveren tegen langst mogelijken prijs.
Zij wordt daartoe in staat gesteld doordat de meeste artikelen in eigen fabrieken klaar gemaakt en verpakt worden te Zaandam, waar ook de contrôle is op alle artikelen, welke naar de A. Heijn-winkels- ongeveer tweehonderd in het land- gaan.
In Zaandam is gevestigd een koek- en banketfabriek, een cacao-chocoladefabriek, een biscuitfabriek en een voor suikerwerken.
Verder zijn in Zaandam ingericht eigen koffiebranderijen, een theemeleerinrichting en eigen afdeelingen voor het reinigen en sorteeren van peulvruchten en zaden.
In totaal werken er in Zaandam ongeveer 600 arbeiders in de A. Heijn-fabrieken.
De eerste A. Heijn-winkel werd te Oostzaan geopend: nu bijna een halve eeuw geleden- thans bezit Albert Heijn over het geheele land 200 winkels. De eerste fabriek der uitgebreide A. Heijn-industrie werd 40 jaar geleden gebouwd.
Wij zijn hier voor een industriëele onderneming van groot formaa.
De verbouwing te Nijmegen werd uitgevoerd naar eigen A. Heijn-architectonisch ontwerp door de firma Brand alhier.
De firma Ruikes verzorgde de electriciteitsvoorziening en de firma Bökkerink het frissche schilderwerk.
Door bemiddeling van de heer N.S. Verbeek, makelaar, werd indertijd het pand van de firma Polak aangekocht voor de firma Albert Heijn.” (De Gelderlander 31/10/1934)
Bombardement februari 1944
De verwoeste Albert Heijn; Opruimingswerkzaamheden na de verwoestingen van het bombardement 22 februari 1944. Rechts Albert Heijn met links daarvan de Urquelle Stube, na de oorlog Old Dutch geheten, met links daarvan Ockhuizen Lunchroom. Op de achtergrond zichtbaar de splitsing van de Platenmakersstraat (rechts) en de Korte Burchtstraat (links), 22-2-1944 (Gn114 RAN)
Tijdens het bombardement van 22 februari 1944 raakte Albert Heijn en de panden daaromheen beschadigd. Maar niet totaal verwoest, zoals zoveel panden. In 1944 vindt de heropening van de winkel plaats.
Heropening Albert Heijn Lange Burchtstraat 1944 (PGNC 4-3-1944)
“Bestaande toestand” Albert Heijn Burchtstraat, datum tekening 22-3-1956 (D12.427103)
1957: Verbouwing Albert Heijn naar 1 open ruimte
In het Bouwdossier zijn 2 dossiers te vinden uit 1957: een met “Veranderen winkelpand” met datum 3-4-1957 en 1 met “Wijzigen bouwen winkelpand” met datum 11-12-1957. Afgaande op dit dossier lijkt dat het pand na 1934 niet meer is gewijzigd (een andere mogelijkheid is echter dat Albert Heijn in 1944 een noodverbouwing heeft laten uitvoeren). Ook de weergegeven indeling is die van 1934. Wanneer de bestaande toestand wordt vergeleken met de foto uit 1953, GN1786, zijn er toch afwijkingen te zien. De meest opvallende is dat de bogen boven de ramen op de eerste verdieping zijn verdwenen.
De wijziging in het bouwdossier van 1957 lijkt vooral technische uitwerkingen te betreffen. Ook hier is het Bouwbureau van Albert Heijn N.V. Zaandam de architect.
Voorgevel verbouwing Albert Hein Burchtstraat, Datum tekening 21-2-1957
Bij de voorgevel is de gevel van de begane grond gewijzigd. Op basis van de “bestaande toestand” bij de verbouwing in 1983 is voor D12.427109 gekozen als tekening om de indeling weer te geven (zie hieronder. Het verschil met D12.427104 lijkt vooral te bestaan in de plaatsen van de zuilen).
Opvallend is dat het nu gaat om een grote, open winkel. Een deel van het magazijn is naar de 2e verdieping verplaatst,
Voorgevel verbouwing Albert Hein Burchtstraat, Datum tekening 22-3-1956 (D12.427109)
In ieder geval is het pand in 1960 nog een Albert Heijn, zie de foto: F15447.
Vervolg
Burchtstraat 53, juli 2019 (Google Streetview)
Er is verder niet uitputtend onderzocht wat de geschiedenis van het pand daarna is geweest.
In 1983 vindt de verbouwing van het pand plaats voor Gebr. Voss naar ontwerp van Keijsers interieurs en timmerwerken b.v. Daarbij is het opvallend dat ook bij de “bestaande toestand” de verdiepingen lijken op de huidige situatie met strakke, rechthoekige ramen; terwijl op de bouwtekening uit 1957 nog ramen met bogen waren ingetekend.
Daarnaast heeft in ieder geval in 1994 en 2009 een verbouwing aan de voorgevel plaats gevonden (die -ook al betreft het openbare documenten- hier vanwege privacy niet verder zullen worden behandeld).
Middeleeuws pand, gemeentelijke monumentenlijst
Tegenwoordig (april 2024) zit het Kruidvat in pand. De geschiedenis van dit gebouw gaat echter veel verder terug dan de 20e eeuw. Het huis is al bekend in de 14e eeuw.
Middeleeuws huis
Omroep Gelderland: “een groot 14e eeuws huis, mogelijk in de vorm van een stadskasteel, dat later onder meer de roemruchte 16e-eeuwse taveerne Rodeburcht huisvestte. Later bood het pand onderdak aan de verzameling Romeinse oudheden van Mr. Johan In de Betouw. In het tot in den treure verbouwde pand bevinden zich nog bouwkundige resten uit vele eeuwen, aldus de gemeente Nijmegen.”
Op gemeentelijke monumentenlijst
In 2015 is het een van de 10 gebouwen die op de gemeentelijke monumentenlijst zullen worden geplaatst. De procedure om het gebouw op de monumentenlijst te krijgen is het gevolg van de in 2010 vastgestelde bouwhistorische waardenkaart van Nijmegen. Hierop is alle belangrike hsitorische bebouwing ingetekend. Het gaat dan niet alleen om de voorgevel, maar ook om bouwkundige resten in de rest van het pand.
Overigens zal Veugelers ook de verbouwing voor het pand daarnaast, de bloemenzaak Bloemenmagazijn van Groningen (Lange Burchtstraat 38) ontwerpen.
In september 1944 worden de panden verwoest doordat deze door de Duitsers in brand worden gestoken.
“Manufacturenmagazijn J.H. Duives.
Advertentie Duives Lange Burchtstraat 40 (PGNC 3-9-1935)
Aan de Lange Burchtstraat No. 40 is vanmiddag geopend het manufacturen-magazijn van de firma J.H. Duives. Vroeger was dit pand annex met het aangrenzende winkelhuis, doch alleen de étalage-ruimte ervan benut. Thans echter is hiervoor, dank zij een grondige verbouwing, waarbij de geheele beganegrondverdieping werd weggebroken en opnieuw gebouwd, een keurig, modern winkelhuis in de plaats gekomen. Met zijn teakhouten gevel en de ruime vitrines met de bronzen spijlen, maakt het pand een uitstekenden indruk; knus en gezellig is het interieur. Alle waardeering dan ook voor het werk van den architect, den heer Veugelers.
Vestigen wij er nog de aandacht op, dat firma Duives ook een afdeeling heeren-mode in haar zaak heeft opgenomen.” (PGNC 28/6/1935)
Rechts, op de hoek, uitverkoop van de Damesmodewinkel van Banens en Beermann (waar in 1935 de Manufacturenzaak van J.H. Duives zou worden gevestigd); De Schouwburg aan de Oude Stadsgracht 1, kort voor de afbraak; gezien vanuit de Lange Burchtstraat in de richting van het Kelfkensbos, 1935 (GN8078 RAN)
Architect Martinus Eduardus Veugelers (Nijmegen,19-8-1878 – 16-12-1956) Het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis heeft reeds een uitgebreid artikel geschreven over…
1954 Klein Mariënburg 22-24 Centrum Gemeentelijk Monument
Voormalig Bijkantoor Nederlandse Bank, Klein Marienburg 22-24
Nadat het kantoor tijdens de gevechten van september 1944 was afgebrand en Gelderse Spaarbank het pand wilde kopen, besloot de Nederlandsche Bank een nieuw pand voor haar agentschap te laten bouwen aan de Mariënburg. Architect Zwiers ontwierp een sober, solide gebouw, waarbij Hammes met een aantal kunstwerken zorgde voor de nodige frivoliteit.
Vooraf
Op 21 september 1944 was het vroegere bankgebouw afgebrand door een ontploffing van een munitiewagen, welke door een Duits projectiel was geraakt. Een andere bank wilde het gebouw graag kopen: zij had niet zo veel ruimte nodig als de Nederlandsche Bank en bovendien kon zij gebruik maken van de kluizen, die intact waren gebleven. Daarop besloot de Directie van de Nederlandsche Bank tot verkoop en een nieuw, ruimer gebouw te laten bouwen.
De bouw begon op 12-1—1951. De locatie was gekozen vanwege:
De representatieve plaats, waarbij tegelijk ongeveer de plaats van het vroegere gebouw kon worden benaderd
De mogelijkheid van een rondom vrije ligging, vanwege de veiligheid
Feitelijk had de Nederlandsche Bank voldoende aan de ruimte op deze plek met slechts 1 verdieping voor haar agentschap. Vanuit stedebouwkundig oogpunt en vanwege het representatieve karakter, besloot de Bank een verdieping extra te laten bouwen. Deze verdieping kon daarbij verhuurd worden en, mocht daar op een gegeven moment behoefte aan zijn, dienen tot uitbreiding van het agentschap.
Stijl
Het voormalig kantoor van het agentschap van de Nederlandsche Bank N.V., gelegen op de hoek met de Mariënburgsestraat. Het werd gebouwd in 1949/1950 en werd ontworpen door architect door H.T. Zwiers, 27/4/1995 (Ger Loeffen via F38310 RAN CCBYSA)
Het Nieuwe Instituut: “Het bankgebouw is uitgevoerd in de traditionalistische stijl van de Delftse School. Kenmerkend is de sobere, solide uitstraling van het gebouw dat paste bij het imago van het bankwezen. De hoofdvorm is van een monumentale eenvoud. Het karakter wordt bepaald door de geslotenheid van de baksteen gevels en de accentuering van ramen en ingangen door natuurstenen omlijstingen”
Indeling
Op de begane grond ligt de publieke hal, “die groot is genomen, omdat het op topdagen zeer druk kan zijn en een op elkaar gepakte menigte een hoogst onveilig gevoel geeft, aldus spr.
Aan die hal grens het kantoor voor kas, rekening-courant, enz. Voorts liggen hier twee spreekkamers (waarvan één voor de Agent) en de portiersloge.
De kamer van de Agent ligt verder naar achteren en staat in rechtstreeks contact met de Kas-afdeling en met de toegang tot de kluizen.
Op de eerste verdieping ligt een publieke ruimte met aangrenzende kantoorruimte voor belening, bewaarneming en deviezen. Daar is ook een vergaderkamer en een reserve-kantoor.” (De Gelderlander 6/5/1954)
Het achterterrein is bereikbaar via de poort aan de zijde van Klein Mariënburg. Deze is bestemd voor het transport van waarden. Daardoor moest de terrein zo veilig mogelijk van de straat en de aanliggende erven worden gescheiden. Dit gebeurd door hoge muren aan de Spaarpotsteeg en langs de oostkant van het achterterrein.
Bijzonder is dat in de kelder gebouwd is als brandkluis, maar dat zich hier tevens een atoomkelder bevindt. In een aantal bijruimtes zijn nog installaties te vinden, die er onder ander voor moesten zorgen dat atoomdeeltjes uit de lucht werden gefilterd. De Gemeentelijke Monumentenlijst geeft een uitvoerige beschrijving van het gebouw. Hierbij zijn tevens veel foto’s opgenomen.
Kunstwerken voor representatie én humor
Spaarvarkens, beelden van Hammes (september 2024)
“Voor het sterker aanzetten van het representatieve karakter van de toegang tot de Spaarpotsteeg èn van de hoofdingang zocht Zwiers naar een beeldhouwer, “die zijn suggesties kon volgen” (De Gelderlander 6/5/1954).
De beeldhouwer Hammes maakte op de stenen pylonen bij de toegang tot de Spaarpotsteeg 2 spaarvarkens. De één tevreden met een geldstuk in zijn gleuf, de ander sip, zonder muntstuk. “bij zoveel ernst immers past wel een glimlach, vooral als die buiten de deur blijft, aldus spr.” (De Gelderlander 6/5/1954)
In de hoofdingangspartij kwamen vogelmotieven, aanvliegend op een centraal geplaatst wapenschild. Zij staan symbool voor de Agentschappen, als boodschappers van de centrale Amsterdamse Hoofdbank.
Het Geldverkeer, beeld van Hammes (september 2024)
Boven de ingang is een plastiek van metaal geplaatst, “Het Geldverkeer”. Hierbij werpen twee zittende figuren elkaar geldschijven toe, welke de geldcirculatie rond de wereldbol voorstelt.
Het Nieuwe Instituut noemt binnen de wanden van geglazuurde gebakken steen. Aan een van deze wanden is een voorstelling van keramiek aangebracht, welke verwijst naar de ondergang en de belofte van de herrijzenis van de stadskern van Nijmegen. Daarbij zijn de jaartallen 1944 en 1954 aangebracht. Het kunstwerk, eveneens een werk van Hammmes, is te zien op F30036 RAN.
Ook ontwierp hij een houtreliëf van 4 figuren: 2 middenfiguren houden zakken met geld vast die de 2 buitenfiguren proberen te stelen, te zien op F85260.
Architect Zwiers
Henry Timo Zwiers (Amsterdam, 10 februari 1900 – Haarlem, 2 juni 1992) was een Nederlandse architect. Hij ontwierp de nieuwe Bijbank van de Nederlandse Bank aan de Boompjes in Rotterdam, welke van 1950-1955 gebouwd werd. Ook deed hij mee aan een prijsvraag voor het ontwerp van het kantoor van de Nederlandse Bank in 1954. Zijn ontwerp werd echter niet gekozen en uiteindelijk zouden geen van de ontwerpen die architecten voor de prijsvraag hadden aangeleverd, worden gerealiseerd. Ook ontwierp hij voor andere banken -in andere plaatsen dan Nijmegen-. onder andere voor de Twentsche Bank. Het Nieuwe Instituut heeft een uitgebreid overzicht van de ontwerpen van Zwiers.
In Arnhem ontwierp hij de Grote Enk, het kantoorgebouw van de AKU/Akzo.
Ook ontwierp hij woningbouw. Daarbij is het belangrijk dat hij een de 3 architecten was, die vrijwel alle airey-woningen (een type systeembouw) in Nederland heeft ontworpen. Daarvan is Sloterhof in Amsterdam zijn belangrijkste werk.
Gemeentelijk Monument
Het gebouw is een Gemeentelijk Monument met als waardering:
“Het voormalige agentschap van de Nederlandse Bank heeft cultuurhistorische waarde als bijzondere uitdrukking van degelijke soberheid tijdens de wederopbouwperiode in het algemeen en als betrouwbare en solide uitstraling van de Nederlandse Bank in het bijzonder. Een veilige geldafhandeling en gedegen voorbereiding op een mogelijke atoomaanval gedurende de Koude Oorlog zijn in het gebouw nog duidelijk afleesbaar.
Architectuurhistorische waarde als goed en gaaf voorbeeld van traditionalistische wederopbouwarchitectuur van H.T. Zwiers. Zwiers was een bekende architect die tegelijkertijd de nieuwe Bijbank van de Nederlandse Bank in Rotterdam ontwierp (1949-1955) en later de uitbreiding van de Amsterdamsche Bank (1966-1972). Ook ontwierp hij woningbouw. In het voormalige agentschap van de Nederlandse Bank heeft Zwiers op geslaagde wijze monumentale strengheid gecombineerd met frivole decoratie. Wat betreft het interieur zijn de volgende bewaard gebleven onderdelen van waarde: de kluiskelder met sluis en kluisdeuren, de atoomkelder met bijruimten waarin oorspronkelijke technische installaties, het trappenhuis aan de zuidzijde met de met travertin beklede traptreden en stalen balustrades met houten relingen. Voor het overige zijn er in het interieur op de begane grond en de verdiepingen geen onderdelen van waarde meer.
Stedenbouwkundige waarde als onderdeel van een reeks (voormalige) bankgebouwen rond het Mariënburg en vanwege de hoekoriëntatie die verbonden is met de nieuwe doorbraak tussen Mariënburg en Hertogplein. Het plastiek Het Geldverkeer boven de entree is van hoge waarde. De licht abstracte en figuratieve voorstelling is speels en tegelijk gewichtig door de symmetrie en de uitvoering in koper. Deze combinatie maakt het bijzonder. Het past uitstekend bij de architectuur en is daar vanwege de frivoliteit een waardevolle aanvulling op. De twee varkentjes hebben de betekenis van humoristische relativering van de waarde van geld. Beeldend gezien vormen de varkens een op maat gemaakt, frivool accent tegen de functionele en strenge achtergrond van de architectuur. Daarom vormen ze een toegevoegde waarde op de architectuur.”
1889 Van Berchenstraat 31-35 Parkweg 1 (en Van Berchenstraat 21-29)
Hoek Parkweg en Van Berchenstraat (april 2024)
2 wandtekens herinneren aan de panden op de hoek van de Parkweg en Van Berchenstraat aan de molen Sans Souci. Deze woningen zijn gebouwd voor de weduwe van der Waarden door de bouwdkundige van der Waarden.
In 1880 werden bouwterreinen uitgegeven na de sloop van de vestingwerken. De daadwerkelijke bouw liep vertraging op, omdat de molen op de St. Jacobsmolen niet gesloopt kon worden. Voor het verhaal van de molen zie het artikel hieronder.
De St. Jacobsmolen, ook Polmolen “Sans Souci” genoemd, met handgeschreven verklarende tekst: “Molen op de wal der vesting. Berucht omdat de molenaar hem niet wilde laten onteigenen. Gekocht op speculatie door tante Sien, die er huizen bouwden aan de Walstraat. Een molentje staat nog op een der huizen” (Tante Sien, Clasina Barbara Philomena Felet, was de vrouw van Lambertus Theodorus van der Waarden), 1882-1885 (Gerard Korfmacher via F475531 RAN)
In 1887 vindt de veiling van de molen alsnog plaats. Hij wordt dan op 16 mei verkocht voor f.4900 aan “Tante Sien”, de weduwe Van der Waarden. De kopers zijn bereid de molen met de gemeente te ruilen tegen een bouwterrein van ongeveer 800 c.A., met 30M. gevelbreedte aan de van Berchenstraat. Daarop wordt de molen op 18 juni voor f50,- verkocht.
In 1888 krijgt Christina Barbara Philomina Felet, voormalige koopvrouw en weduwe van winkelier Lambertus Theodorus van der Waarden vergunning tot het bouwen van 3 huizen aan de Van Berchenstraat. Deze woningen zijn gebouwd door de bouwkundige Van der Waarden, een achterneef van Lambertus.
De Gemeentelijke Monumentenlijst “De woningen zijn uitgevoerd in een eclectische bouwstijl waarin verschillende historische bouwmotieven zijn gecombineerd en toegepast.” Hierbij wordt verder een uitvoerige beschrijving van het pand gegeven.
Tegenwoordig zijn de panden als kamers verhuurd.
Ook de naastgelegen panden Van Berchenstraat 21 -29 zijn gebouwd in opdracht van de weduwe met Van der Waarden als architect.
De St. Jacobstoren is in de 16e eeuw gebouwd, het meeste zuidelijke restant van de stadsmuur. Daarop stond de St. Jacobsmolen, die de bijnaam Sans Souci kreeg vanwege het conflict tussen de gemeente en de molenaar. Het torentje uit de jaren 70 is een herinnering aan deze molen.
Gemeentelijk Monument
Het pand is een gemeentelijk monument. Als waardering:
“Architectuurhistorische waarde vanwege het nog gave exterieur en het grotendeels nog aanwezige interieur (op basis van het locatiebezoek aan de Van Berchenstraat 35 en Parkweg 1) met diverse oorspronkelijke interieurelementen zoals deurlijsten, stucplafonds, schouwen en raamkozijnen. Stedenbouwkundige waarde vanwege de beeldbepalende ligging op de kruising van de Van Berchenstraat, Parkweg, Regulierstraat en Eerste Walstraat; als onderdeel van de eerste stadsuitbreidingen van Nijmegen na de sloop van de vestingwerken en de ligging aan het Kronenburgerpark. Cultuurhistorische waarde vanwege de connectie tussen het pand en de historische St. Jacobsmolen die op deze locatie heeft gestaan, waaraan de gevelstenen herinneren.”
Wandtekens Sans Souci
Sans Souci, hoek Parkweg – van Berchenstraat (april 2024)
Sine Cura, Van Berchenstraat (april 2024)
2 gevelstenen herinneren aan de voormalige molen.
Gevelsteen hoek Parkweg-Van Berchenstraat
Op de hoek van de Parkweg- Van Berchenstraat is boven de deur een gevelsteen ingemetseld van de molen Sans Souci, waarbij het nog maar 2 wieken heeft. Dit is een herinnering aan de molen die op de St. Jacobstoren stond.
Gevelsteen Sine Cura van Jac. Maris
Van Berchenstraat 31
Maris ontwierp voor Jan Brinkhoff de gevelsteen op Van Berchenstraat 31. Het hangt naast de voordeur van de woning, waar hij in 1958 (MCMLVIII) ging wonen. Brinkhoff was hoofdredacteur van historische vereniging Numaga en schrijver van boeken over de geschiedenis van Nijmegen. Hij vernoemde zijn woning naar de molen, waarbij hij het Franse Sans Souci vertaalde naar het Latijnse Sine Cure (beide betekenen: “zonder zorg”).
(Overige) Bronnen en Verder Lezen
Herinnering aan een walmolen, Noviomagus en dan vooral de bijdrage van Rob Essers. Hierin ook een link naar de winkel van Van der Waarden.
Something fishy going on, Pipsqueak was here, Zes Huizenhof (april 2024)
Het Muurschilderij Something fishy going on van Pipsqueak was here ligt wat verscholen in de Zes Huizenhof, geen plek de Bloemerstraat en Regulierstraat. De muurschildering is aangebracht tijdens de Big Draw van 2019; zo noemt Pipqueak was here het schilderij tevens zelf op hun site.
Zie voor meer over Pipsqueak was here ook het artikel over Meisje met de beer.
Het meisje met de vis is ook gebruikt in Bar BAUT in Amsterdam
Van Welderenstraat 108, augustus 2023 (Google Streetview) met de verbouwde gevel uit 1934 door architect Ebing
De Van Welderenstraat 108 is waarschijnlijk gebouwd in de eerste jaren van 1880. Daarbij kreeg de winkel haar uiterlijk in 1934, wanneer de benedenwoning wordt verbouwd naar wolwinkel de Papaver naar een ontwerp van architect Ebing.
Vooraf
”Bestaande toestand” Van Welderenstraat 108-110, Datum tekening 5-4-1934 (D12.400971)
De architect van het pand is nog niet bekend. Bij de verbouwing in 1934 wordt de benedenverdieping omschreven als “benedenhuis”. De dakkapel van nummer 106 is hetzelfde als die van 108: mogelijk betreft het dezelfde architect en project.
Afgaande op de kaart van het Bevolkingsregister 1880 lijkt de eerste bewoner van het pand Sara Ida Catharina Louisa Meurs (Gendringen, 23/7/1845) te zijn, weduwe van Wierts Van Coehoorn. Zij komt hier op 14-2-1884 met haar kinderen en een dienstbode te wonen. Ze zijn dan afkomstig uit Ubbergen. Op 18-9-1885 vertrekt ze naar Amsterdam. Het adres is op dat moment van Welderenstraat 37a.
Daarna komt Johannes Courtois (8-2-1852 Brummen) er vanaf 3-12-1885 met zijn gezin te wonen. Zijn beroep is ”Particulier’. Ze zijn dan afkomstig van Soerabaia. Op 27-4-1889 vertrekt het gezin naar Ubbergen. Het adres is op dat moment van Welderenstraat 12.
Op 28-5-1889 komt Agatha Maria van Luik (6-4-1828 Naaldwijk) er te wonen. Zij is “zonder” beroep. Haar adres is van Welderenstraat 13, waarbij “het blauwe potlood” van Welderenstraat 108 heeft bijgeschreven. Haar vorige woonplaats is moeilijk te lezen. Zij komt nog voor in het Adresboek 1915.
Dan staat in het Adresboek 1916 de dames A. en E. en C. Schoonen en in dat van 1918 H.P. Daalderop. In het Adresboek van 1932 en 1934 komt C.P.L. Clemens, stucadoor voor en daarnaast Mej. C.E.J. Clemens. In De Gelderlander 29/5/1934 adreveert Chr.J. Clemens, stukadoors- en wittersbedrijf, dat hij verhuisd is naar Vondelstraat 43.
Verbouwing De Papaver
Plan tot verbouwing van een Benedenhuis tot Winkelhuis a/d van Welderenstraat No 108-110 te Nijmegen, Sectie B. 768, Architect Ebing, Datum tekening 6-5-1934 (D12.400972)
Bij de verbouwing blijkt A. Zwetsloot de eigenaar te zijn. Waarschijnlijk betreft het Adrianus Zwetsloot, “zonder beroep”, die op dat moment op Parkweg 44 woont. In oktober 1934 opent Rie (Maria Gerarda) van Breukelen (19/01/1907 – 26/07/2000) haar winkel. Haar portret is te zien op: F9929 (tevens een bron van dit artikel). Zij blijkt in mei 1934 vanuit Soest naar Nijmegen te zijn gekomen (PGNC 27/10/1934).
De Gelderlander schrijft over de opening:
“Wolhuis “De Papavaer”.
In het tot winkelhuis verbouwde pand aan de v. Welderenstraat 108 opent mej. Rie v. Breukelen heden een nieuwe zaak in kousen, sokken, wol en handwerken, welke zaak zij betitelt met den weidschen naam “De Papaver”. Biedt het artikel wol in dit nieuwe magazijn een overweldigend keuze, vooral de afdeeling dameshandwerken is buitengewoon gesorteerd, waarbij de vakkundige voorlichting en ontwerpen voor de dames een waarborg zijn voor vakkundige bediening.
Onder voorlichting van den architect den heer C.J. Ebing kwam deze verbouwing in zeer korten tijd tot stand, waarbij hij goede hulp had van de aannemersfirma Brands en Olthof. De electrische installatie werd geleverd door den heer Albers, terwijl de heer v.d. Zand de ornamenten leverde. De heer P. Gerrits verzorgde het keurige schilderswerk.” (De Gelderlander 12/10/1934)
Het PGNC vermeldt dat van Breukelen zelf “tientallen jaren in de eerste zaken werkzaam is geweest”. En daarnaast blijkt Ebing het werk dichtbij had: hij had zijn kantoor op Van Welderenstraat 106. (PGNC 12/10/1934).
Vervolg
Advertentie De Papaver (PGNC 22/3/1940) Van Welderenstraat 108
Rie van Breukelen zal tot haar huwelijk in 1942 haar zaak hebben, totdat zij in 1942 trouwt met electro-installateur Wim (Willem Rudolph Marie) Groos (29/03/1906 – 09/10/1962) (F9929).
In De Gelderlander 28/10/1944, De Gelderlander 26/2/1947 en De Gelderlander 16/2/1949 staan advertenties dat het een winkel is van Perfecta, “Stomen. Verven. Stoppage.”, die haar kantoor en fabriek op de Van Goorstraat 27 heeft.
In de De Gelderlander 24/2/1951 staat vervolgens weer een advertentie van Wol- en handwerkhuis De Papaver. Op De Gelderlander 24/12/1954 zit J. Hamers op dit adres (waarbij hij als prijs een fles lotion weggeeft). Firma Joh. Hamers en Co. adverteert in De Gelderlander 14/7/1956 met Zweedse nylon elastieken kousen.
Molenstraat 105 hoek Van Welederenstraat, maart 2024
Architect Oscar Leeuw ontwierp 2 verbouwingen voor Molenstraat 105: voor bakker annex lunchroom Creyghton en in 1919 voor kledingmagazijn Bischoff.
Vooraf
Een houtgravure van Banketbakkerij Creyghton, een reclame advertentie, 1900 (RAN F19800)
Op de hoek van de Van Welderenstraat en de Molenstraat staat een groot pand, dat rond 1900 gebouwd is.
De architect van het pand is niet achterhaald. Daar de bewoner op Molenstraat 42 (Nu Molenstraat 105) in het Bevolkingsregister 1880-1890 Haspels is, is het niet ondenkbaar dat hij/de Gebr. Haspels de aannemer/architect van het gebouw is geweest. In het Bevolkingsregister 1890 staat de vermelding dat hij naar de St. Annalaan 11? is vertrokken.
Notaris Hijink
Aankondiging verhuizing Notaris Hijink naar Molenstraat 105 (PGNC 5/11/1892)
In PGNC 5/11/1892 plaatst Notaris Hijink de advertentie dat hij verhuisd is “naar het huis: hoek Molenstraat – Van Welderenstraat. In juli 1892 was W.E. Hijink benoemd tot notaris binnen het arrondissement Arnhem, standplaats Nijmegen. Daarvoor was hij notaris te “Dinksperloo” (Dinxperlo) (De Gelderlander 28/7/1892).
in 1895 vraagt hij een bouwvergunning aan voor een pand aan de Oranjesingel (Gemeenteverslag 1895), waar hij in de loop van 1896 naar toe zal verhuizen.
Creyghton Lunchroom de Molenpoort
Uiterst rechts Creyghton: De Molenstraat , gezien vanaf de kruising met de Van Welderenstraat en de In de Betouwstraat. In het midden het pand De Bonte Os, op de hoek met de Tweede Walstraat, 1900 (F46492 RAN)
In maart 1896 vragen de Gebr. Haspels een vergunning aan tot het oprichten van eene bakkerij in perceel Molenstraat, hoek Van Welderenstraat, kadastraal sectie B. no. 1855.” (De Gelderlander 15/3/1896). Waarschijnlijk betreft het de verbouwing voor Creyghton.
Detail: op het linkerbord lijkt N Creyghton te staan, op het rechterbord is duidelijk “Ijs Wijnen” en in het midden “Ververschingen” te lezen (Detail (F46492 RAN)
In ieder geval opent N.J. Creijghton in juni 1896 zijn bakkerij.
Op de bovenstaande foto, door het RAN op 1900 gedateerd, staat uiterst rechts de bakkerij van Creyghton. Op het linkerbord lijkt N? Creyghton te staan, op het rechterbord is duidelijk “Ijs Wijnen” en in het midden “Ververschingen” te lezen.
Advertentie N.J. Creyghton (De Gelderlander 22/10/1896)
Advertentie N.J. Creyghton (PGNC 27/8/1901)
De Gelderlander over de opening:
“Nijmegen, 23 Juni.
Naar mate onze stad zich uitbreidt, voornamelijk met villa’s en heerenhuizen, neemt ook het getal winkels toe van weelde en goede smaak.
Zoo is nu weder een luxe-zaak gevestigd in het nieuwere gedeelte der Molenstraat, door den heer N.J. Creijghton, die ons zal toonen, wat delicaats er in banketbakkerij en keuken kan geproduceerd worden.
Het fraaie pand, weleer bewoond door den notaris Hijink, is inwendig grootendeels verbouwd en voor zijn nieuwe doeleinde uitstekend ingericht. Een luchtige, doorzichtige winkel, frissche keuken en kelder en een bakkerij met de beste machines, ziedaar wat de heer Creijghton ons toonde. De ondernemer heeft aan zijn zaak nog verbonden een salon voor ververschingen, dat er keurig uitziet en welks interieur zijn stoffeerder, den heer W.A. Smals, alle eer aandoet.
De heer C. was dezen morgen bezig de laatste hand te leggen aan zijn installatie, om nog heden te kunnen openen.” (De Gelderlander 24/6/1896)
1902: Verbouwing Lunchroom door Oscar Leeuw
Het interieur van Creijghton’s banketbakkerij; hoek Van Welderenstraat, 1910-1920 (dr Jan Brinkhoff via D414 RAN)
“Lunchroom en Bodega “de Molenpoort”.
Onder dezen naam is onze stad met een inrichting verrijkt, zooals er reeds in de onderscheiden groote steden worden aangetroffen, maar tot dusver hier nog steeds gemist werd. Den heer Creyghton, de gunstig bekende cuisinier en confiseur op den hoek van de Molenstraat en Van Welderenstraat heeft genoemd pand naar den laatsten smaak doen verbouwen en voor een groot gedeelte doen inrichten tot een zoogenaamde Lunchroom of ontbijtzaal vooral bestemd ter dienste der vele vreemde bezoekers onzer stad, die met den trein arriveerende langs den Stationsweg Nijmegen binnenkomen en op dezen vooruitspringenden hoek voortaan een “zoeten inval” zullen vinden; wel te verstaan, niet in dien zin hier enkel zoetigheid zal te verkrijgen zijn; want wie het sierlijk gedrukt tarief, op de tafeltjes ter inzage liggend, raadpleegt, bemerkt dat hier van alles te bekomen is, wat een vermoeid reiziger in de gauwigheid kan opknappen.
Alles is er op ingericht om hem zoo spoedig mogelijk te helpen. Met de gemakkelijke kleine deur valt hij in eens in huis en heeft zich maar aan een der ronde tafeltjes te zetten om te bestellen wat hij verlangt. De degelijkheid der consumptie en de matigheid der prijzen is een waarborg dat wie eenmaal de lucnchroom van den heer Creyghton bezocht heeft, er bij een volgende gelegenheid niet zal voorbijgaan.
Het is er een allergezelligst zitje, met levendig uitzicht op de drukke Molenstraat en het frissche Keizer Karelplein.
Maar ook de ontbijtzaal zelve verdient bekeken te worden. De heeren Oscar en Henri Leeuw, onderscheidenlijk als bouwmeester en sierkunstenaar, hebben hier een juweeltje van smaakvol comfort geschapen, dat men zelden zoo in ons land zal aantreffen.
De zaal is in het rond met gelakt mahoniehout beschoten, dat in de natuurlijke kleur is gehouden en alleen aan den bovenrand met een bescheiden versiering in gestilleerde bloemen prijkt. Daarboven zijn op gobellin-doek wandschilderingen aangebracht, die aan de eene zijde de oude voormalige Molenpoort, aan de andere zijde den helaas sinds meer dan 100 jaar gesloopten burcht van het Valkhof voorstellen.
Bij deze wandschilderingen sluit zich bijzonder gelukkig een op doek, in lichte kleuren geschilderd plafond aan, waarvan een ongemeen origineel gevormde, in rood en geel koper uitgevoerde lichtkroon neerdaalt. Deze kroon is naar ontwerp van de heeren Leeuw vervaardigd door de firma Stokvis te Arnhem, terwijl het koperwerk van het buffet het werk is van den heer Creyhton te Leiden, een broer van den eigenaar.
Het buffet, op zich zelf een fraai stukje van moderne meubelkunst, steekt met zijn spiegels en schitterend glaswerk fraai af tegen een achtergrond van donkerblauwe gebrande tegels (ongeveer de kleur van het grand blue de Sèvres), waarin een met koper afgezette opening is gelaten, bestemd voor het aangeven der warme spijzen en dranken, die alzoo recht uit de keuken in de ontbijtzaal kunnen aangevoerd worden.
Tafeltjes en stoeltjes, ook van gelakt mahonie, zijn rond, met stevig constructief onderstel, wat bij druk bezoek heel doelmatig is.
Verder wordt er nog een stelling aangebracht voor fusten, waaruit de geurige morgenwijnen worden getapt van de “Continental Bodega Company”, waarvan de heer Creyghton voor Nijmegen de filiaal heeft.
Door sierlijke poitières in groen peluche heeft men toegang tot een kleiner zaaltje, bestemd voor gasten, die wat langer kunnen vertoeven en wat meer op hun gemak wenschen te zitten.
Beide zalen worden centraal verwarmd door een heet-water-inrichting, aangelegd door de firma Stokvis te Arnhem. In de lunchroom loopt de verwarmingsbuis onder de zitbank door, die onder de ramen is aangebracht.
Zeggen wij ten slotte nog dat de vertimmering werd uitgevoerd door de Gebrs. Haspels, terwijl de heer Th.H. Smals voor het schilderwerk zorgde.
Wij raden ieder aan, de nieuw geopende lunchroom eens met een bezoek te vereeren. Wij twijfelen niet of alle bezoekers zullen het met ons eens zijn, dat de ondernemingsgeest van den heer Creyghton onze stad werkelijk met een inrichting verrijkte, die door velen, niet het minst de vreemde bezoekers, zal gewaardeerd worden.“ (De Gelderlander 4/3/1902)
Kledingzaak Gebr. Bischoff
1919, hoek Molenstraat- van Welderenstraat (huidig: Molenstraat 105)
Detail Verbouwing v/h percel hoek Molen- en Van Welderenstraat, Sectie B No 3022 (detail D12.385503)
Rond 1919 vestigt Bischoff’s kledingmagazijnen zich op dit adres. Ook hier was Oscar Leeuw de architect. Het lijkt er op dat hij degene is die de gehele gevel heeft laten pleisteren, zoals uit het onderstaande artikel blijkt: “Uitwendig ziet het magazijn er uit als een modepaleis. De architect, de heer Oscar Leeuw, heeft den gevel op de meest eenvoudige manier tot een imponeerende façade gemaakt, waarop de naamletters der firma reeds van verre de aandacht trekken.”
“Gebr. Bischoffs’ kleedingmagazijnen.
De hoek Molenstraat- van Welderenstraat zal hedenavond in vollen glans van kunstlicht gloren.
Heden zijn immers de groote kleedingmagazijnen van de Gebr. Bischoff voor het erst geopend en wordt in zeven étalages van de ruime magazijnen te kijk gesteld wat deze firma het Nijmeegsch koopend publiek zal bieden in het genre heeren-, jongeheeren- en kinderkleeding.
Deze nieuwe Nijmeegsche zaak wordt aangekondigd als het grootste en voordeeligste kleedingmgazijn van Nijmegen.
Wat de eerste reclamehoedanigheid betreft, daarover kan door ons een oordeel geveld worden, en wat de tweede aanbevelingskwaliteit aangort, daarover zal het publiek zelf het beste kunnen oordeelen, door vergelijkingen te maken met andere firma’s.
Bischoff gezien vanuit de Bisschop Hamerstraat in de richting van de Korte Molenstraat, 1935 (A.J. v.d. Veer via F27088 RAN)
En rijk voorzien zijn de magazijnen van Gebr. Bischoff. De beneden- en bovenwinkel bevatten een keur van kleedingstukken, voor iedere beurs en voor iederen rang en stand; men vindt er de meest elegante coupe en de meest eenvoudige kleeding in rijke keuze.
Benevens is beneden een afdeeling honnellerie: een afdeeling hoeden en petten, cravatten en linnenwerk, tevens zijn er twee ruime paskamers ingericht, terwijl de schitterende en ruim gebouwde vitrines aan het uiterlijk van den modernen winkel een aantrekkelijkheid en levendigheid geven welke dit magazijn tot een bijzonder sieraad maken op dit drukke punt van onze stad.
Van den winkel bereikt men langs een gemakkelijke trap de maatafdeeling, welke al even groot van oppervlakte is als de lange, breede benedenwinkel; ook hier zijn eenige keurige paskamers ingericht en vindt de cliëntèle alle gelegenheid kalm een keuze te doen uit den grooten voorraad goederen voor iedere beurs- chic en hoogste eenvoud.
De tweede verdieping wordt ingenomen door de coupeurs-afdeeling en de ateliers voor maatwerk- de firma laat zelf al haar confectie vervaardigen.
Uitwendig ziet het magazijn er uit als een modepaleis. De architect, de heer Oscar Leeuw, heeft den gevel op de meest eenvoudige manier tot een imponeerende façade gemaakt, waarop de naamletters der firma reeds van verre de aandacht trekken.
De aannemer, de heer M.C. Konings, heeft den verbouw kranig uitgevoerd, het schilderwerk is verricht door den heer A. Zijlvaart; de firma Moll droeg zorg voor electrisch aanleg, terwijl het behangerswerk keurig verzorgd werd door den heer Peters, behanger en stoffeerder in de Eilbrachtstraat.
De Molenstraat heeft als winkelstraat weer een stap vooruitgegaan met Bischoff’s magazijnen!” De Gelderlander 12/4/1919
Advertentie Bischhoff’s Kleeding Magazijnen (De Gelderlander 9/4/1926)
Gemeentelijk Monument
Het pand is sinds 1988 een gemeentelijk monument. Bij de aanwijzing:
“Als een geheel ontworpen hoekcomplex van drie bouwlagen, van gebogen vorm,met 14 assen.
Oorspronkelijk als schoon metselwerk behandelde gevels, waarvan alleen die van Molenstraat 103 nog in oorspronkelijke toestand is; alle andere kort na de eeuwwisseling gestuct. Platte daken met pannengedektedakschilden aan de straatzijden (aan Van Welderenstraat vervangen doorrubberoid). Op hoek grote rechthoekige dakkapel, aan Molenstraat twee halfronde kappellen met rond venstertje. Een dergelijke kapel aan de Van Welderenstraatvervangen (na 1900) door brede kapel met drie ramen. T-vormige vensters metlicht gewelfde bovendorpels; kleine balkons op de etages van de straathoekverwijderd en tot ramen gewijzigd. Etages door smalle lijst gescheiden;gevels door risalieten en verdiepte vakken gebroken; voortgezet in degeprofileerde goten. Vlakke gootlijst waarvan alleen die van Molenstraat103 nog met versiering van verhoogde velden.Bouwtijd: ca. 1880-1882. Door verbouwing aangetast doch in de hoofdvormen goed bewaarde karakteristieke hoekoplossing, van groot belang als inleidingsmotief van de Molenstraatsbebouwing en als pendant van de tegenoverliggende, gelijkvormige straathoek.”
Wonen in Nijmegen 