Kubus met uitslag, Gerard Walraeven, Westerpark (mei 2026)
Deze Kubus met Uitslag is een van de werken van Gerard Walraeven in het Westerpark. Een van de andere werken is eveneens een kubus. Waar die kubus vrijwel is ‘ingepakt’, is de kubus op de foto vrijwel geheel ‘uitgepakt’. De geroeste verpakking laat een kubus van gepolijst staal zien, welke het licht en de omgeving reflecteert.
Oorspronkelijk stond het beeld in het Julianapark.
Kubus met Uitslag, Gerard van Walraeven locatie Westerpark Nijmegen
sculptuur vrouwenfiguur, Oscar Goedhart, 1973 Westerpark Nijmegen
Dit beeld maakte samen met het andere beeld van Oscar Goedhart in het Westerpark ooit onderdeel uit van de fontein bij het G.A.K. (later UWV) kantoor. Het is goed te zien hoe de kunstenaar aan het beeld heeft gewerkt.
In een artikel van Ad Lansink: “‘Tegenstellingen blijven mij boeien. De kastanje: ruwe bolster met blanke pit. Licht bestaat niet zonder donker. Op de dag volgt de macht, en omgekeerd’, aldus Oscar Goedhart toen ik hem voor ‘Beeldspraak – Gesprekken met kunstenaars uit het Rijk van Nijmegen’ vroeg naar de tegenstelling tussen het ruwe gietsel en het gepolijste brons van zijn indrukwekkende beelden. Die tegenstelling werd een regelrechte wisselwerking, een wederzijdse versterking.”
Vrouw uitkijkend over water, Ed van Teeseling, Waalkade, 1982 (mei 2024)
“Ed van Teeseling werd door velen gezien als de ‘stadsbeeldhouwer’ van Nijmegen en de nestor van de Nijmeegse beeldhouwers.” In Nijmegen zijn ongeveer 20 werken te zien in de openbare ruimte. Daarnaast maakte hij tal van beelden in andere plaatsen.
Deze pagina verzamelt van hem gevonden werk en zal van tijd worden aangevuld. Na een korte levensbeschrijving volgen de reeds gevonden werken.
Jeugd en Opleiding
Eduard Andreas Willibrordus (Ed) van Teeseling (Amsterdam, 29 november 1924 – Nijmegen, 14 juli 2008) was een Nederlandse beeldhouwer.
Van Teeseling werd geboren in Amsterdam, maar bracht in Nijmegen zijn jeugd door. Een Tirols beeldhouwer leerde hem in hout te snijden. In 1942 werd hij vervolgens als leerling aangenomen aan de Arnhemse Academie. Met een onderbreking door oorlog, studeerde hij daar af. Daarna werkte hij in een aantal grote beeldhouwateliers, onder andere dat van Uiterwaal. Ook vervolgde hij zijn opleiding door naar het Académie de la Grande Chaumière in Parijs te gaan. In 1949 vestigde hij zich in Nijmegen.
Stadsbeeldhouwer van Nijmegen
“Ed van Teeseling werd door velen gezien als de ‘stadsbeeldhouwer’ van Nijmegen en de nestor van de Nijmeegse beeldhouwers.” (wikipedia) In Nijmegen zijn ongeveer 20 werken te zien in de openbare ruimte. Daarnaast maakte hij tal van beelden in andere plaatsen. Ook maakte hij veel vrije werken in brons, steen en gebakken klei. Daarnaast schilderde en tekende hij.
Betrokkenheid
Ook had hij in Nijmegen vele bestuurs- en adviesfuncties. Bovendien was hij tot eind jaren tachtig docent aan de Vrije Academie in Nijmegen. “Hij stond aan de wieg van de Gemeenschap Beeldende Kunst Nijmegen (GBKN), kunstenaarscentrum De Olifant en Stichting DAK die ateliers beheert voor kunstenaars.” (wikipedia).
Hij had een tijdlang een galerie in het Besiendershuys, waar hij samen met zijn vrouw Ingeborg Brounts ook woonde. “Tot aan zijn dood op 14 juli 2008 was Van Teeseling nog dagelijks aan het werk in zijn atelier aan de Pijkestraat in Nijmegen.” (wikipedia)
Saint Louis
1951 Bijleveldsingel 153 (tuin Stichting KION)
Muurreliëf St. Louis door Ed van Teeseling, Bijleveldsingel 153 (oktober 2025)
Keizer Trajanus (samen met Charles Hammes)
1956 Keizer Trajanusplein
Beeld Trajanus op Trajanusplein (september 2024)
Pegasus
1965 Berg en Dalseweg/Hengstdalseweg, Hengstdal
Het beeld van Pegasus, vervaardigd uit kunststeen door Ed Teeseling in 1965 staande in het plantsoen tussen Berg en Dalseweg en Hengstdalseweg, 1975 (Frans Kup via F27367 RAN CCBYSA)
Mercurius
1962 (Oorsponkelijk Katholieke Vormingsschool voor de Detailhandel, Goffertweg, tegenwoordig in depot)
Een reliëf in brons van Ed van Teeseling uit 1962, voorstellende Mercurius , geplaatst op de Detailhandelschool, later de Katholieke Scholengemeenschap voor de LMO-MMO Gelre ; P.S. in 2018 ligt het beeld opgeslagen op de gemeentewerf in afwachting van een nieuwe stek, 1975 (Frans Kup via F17216 RAN CCBYSA)
Zittend kind, beeld van Ed van Teeseling (juli 2024)
Ed van Teeseling maakte dit beeld van een zittend kind, dat zijn armen om zijn benen heeft geslagen. Hij lijkt naar niets of niemand te kijken. Lijkt hij, zoals KOS schrijft, “diep verzonken in gedachten is” of is juist van het tegenovergestelde het geval. KOS: “Het beeld heeft een zekere spanning: ondanks het feit dat de jongen roerloos stil zit, geeft hij het gevoel dat hij ieder moment kan opspringen. De sokkel is gemaakt van beton, het beeld zelf is in brons gegoten.”.
Naast hem staat een bankje, dat mensen uitnodigt om te komen zitten.
Ooit stond het beeld op een andere locatie van de Heijendaalse weg, maar ik ben vergeten wat de precieze locatie was (eigen herinnering).
Op de hoek van de Parkweg en Pijkestraat staat het beeld van de Gouden Engel. Beeldhouwer Fred van Teeseling liet zich inspireren door de Nijmeegse legende van de Gouden Engel uit 1600: het verhaal over een tragische liefde en over een engel van puur goud die ergens in de binnenstad van Nijmegen begraven zou moeten…
Vrouw uitkijkend over water, Ed van Teeseling, Waalkade, 1982 (April 2024)
Het Waalbeeld (Surveillant de la Riviere) gemaakt in 1981 door Ed van Teeseling op de oorspronkelijke plaats.
Het beeld stond eerst onderaan de Grotestraat, gezien in de richting van de Waalbrug maar werd later verplaatst en staat nu op de waterkeringsmuur nabij de Lage Markt, 11/11/1982 (Ber van Haren via KN13594-13 RAN Auteursrechthouder: Gemeente Nijmegen)
Twee Reliëfs van Ed van Teeseling
Grotestraat
Een groot aantal zijn in de jaren tachtig geplaatst ter gelegenheid van de waterkeringsmuur.
Muursculptuur Ed van Teeseling, Waalkade/Grotestraat
Op de muursculptuur bij de afsluiting Waalkade/Grotestraat is het gemeentewapen van Nijmegen in abstracte vorm te herkennen: een dubbele adelaar met een wapenschild (waar normaliter een leeuw op staat)
aan de andere zijde is het tweede reliëf geplaatst.
Dubbele adelaar Muursculptuur, Ed van Teeseling, Waalkade Grotestraat (mei 2024)
1977, Tweede Oude Heselaan 386 (Wijkcentrum Titus Brandsma)
Sculptuur Gerard Walraeven 1977 aan de Tweede Oude Heselaan 386
De sculptuur van Gerard Walraeven bestaat uit stalen platen met een roestlaag. Ze lijken er wat verloren bij te liggen, zeker nu er fietsenrekken omheen zijn geplaatst. Toch zijn deze platen er bewust zo neergezet. Elke plaat varieert in dikte en lijkt op een natuurlijke manier te buigen. Een ander sculptuur van Walraeven met gebogen platen staal staat in het Westerpark, evenals een aantal andere werken van hem.
Op F11341 RAN is een foto van het Wijkcentrum Titus Brandsma te zien met op de voorgrond de sculptuur, dan nog zonder fietsenrekken.
Zonder titel, Gerard Walraeven, 1976. In het Westerpark Nijmegen
Dit kunstwerk ‘zonder titel’ is een van de werken van Gerard Walraeven in het Westerpark. Na jarenlang in depot te hebben gestaan, is het beeld geplaatst in dit park.
Op de site The Story Behind it: “Het wordt in een vierkantcompositie tegen elkaar gelegd: drie kwadraten in staal en één kwadraat als leegte. Wat zijn de afwegingen van de kunstenaar geweest om het beeld zijn huidige vorm te geven? Het kunstwerk is in staat om deze vraag op te roepen; het is aan de toeschouwer te fantaseren over de mogelijke antwoorden….”
De geronde, verroeste platen doen tevens denken aan een ander werk, eveneens in Oud-West: het sculptuur uit 1977, bij Wijkcentrum Titus Brandsma, Tweede Oude Heselaan 386
Het hoofdgebouw van de R.K. Universiteit aan het Keizer Karelplein met beeld Thomas van Aquino, 1925-1930 (Dr. Jan Brinkhoff via D312 RAN)
August Falise maakte het standbeeld van Thomas van Aquino, een geschenk van de Dominicaanse orde: De viering dat het 600 jaar geleden was dat Aquino heilig werd verklaard viel vanwege de opening van de universiteit. Het heeft verschillende locaties gekend: aanvankelijk aan het Keizer Karelplein, daarna de Wilhelminasingel en tegenwoordig de Comeniuslaan.
Het standbeeld van Thomas van Aquino is gemaakt door August Falise. Het was een geschenk van de Dominicaanse orde aan de universiteit bij de opening van de universiteit in 1923; het beeld was op dat moment nog niet gereed. Vanaf 1 juni 1926 stond het beeld voor het hoofdgebouw van de R.K. Universiteit aan het Keizer Karelplein.
1946: Bij de onthulling bij het beeld van Thomas van Aquino
“Dies Natalis der R.K. Universiteit.
Overdracht Standbeeld van St. Thomas.
Nadat in de St. Augustinuskerk de tweede Dies Natalis van de R.K. Universiteit kerkelijk was herdacht, heeft voor het Universiteitsgebouw de overdracht aan de St. Radboudstichting plaats gehad van een standbeeld van St. Thomas van Aquino, dat haar is geschonken door de Nederlandsche provincie der Dominicanen. De schenkers wenschten met de oprichting van het standbeeld de herinnering te bewaren aan het zesde eeuwfeest van de Heiligverklaring van Thomas, welke samenviel met de stichting van de R.K. Universiteit.
Bij de plechtigheid waren o.m. aanwezig het bestuur der St. Radboudstichting, de Vicaris-Provincialis der Dominicanen, Pater Jurrius en de prior van het St. Dominicuscollege Pater Kolkman, de deken van Nijmegen, Mgr. van Son, het Curatorium en de Senaat van de R.K. Universiteit, vele hoogleeraren, de Senaat van het R.K. Studentencorps en de vervaardiger van het monument, de beeldhouwer Aug. Falise uit Wageningen.
In verband met het slechte weer werden de redevoeringen gehouden in de vestibule van het Universiteitsgebouw, met gezicht op het nog niet onthulde monument.
De Vicaris-Provincialis Pater Jurrius, schetste in het kort de voorgeschiedenis van de oprichting van het standbeeld. Hij wees op het gezaghebbend woord van vele opeenvolgende Pausen, die de studie van St. Thomas als grondslag der ware wetenschap hebben aanbevolen. Paus Leo XIII verklaarde hem tot patroon van alle katholieke scholen. Hij wordt beschouwd als doctor communis, wiens leer de Kerk tot de hare heeft gemaakt.
Spreker wees er verder op, dat het nimmer de beteekenis eener R.K. hoogeschool zal kunnen zijn hare leerlingen enkel technisch te vormen. Haar streven is de synthese der wetenschap, welke alleen wordt verkregen door een volledige Roomsche cultuur. Daarom is St. Thomas de natuurlijke beschermer en patroon van het katholieke hooger onderwijs; daarom hield het samenvallen van het St. Thomas-jubileum met de stichting der Roomsch-Katholieke Universiteit zulk een gelukkig voorteeken in en wilde de Nederl. Provincie der Dominicanen die gelukkige coïncidentie herdenken door de schenking aan de St. Radboudstichting van dit standbeeld. Het is, aldus besloot spr. bestemd eenmaal te prijken voor het grooter en waardiger Universiteitsgebouw, dat naar wij hopen binnen afzienbaren tijd deze stad zal sieren. Daarom was het voor spr. een groote eer thans het beeld aan het curatorium der R.-K. Universiteit te mogen overdragen.
Namens het college van Curatoren, zeide de heer mr. Dr. J. Lubbers, dat het voor de R.K. Universiteit stellig een oorzaak van groote vreugde is, dat dit standbeeld is opgericht van den Heilige, die een haast bovenmenschelijk intellectueel en tegelijkertijd zoo diep en innig geloovige is geweest. Als vertegenwoordiger van het Curatorium dankte spr. hartelijk voor deze schenking en sprak hij de bede uit, dat de geest van den H. Thomas beschermend blijve zweven boven onze Universitas Carolina.
Daarna werd het standbeeld -dat is uitgevoerd in brons op een granieten voetstuk- onthuld en door de aanwezigen bezichtigd. Het stelt den H. Thomas in zittende houding voor, een vertoog houdend met de linkerhand rustend op een terzijde gelegen boek en het bovenlichaam, waarop de denkerskop, voorovergebogen. De heer Falise mocht na afloop van de plechtigheid vele gelukwenschen in ontvangst nemen met zijn welgeslaagden arbeid.” ( PGNC 31/5/1926)
Vervolg: locaties Wilhelminasingel en Comeniuslaan
Bij de gevechten rondom Market Garden werd het hoofdgebouw verwoest (het beeld bleef ongeschonden). Daarom werd gekozen voor een nieuwe locatie: in 1946 werd het beeld aan de Wilhelminasingel geplaatst, bij de aula van de universiteit.
Vanaf 1988 staat het bij de aula aan de Comeniuslaan.
Een mooie film van bijna 5 minuten is te vinden op:
Augustinus Franciscus Henri Falise (Wageningen, 26 januari 1875 – aldaar, 7 januari 1936) was een Nederlands beeldhouwer en medailleur. Hij volgde zijn opleiding aan de Academie voor Beeldende Kunsten te Amsterdam. Daarnaast kreeg hij les van prof. Albermann in Keulen in marmerhakken.
Als zelfstandig kunstenaar had Falise aanvankelijk medaillons en penningen gemaakt. Zijn eerste beeld, de Jonge Slaaf, uit 1901 is in het bezit van museum het Valkhof. Later maakte hij monumenten en standbeelden in opdracht. Hij was bevriend met Titus Brandsma, die hem meerdere opdrachten bezorgde.
Naast beeldhouwer was Falise leraar: in tekenen aan de Rijks H.B.S. in Wageningen en was hij leraar aan de Nijverheidsschool in Nijmegen. Bij zijn overlijden was hij leraar boetseren en anatomie aan de Middelbare Technische School van ’s-Hertogenbosch.
Naast het beeld van Aquino worden de volgende beelden bij zijn overlijden als “belangrijke werken” genoemd:
De Aula van de Universiteit aan de Wilhelminasingel is ontworpen door de architect Van Ooijen in 1931. Bij oplevering is de kritiek niet mals: “Ramp van Nijmegen”, “Pisbak”
Gezonde Vis Carla Dijs Westerpark oorspronkelijk bij school Aquamarijn 2008
De Gezonde Vis is een beeld van Carla Dijs. Tegenwoordig staat het in het Westerpark. Aanvankelijk stond het op het schoolplein van OWS Auquamarijn (Biezendwarsstraat).
In juli 2008 werd de Gezonde Vis onthuld op het schoolplein van de OWS Aquamarijn (Biezendwarsstraat). Op de website van Carla Dijs staat dat op de kop en staart 400 bronzen penningen zaten. Deze zijn vervangen door wit geverfde cirkels. Het beeld kwam tot stand als samenwerking tussen kunstenaars, school, wijkbewoners en bronsgieterij De olifant.
In het Julianapark staan een aantal prachtige, oude bomen en daarnaast veel moderne beelden. Oorspronkelijk lag hier Fort Kijk in de Pot en daarna een begraafplaats. Van deze begraafplaats resteert alleen een deel van de Protestantse graven.
Aangezien het grenst aan de Wedren en zelf deels gebruikt wordt tijdens de Vierdaagse, verwijst een deel van de beelden naar dit wandelevenement.
Julianapark aan de Prins Hendrikstraat met veel oude bomen en moderne sculpturen
Vooraf: van Lunetten tot Begraafplaats
De uitstulping linksboven zijn de lunetten Kyk in de Pot met daarachterSteene Kruys: Vesting Nijmegen in NIMEGUE/ G.Brakel ; del 1714 ; [rechtsonder in kader] / Ville forte dans la province | de Gueldre, avec les nouvelles |Fortifications | de Monsieur Coehoorn, 1714 (KPA-II-21 RAN)
Het park bevindt op de begraafplaats van de Stenenkruisstraat. Voordat hier een begraafplaats werd aangelegd, was het eeuwenlang de locatie van Fort Kijk in de Pot: de uitstulping linksboven op de kaart geeft de lunet Kijk in de Pot aan, met daarachter de lunet Steenen Kruys. Alleen de straatnamen herinneren nog aan deze forten.
Betekenis “Kijk in de Pot”
Deze lunetten waren rond 1700 aangelegd onder leiding van Menno van Coehoorn. De naam “Kijk in de pot”, of het verwant met namen als “Kijk in de Köken” zijn in meerdere plaatsen bekend voor een fort dat diende als uitzichtspunt om te zien of er een vijand aankwam. Deze lag zo hoog, dat men als het ware in de pot of keuken van de vijand zou kunnen kijken. Ook Deventer (16e eeuw) en Bergen op Zoom kenden een Kijk in de Pot. Waarbij die van Bergen op Zoom eveneens is aangelegd door van Coehoorn. Ook Banda, Tallinn, Danzig en Magdeburg hebben een fort met een dergelijke naam.
Verbouwing tot fort
Het omgebouwde Fort kijk in de Pot, 1862-1890 (GN10965 RAN)
Tussen 1861 en 1862 werden de lunetten verbouwd tot Fort Kijk in de Pot als onderdeel van de 19e eeuwse verdedigingsring. Hiervan was P.L. Teeuwissen de aannemer.
Dit fort heeft slechts 20 a 30 jaar bestaan: in De wikipedia over Altrade noemt 1880 als het jaar van sloop, die over het Julianapark noemt 1894.
Alleen de straatnaam herinnert nog aan het fort.
Begraafplaats
Begraafplaats Prins Bernhardstraat (maart 2024)
Daarna kwam de locatie in gebruik als Algemene begraafplaats. Deze begraafplaats aan de Stenenkruisstraat was de eerste buiten de wallen.
In de 19e eeuw kwam het verbod om doden binnen de stadsmuren te begraven. Allereerst vanaf 1810, na de inlijving van het Koninkrijk Holland bij het Franse Keizerrijk, mochten doden niet meer binnen de stadsmuren worden begraven. Daarop besluit het stadsbestuur p 13 november 1810 om een algemene begraafplaats aan te leggen buiten de Hertogsteegpoort, wat de later de Stenenkruisstraat is. Dit terrein was onderdeel van de vestinggronden dat in 1808 door Lodewijk Napoleon aan de stad had gegeven. De eerste begrafenis op deze nieuwe plek vond op 20 mei 1811 plaats. (in Pardisum https://stichtinginparadisum.nl/begraafplaatsen/stenenkruisstraat/).
Ook de wet uit 1829 – de Fransens waren immers weer vertrokken- bepaalt dat steden met meer dan 1.000 inwoners hun begraafplaats buiten de wallen moet hebben. Wanneer men precies gestopt is om overledenen (ook?) op het Stevenskerkhof te begraven, is mij niet bekend: 1810, 1829 of mogelijk zelfs 1869 (de Begraafwet). In ieder geval werden in de loop van de 19e eeuw de graven rond de kerk werden geruimd, waarbij beenderen werden overgebracht naar de Stenenkruisstraat.
Van links naar rechts een afzonderlijke locaties voor Joden, Protestanten en Rooms-Katholieken.
Plattegrond van de Algemene Begraafplaats aan de Stenenkruisstraat: van links naar rechts het Joodse, Protestantse en Rooms-Katholieke deel, 1900 (F33595 RAN)
Van buiten naar binnen bebouwde kom
Begraafplaats Prins Bernhardsttraat (maart 2024)
In eerste instantie lag de begraafplaats daadwerkelijk buiten de bebouwde kom. Het grensde daarbij aan de Wedren. Nijmegen groeide en om het kerkhof wel volop gebouwd. In 1905 werd de begraafplaats gesloten, waarop het daarna in verval raakte.
In 1925 vond de ruiming plaats van het noordelijk deel en in 1926 van het zuidelijk deel. Het middelste, protestante, deel bleef gehandhaafd. Hier lagen veel welgestelde Nijmegenaren. Rondom deze begraafplaats werd een hek geplaatst. Daarnaast zijn er nog 2 zerken in het Julianapark.
Op 20 mei 1926 vond de opening van het park plaats, hoewel de daadwerkelijke aanleg nog feitelijk moest beginnen: in 1927 het noordelijk deel en in 1928 het zuidelijk deel. Daarbij werd het park vernoemd naar de (toenmalige) prinses Juliana.
Tijdens de Tweede Oorlog was de officiële naam “Centrumpark”.
Vervolg park
In de jaren 50 moest een deel van het park in het noordoosten plaats maken voor de Doopsgezinde kerk. Een deel van het park is in gebruik als hondenuitlaatplaats, speeltuin en skatepark.
Beelden in het Julianapark
In het park zijn veel beelden te zien, waarvan een deel verwijst naar de Vierdaagse. Een deel van het park wordt dan gebruikt als onderdeel van het start- en finishterrein en een fietsenstalling.
Vanwege de 50e Vierdaagse werd een beeld geplaatst naar ontwerp van Vera Tummers-van Hasselt. Het stelt een jongen (de start) en meisje (de finish) voor, waarbij het meisje bloemen in haar handen heeft.
Deze plaquette is een gedenksteen voor de Vierdaagse van 2006. Niet alleen voor de 2 overleden wandelaars, “voor ‘allen die tijdens of ten gevolge van deelname aan de Vierdaagse’ gestorven zijn” Het ligt sinds 2007 in de buurt van de Wedren, bij het beeld van het Vierdaagsemonument.
Het planten van de Beatrixboom ter ere van de geboorte van de prinses. Het meisje met de schop op de rug gezien is Riet Vogelsang. Op de achtergrond de Van Gentstraat, 1/2/1938 (Fotopersbureau Gelderland via GN15491 RAN CCBYSA Auteursrechthouder J.F.M. Trum)
Het Julianapark kent een aantal bijzondere bomen:
Julianaboom, een witte paardekastanje in verband met de troonbestijging van Juliana, 1948
Beatrixboom, ter gelegenheid van haar 12,5 jubileum als koningin, 1993
Het planten van de Julianaboom in het Julianapark, 4-9-1948 (GN4966 RAN)Julianapark met Vierdaagsebeeld (oktober 2025)Bordje bij boom Julianapark (oktober 2025)Julianapark in de herfst (oktober 2025)Park/ hondenuitlaatplaats bij Julianapark, aan de overkant van de Prins Bernhardstraat (maart 2026)
In het park staat een bronzen beeld van Petrus Canisius. Dit is een werk van Toon Dupuis uit 1927. Naar aanleiding van het eeuwfeest van de Jezuïeten (voluit Sociëteit van Jezus geheten) in 1914, wilde Nijmegen uit dankbaarheid een beeld oprichten van Petrus Canisius. Daarvoor begon een inzamelingsactie.
Petrus Canisius (1521-1597) was een theoloog en de eerste Jezuïet van Nederland. Het werd in 1864 zalig verklaard en in 1925 heilig. In 1925 kreeg hij daarbij de eretitel van kerkleraar van paus Pius XI. Naar aanleiding van de heiligverklaring werden in Nederland verschillende Canisiusfeesten georganiseerd. Dit zorgde tevens voor een nieuwe impuls om een standbeeld op te richten.
Toon Dupuis
Standbeeld van Petrus Canisius ontworpen door Toon Dupuis, foto gedatereerd 1924 (F65889 RAN)
Daartoe werd een prijsvraag uitgeschreven en aan een van de inzenders, Toon Dupuis, werd de opdracht verstrekt in het voorjaar van 1926. Het werk is gegoten bij Fonderie Nationale des Bronzes, Saint-Gillis. Op pinkstermaandag 6 juni 1927 werd het beeld op een kunstmatige heuvel in het park geplaatst.
Antonius Stanislaus Nicolaas Ludovicus Dupuis (Antwerpen, 18 februari 1877 – Den Haag, 13 oktober 1937) was een Nederlandse beeldhouwer en medailleur. Oorspronkelijk was hij van Belgische afkomst, maar werd in 1908 genaturalieerd.
Hij maakte tevens een borstbeeld van W.H. Nolens ter gelegenheid van zijn 40-jarig priesterfeest. Deze staat (of stond, daar ben ik niet zeker van) in het Katholiek Documentatie Centrum.
Het beeld is meer dan levensgroot, waarbij Canisius met zijn rechterhand op de leuning van een zogenaamde “curulische zetel” steunt. Met zijn linkerhand maakt hij een zegenend gebaar.
Met het zegenend gebaar is nog iets meer aan de hand. Deze vondst en foto van Hans van Meteren vind ik te leuk om ‘m over te nemen, daarom verwijs ik hier naar zijn site.
Het opschrift van de granieten sokkel luidt: ”
GEBOREN TE NIJMEGEN 8 MEI 1521
GESTORVEN TE FREIBURG 21 DECEMBER 1597
HEILIG VERKLAARD EN TOT KERKLERAAR VERHEVEN 21 MEI 1925″.
Locatie bij de Canisiussingel
Het standbeeld van Petrus Canisius in het Hunnerpark (Hunerpark), gemaakt in 1927 door beeldhouwer Toon Dupuis (Antwerpen, 18-03-1877 – Den Haag, 13-10-1937), 1929-1931 (I.J. Glaser via F91308 RAN)
Hoewel nog niet verder onderzocht, zal de plaatsing van het beeld in de omgeving van de Canisiussingel een logische zijn. Grappig detail daarbij is dat de straat officieel St. Canisiussingel heet sinds 1881. Dus 40 jaar voordat Canisius heilig werd verklaard. De gemeenteraad wilde uiteindelijk een aansprekende straat naar hem vernoemen, nadat het voorstel eerst was dat de huidige Van Welderenstraat zijn naam zou dragen. Om duidelijk maken welke “Canis” werd bedoeld, koos de gemeenteraad met 10 tegen 7 stemmen om hier “St” voor te zetten.
Rijksmonument
Het beeld is een Rijksmonument sinds 2007. Als waardering:
“van kunsthistorisch belang als goed en gaaf voorbeeld van een standbeeld uit de tweede helft van de jaren twintig, die opvalt vanwege de hoogwaardige esthetische kwaliteiten van het standbeeld in samenhang met de monumentale, Art-Decoachtige sokkel; van stedenbouwkundige waarde als karakteristiek onderdeel van het Hunnerpark. Het beeld staat op de oorspronkelijke plek, op een terp in het park en is daardoor beeldbepalend vanaf de aan- en oprit naar de Waalbrug en vanaf de Sint Jorisstraat; van cultuurhistorische waarde als bijzondere uitdrukking van het katholieke verleden van Nederland, als monument voor een zestiende-eeuwse Nijmegenaar die werd heiligverklaard in een belangrijke periode van de emancipatie van het katholieke volksdeel.”
Het Spoorwegmonument met de beeltenis van de godin Victoria, opgericht in 1884 ter herinnering aan de totstandkoming van de spoorlijn Nijmegen-Kleef, ontworpen door gemeentearchitect ir. Jan Jacob Weve. Links, nog net zichtbaar, Sociëteit Burgerlust, 1884-1886 (Foto Wilhelm Ivens, F88894 RAN)
Het Spoorwegmonument is ter herinnering aan de aanleg van de eerste spoorweglijn, door initiatief en kapitaal van Nijmeegse ingezetenen. Het monument is een ontwerp van architect Weve, waarbij het beeld van Victoria een afgietsel is van een beeld van Christian Daniel Rauch.
Op 8 augustus 1865 werd de spoorlijn Nijmegen-Cleve geopend. In 1884 werd de Nijmeegse Spoorweg Maatschappij geliquideerd. Daar Nijmegen meerdere verbindingen had gekregen, was het logisch dat het Staatsspoor ook de lijn naar Kleef zou overnemen. In de laatste vergadering der aandeelhouders, waarin met algemene stemmen de verkoop van de aandelen aan het Staatsspoor werd goedgekeurd, gingen ook stemmen op om de directie een huldeblijk aan te bieden. De directie wilde echter geen persoonlijke hulde. Daarom werd gekozen voor een monument, dat totstandkoming van het spoor Nijmegen-Kleef in herinnering zou houden.
Beeld Victoria
Spoorwegmonument Victoria, Hoogstraat/Kelfensbos, oktober 2023
Het monument is ontworpen door de gemeente-architect J.J. Weve.
Bovenaan staat het beeld van de godin Victoria (en niet van een Engel, zoals het wel eens wordt genoemd). Victoria is de Romeinse godin van de overwinning. Zij wordt meestal afgebeeld als gevleugelde jonge vrouw op een bol met een lauwerkrans in haar hand.
De Gelderlander 10/5/1884 geeft aan dat het beeld de “Faam” voorstelt (en noemt het tevens ‘engel’). De Faam wordt traditioneel echter afgebeeld met 2 bazuinen.
Christian Daniel Rauch
Christian Daniel Rauch (Arolsen, 2 januari 1777 – Dresden, 3 december 1857) was een Duitse neoclassicistische beeldhouwer. Hij maakte veel bustes, maar ook groter werk zoals grafmonumenten en standbeelden. Zijn bekendste werk is het ruiterstandbeeld van Frederik de Grote aan Unter den Linden in Berlijn. Wikipedia: “This work was inaugurated with great pomp in May 1851, and is regarded as one of the masterpieces of modern sculpture, the crowning achievement of Rauch’s work as a portrait and historic sculptor. Princes decorated Rauch with honors and the academies of Europe enrolled him among their members.”
Nadat hij uit Carrera (Italië) was teruggekomen, richtte hij het “Lagerhaus” op, een belangrijke schakel voor de Berlijnse School voor Beeldhouwkunst. De Berlijnse School was de naam voor een generatie kunstenaars waartoe ongeveer 400 kunstenaars worden toe berekend. Beginnend bij Johann Gottfried Schadow rond 1785 en zijn leerling Rauch en eindigend rond 1915.
4e Victoria/Viktoria
Kranzwerfende Viktoria, Original in der Walhalla bei Regensburg (Ingo Steinbach, CC BY-SA 3.0 , via Wikimedia Commons)
Het beeld van Victoria die een krans werpt is een zinken afgietsel van het beeld dat Rauch maakte voor het Walhalla in Regensburg. Dit beeld is de 4e variant van de 6 Victoria beelden welke hij voor het Walhalla heeft gemaakt. De firma A. Castner uit Berlijn heeft het afgietsel gemaakt.
Daarnaast zijn van dit beeld zelf een aantal kopieen gemaakt, waaronder het beroemde beeld voor het Berliner Stadtschloss, welke nu in Alte Nationalgalerie staat. (Hoewel bronnen nadrukkelijk refereren naar het Regensburg beeld, welke het uiteindelijk ook is, is het mij momenteel nog niet gelukt te achterhalen of het beeld in Nijmegen daadwerkelijk dit beeld betreft, of een latere exacte kopie daarvan).
A. Castner, Berlin
Veel Nederlandse bronnen vermelden dat A. Cassner uit Berlijn de gieterij zou zijn. Het betreft echter A. Castner uit Berlijn.
Het is niet het enige afgietsel van Victoria door Castner: in de Rauch catalogus worden in ieder geval al 4 beelden genoemd (Nummers 66.1 t/m 66.4 Katalog Berliner Zinkguß des 19. Jahrhunderts, Nicola Vösgen, 1997 via SMB Museum)
De sokkel: een weerzuil
De zandstenen sokkel is in de vorm van een weerzuil. De Nijmeegsche Spoorwegmaatschappij wilde geen verheerlijking van personen als gedenkteken. Daarom werd gekozen voor wat in Duitsland een “Wettersaule” (Weerzuil) werd genoemd. (PGNC 11/5/1884)
In de 3 nissen waren een barometer, thermometer en een weerwijzer aangebracht. Op de achterzijde van het paneel was daarbij de verklaring van de wijzerstanden weergegeven.
Verwijdering weerinstrumenten
Mogelijk zijn de weerinstrumenten in 1936 afgebroken: Het monument verkeert dan in vervallen toestand. De gemeenteraad vraagt zich af wat zij met het ‘gedenkteken’ moet doen. Afbreken en naar elders verplaatsen, waarbij het beeld en opschrift behouden blijven? Weve adviseert dat als er geen geld is om het gedenkteken te restaureren, het het beste kan worden afgebroken: het gedenkteken is te zwaar gehavend en heeft sowieso te weinig waarde. Zo besluit de Gemeenteraad. (PGNC 20/3/1936).
In ieder geval zijn de weerinstrumenten er in 1955 niet meer (De Gelderlander 9/12/1955).
Op de sokkel staat aan de voorzijde een opschrift, om de datum 8 augustus 1865 levendig te houden:
“Eendracht maakt macht – ter herinnering aan den bouw van den spoorweg Nijmegen-Cleve door Nijmeegs Burgerij – geopend 8 augustus 1865”
Plaats van het Beeld
Op 29 september 1883 bespreekt de Gemeenteraad de plaats waar het monument moet komen te staan. De Commissie voor de oprichting van het monument heeft de gemeente verzocht het beeld te mogen plaatsen op gemeentegrond. Daarbij heeft het een voorkeur voor het Valkhof.
De gemeente vindt het Valkhof een weinig geschikte plaats: het past niet bij de oude gebouwen en zou door de bomen te weinig in het zicht staan. B. en W. geven de voorkeur aan plaatsing op de Nassausingel of aan de Stationsweg, bij het Keizer Karelplein. B. en W. stelt daarom voor om daar mallen van het beeld te plaatsen om te beoordelen hoe het monument daar zou staan.
De heer Berends, die naast gemeenteraadslid tevens lid van de Commissie is, geeft aan dat ook de commissie aanvankelijk dacht aan het nieuwe gedeelte (wat onder andere de Nassausingel en Stationsweg op dat moment zijn). Rosseels had daarop echter verkllaard, dat een gedenkteken met dergelijke afmetingen nergens kon worden geplaatst. Daarop was de Commissie op het Valkhof gekomen, waarvoor een grote meerderheid van de leden voor zou zijn. Het beeld kan zo geplaatst worden, dat deze geen invloed heeft op de beleving van de oude gebouwen. Daarnaast krijgt het beeld instrumenten om het weer te meten en deze moeten in de schaduw staan, welke de bomen van het Valkhof bieden. Tot slot moet het monument een plek krijgen waar veel mensen komen: ter bescherming van het beeld en omdat zoveel mogelijk mensen gebruik kunnen maken van de weerinstrumenten. (PGNC 3/10/1883)
De mallen werden gemaakt en geplaatst. Op basis daarvan wordt uiteindelijk besloten het monument voor het Valkhof te plaatsen.
PGNC 24/11/1886
Rijksmonument
Het beeld is een Rijksmonument vanwege haar architectuurhistorische, stedebouwkundige en cultuurhistorische waarde, “als goed en gaaf voorbeeld van een herdenkingsmonument uit het laatste kwart van de negentiende eeuw”.
Bronnen
Krantenartikelen: PGNC 3/10/1883, De Gelderlander 10/5/1884, PGNC 11/5/1884, PGNC 20/3/1936, De Gelderlander 9/12/1955
![De uitstulping linksboven is Fort Kyk in de Pot met daarachter Fort Steene Kruys: NIMEGUE/ G.Brakel ; del 1714 ; [rechtsonder in kader] / Ville forte dans la province | de Gueldre, avec les nouvelles |Fortifications | de Monsieur Coehoorn, Plattegrond
Vesting Nijmegen;
Lamigue
Het leven van Zyne hoogheit Johan Willem Friso, prinse van Oranje en Nassau,…. Nevens de historie van den jongstleden oorlog: met de gronttekening der voornaamste steden en vestigiingen verykt/Isaac Lamiguel, Amsterdam: Bij Jaohannes Oosterwyk, 1716, 1714 (KPA-II-21 RAN)](https://woneninnijmegen.blog/wp-content/uploads/2024/03/nimegue-brakel-del-1714-kpa-ii-21.jpeg?w=825)
Wonen in Nijmegen 
