1907 Oude Kleefsebaan 119 Berg en Dal, Rijksmonument/Gemeentelijk Monument
De Wychert Oude Kleefsebaan Berg en Dal bij avond (oktober 2024)
Architect J.W. Hanrath bouwde in 1907 De Wychert in een “nieuw-historiserend” stijl.
Het RAN noemt in haar bijschrift: “Landhuis De Wijchert in 1907 gebouwd naar een ontwerp van J.W. Hanrath (1867-1932), vernieuwer van de landhuis architectuur in een nieuwe historiserende stijl. Het huis werd gebouw in opdracht van G.S.H. Wendelaar en verving een oudere villa op het landgoed Berg en Daal.
Vooraf: Landgoed Berg en Daal
Het terrein van de Wychert stond op een landgoed, dat in 1824 te koop staat als buitenplaats Bergendaal/Berg en Daal. Hiertoe behoorden onder andere ook het Witte Paard, landgoed de Kitselenberg en het Ambt van Over-Betuwe. Waarschijnlijk is de naam afkomstig van het logement Bergendaal, welke tegenover Tivoli lag.
De villa is gebouwd voor Gerrit Simon Hendrik Wendelaar, die vrijgezel was. De aannemer was N. Maurits, waarbij de bouwkosten 130.000 gulden bedroegen. Op 10-3-1909 staan materialen van de voormalige villa te koop: waarschijnlijk is eerst de nieuwe villa gebouwd, voordat de oude werd afgebroken.
Op 1 augustus 1919 krijgt Wendelaar als lid van het Armbestuur eervol ontslag. Hij overlijdt op 21 februari 1921 op 60-jarige leeftijd (PGNC 22/2/1921).
Bron: deze paragraaf is grotendeels ontleend aan: Gemeente nieuws
Advertentie Landgoed de Wychert staat te koop (De Gelderlander 20/8/1921)
Daarna was hier het Orthopaedagogicum van de heer Draat. Vervolgens noemt het RAN dat het “thans” het kantoor van House of Shoes Nimco bv is. Het is onduidelijk wanneer dit stuk geschreven is; in ieder geval is het in 1994 het kantoor van Nimco (bijschrift F38346 RAN). Ook nu nog, november 2024, is de Wychert het hoofdkantoor van Nimco. Zie voor een mooi artikel over de Nimco: De Gelderlander
Landhuis De Wijchert in 1907 gebouwd naar een ontwerp van J.W. Hanrath (1867-1932), vernieuwer van de landhuis architectuur in een nieuwe historiserende stijl. Het huis werd gebouw in opdracht van G.S.H. Wendelaar en verving een oudere villa op het landgoed Berg en Daal. Na vertrek van de heer Wendelaar was er het rectoraat van de Missionarissen van het Heilig Hart van Jezus (van 1927 tot 1967) gevestigd, daarna het Orthopaedagogicum van de heer Draat en thans het kantoor van House of Shoes Nimco bv. Het huis is een Rijksmonument, 1911 (J.H. Schaefer via F92622 RAN)
Rijksmonument/Gemeentelijk Monument
Gemeente Berg en Dal (tevens bron): “groot landhuis, samengesteld uit rechthoekige bouwdelen onder met leien bedekte schilddaken, een zadeldak en een tentdak. Deze worden verlevendigd met dakkapellen met overstekende schilddaken. Het hoofdvolume telt twee bouwlagen met in de zijgevels en links in de voorgevel een trapgevel. Rechts in de voorgevel, boven de omlijste voordeur, rijst een achtzijdige toren op met bovenop een rondlopende balustrade. Daarboven verjongt zich de toren, die wordt bekroond met een leien gedekte spits. Links aan de achterzijde van het pand bevindt zich een bouwdeel met plat dak en balustrade. De vensters hebben halve luiken. Vroegere functies: woning, klooster, orthopedagogisch instituut”
Het is een Rijksmonument; op deze site staat bovendien een uitgebreide beschrijving van het gebouw. Als waardering:
“-Van architectuurhistorische waarde als gaaf en goed voorbeeld van een landhuis uit het begin van de twintigste eeuw, die de kenmerken vertoont van de Nieuw-Historiserende Stijl. Het pand valt op vanwege esthetische kwaliteiten in in- en exterieur zoals de fraaie hoofdvorm met gave verhoudingen, en het materiaalgebruik. De toepassing van een toren komt in de villabouw in de omgeving veelvuldig voor. Het interieur is voornamelijk op de begane grond nog in tact en onderstreept het monumentale karakter van het pand. De Wychert is een typerend werk binnen het oeuvre van Hanrath, die voor de Eerste Wereldoorlog een van de belangrijkste vernieuwers van de landhuisarchitectuur was.
-Van stedenbouwkundige waarde als karakteristiek onderdeel van de bebouwing langs de Oude Kleefsebaan, waar het vanwege de fraaie verschijningsvorm en de markante ligging een belangrijke beeldbepalende rol speelt.
-Van cultuurhistorische waarde als uiting van een maatschappelijke ontwikkeling, als voorbeeld van een landhuis voor de welgestelde burgerij aan het begin van de twintigste eeuw, die zich bij voorkeur in villa’s in het landschappelijk fraaie gebied van de stuwwal vestigden.”
In de Gecroede Boterton, plaquette Nieuwstraat (september 2024)
Bij Raadhuisstraat 2 hangt een gevelsteen van “In de Gecroede Botterton”, oftewel In de Gekroonde Boterton. Oorspronkelijk behoorde deze plaquette bij een pand aan de Stikke Hezelstraat, welke in 1944 werd verwoest.
De gevelsteen “In de Gecroede Botterton” heeft daarbij op de “e” een liggend streepje, waarmee in het Latijn vaak een “n” of “m” wordt bedoeld. Tegenwoordig zou het dus waarschijnlijk “In de gekroonde boterton” zijn.
Dat komt overeen met de afbeelding van een ton en daarboven een kroon.
Weer daarboven staat het jaartal 1649. Wat de overige letters en cijfers betekenen lijkt niet duidelijk te zijn.
Hezelstraat
Oorspronkelijk behoorde de gevelsteen bij een pand aan de Stikke Hezelstraat, welke in februari 1944 werd verwoest door het bombardement.
Van Schevichaven: ““Protocollen van 26 Mei 1705 en 20 Nov. 1725 vermelden het huis van oudts genaemd de Boterton, staende aen de Hezelstraet, met nog een kamer van seker huys, staende op St. Stephens Kerckhof;” in 1768 “de Boterton aan het Groote Kerckhoff.” Het huisteeken schijnt dus oorspronkelijk in den gevel van het huis in de Hezelstraat gestaan te hebben. Gysbert van Urmondt, bekend uit “de Plooyerij”, was eigenaar van dit gebouw in 1705.”
Lederhandel Gebr. Daniëls
Lederhandel Fa. Gebr. Daniëls is de laatste gebruiker, voordat het pand in de Stikke Hezelstraat in 1944 wordt verwoest. Bij een uitbreiding in 1940 blijkt dat zij al vanaf 1875 in Nijmegen hun winkel hadden. (PGNC 2/12/1940) De eerste tot nut toe gevonden vermelding op Stikke Hezelstraat 40 is in het Adresboek 1910: dus in ieder geval hadden de Gebr. Daniëls vanaf dat jaar hun winkel op dat adres. Maar mogelijk eerder, doordat er in de loop der tijd hernummeringen hebben plaatsgevonden.
Het puin is geruimd op de hoek van de Stikke Hezelstraat met de Ganzenheuvel (links) en de Houtstraat (rechts) na het bombardement van 22 februari 1944; het bord verwijst de klanten van lederhandel Daniels naar de noodwinkel op de Korenmarkt. Nog net zichtbaar de torenvoet van de Sint Stevenskerk, 2/1944-12/1944 (F45999 RAN)
Om de overlast van graffiti op de blinde muur van de Mozartstraat tegen te gaan, nam de buurtvereniging, samen met de eigenaresse van het pand en met subsidie van de gemeente het initiatief voor een muurschildering van zes componisten. Remco Visser is de maker van deze schildering, die veel enthousiaste reacties krijgt.
Vooraf: Een blinde muur en graffiti
Groenteman Eisenburger
Jarenlang zat de groentezaak van Eisenburger op de hoek van de Mozartstraat en Daalseweg. Omdat de blinde muur aan de Mozartstraat steeds met graffiti werd beklad, besloot hij de hele muur met groentes vol te laten schilderen, met daarboven “Groenteman”. (Een foto van de blinde muur uit 1975 waar Eisenburger slechts letters of een raam heeft geplakt is te vinden op F16550 RAN).
Pizza en Panini
Nadat de familie Eisenburger na 32 jaar met pensioen ging, kwamen er in de winkel allerlei andere bedrijven: Een basgitarenwinkel, een huizenwinkel, een computerreparatiewinkel en uitzenbureau hET. Daarna kwam opende Arie van der Steen een Italiaanse broodjeszaak. Hij liet de muur wit schilderen: de muurschildering met groenten was intussen afgebladderd. Na een paar dagen was de muur weer beklad graffiti. Hoe vaak hij de muur schoon maakte en een aantal malen weer wit liet overschilderen, de muur bleef steeds beklad worden.
Daarop besloot van der Steen een muurschildering te laten maken: een pizzabakker die een pizza in een oven plaatst, met de woorden “pizza” en “panini”. Vanwege een klacht (Nijmegen-oost spreekt letterlijk over 1 klacht) over vermeende reclame moest hij van de gemeente de schildering weg halen, omdat hij anders een boete van 5000 euro zou krijgen. Van der Steen haalde daarop de woorden pizza en panini weg. De gemeente vond echter dat hij niet hij voldaan en legde alsnog de boete op. Omdat van der Steen dit bedrag niet kon betalen, moest hij zijn zaak sluiten.
De graffiti bleef. En intussen kwamen er allerlei andere winkels in het pand.
Ontwerp
Edvard Grieg, een van de zes afgebeelde componisten (september 2024)
De bekladding is veel buurtgenoten een doorn in het oog. Daarom dient een van de bewoners een klacht in, maar ook met een voorstel: “laat de muur beschilderen met de componisten Beethoven, Bach en Mozart of laat ‘m begroeien met groen” (Nijmegen-oost.nl).
Daarop meldt de gemeente dat privé-eigendom betreft en dat ze bij klachten deze moet voorleggen aan de eigenaar van het pand. Nijmegen-oost benadert in haar artikel de gebruiker van het pand: “Monique van hET uitzendbureau zegt desgevraagd zelf ook te hebben gedacht aan een bedrijfslogo op de vervuilde zijmuur. “Het ziet er nu niet uit. Maar hoe vaak moet je dat dan weer opnieuw doen, als ze er telkens weer graffiti overheen spuiten? We zijn er zelf nooit aan toegekomen. Inderdaad is de eigenaar van het pand uiteindelijk verantwoordelijk. Jammer dat de klager niet naar ons is gekomen. Dan hadden we er iets over kunnen afspreken.””
Abonneren
Voer je e-mailadres hieronder in om updates te ontvangen.
Waarschijnlijk hebben de eigenaresse, de buurtvereniging en de gemeente vervolgens met elkaar gesproken, want wanneer Remco Visser zijn muurschildering aan het schilderen is vertelt hij aan de Gelderlander: “Het idee voor de muurschildering komt van de eigenaresse van het pand. Die hoorde dat ook de buurtvereniging rondliep met plannen om iets aan de muur te doen – de illegale tags in felle kleuren zijn velen een doorn in het oog. De eigenaresse bracht de buurtvereniging met Visser in contact. ,,Ik heb drie schetsen gemaakt, waarvan ze er één hebben gekozen. Daarmee zijn ze naar de gemeente gegaan, die vervolgens subsidie heeft verleend”, zegt de kunstenaar.”
Zes Componisten
Op de muurschildering staan 6 componisten, waarnaar een straat in de buurt zijn vernoemd. Het zijn: Brahms, Grieg, Van Beethoven, Chopin, Mozart en Bach. Bij elk portret staat de naam van de componist en een citaat.
Relief Mercurius van Van Woerkom, Klein Marienburg (oktober 2024)
In 1953 opent de Fa. J.H. van Mameren haar lichtdruk inrichting aan Klein Mariënburg, naar ontwerp van architect Reijnen. Een opvallend detail is het reliëf van Mercurius, boodschapper der goden, een ontwerp van van Woerkom.
“De eerste berichten dateren van 1905. De heer Van Mameren was werkzaam op het tekenbureau van de Spoorwegen en had een goed netwerk in overheidskringen” (Grafisch huis van Mameren) Hij begon een lichtdrukkerij in de Hertogstraat en in 1921 schreef hij zich officieel in bij de Kamer van Koophandel. Hoewel ook van Mameren in de Tweede Wereldoorlog brand was ontstaan, bleef de werkplaats bestaan. Daardoor kon er worden doorgegaan met drukken.
1953 nieuwbouw, architect Reijnen
Links het pand van de Banque Paribas Nederland (Klein Marienburg 22-24) en rechts Drukkerij Van Mameren (Klein Marienburg 20), 1984 (Ber van Haren via KN13366-40 RAN CC0)
In november 1953 opent van Fa. J.H. van Mameren haar nieuwe pand van de “Plan- en lichtdrukinrichting”. Daarmee is ze de eerste die zich vestigt in Klein Mariënburg. “Binnenkort” zullen meerdere panden volgen en “mettertijd” zal bovendien de brandweergarage verdwijnen.
“Onder zeer moeilijke omstandigheden vond de bouw plaats. De oude werkplaats moest in stand blijven en met de buurman de Nederlandsche Bank, welke aan de zijde van Mariënburg in zijn nieuwe gebouw laat optrekken, moest worden overlegd om een sluitende architectuur te krijgen. De architect van het nieuwe pand van de Fa. van Mameren, de heer W. Reijnen en de aannemer W.A. van de Water, beiden te Nijmegen, hebben in nauwe samenwerking een gelukkige oplossing weten te vinden. Een oplossing welke ook aesthetisch ten zeerste verantwoord is. Daar komt nog bij dat de Nijmeegse kunstschilder Wim van Woerkom boven de ingang een relief aanbracht dat de uitwerking van de bouw verhoogt en de functie van het bedrijf accentueert.” (De Gelderlander 9/11/1953)
Vervolg
Van Mameren bestaat rond de tijd van opening 50 jaar en zal nog vele jaren hier haar drukkerij hebben. In de loop der jaren waren er een aantal naamsveranderingen:
jaren 60: Drukkerij van Mameren
eind jaren 80: Van Mameren Repro.
1 april 2014: Grafisch Huis van Mameren
In mei 2012 is ze gestart met de webshop en internetdrukkerij Qprint4U.nl. In 2015 opende ze haar 2e vestiging in Boxmeer en nam ze bovendien Textieldrukkerij Promolet over. Bovendien geeft zij de huis-aan-huis bladen De BoK in gemeenten Boxmeer en Sint Anthonis en De StieR in de gemeente Cuijk uit.
In 2020 verhuist de Nijmeegse vestiging naar het bedrijfsverzamelgebouw Dock North 24 aan de Cargadoorweg.
“De drukkerij en copyshop van toen is uitgegroeid tot een modern bedrijf in het digitale tijdperk. Van Mameren produceert vooral voor bedrijven, zakelijk druk- en printwerk en signproducten. Ook het bedrukken van bedrijfs-, sport en evenementen kleding hoort tot het aanbod.” (Printmatters).
In het pand aan Klein Mariënburg zit in augustus 2021 Salade2go (Google Streetview), welke er nu (oktober 2024) nog steeds zit.
Reliëf Mercurius van Van Woerkom
Relief Mercurius van Van Woerkom boven ingang, Klein Marienburg (oktober 2024)
Het reliëf boven de ingang stelt Mercurius voor. Hij was bij de Romeinen God van de handel. Daarnaast werd een van zijn hoedanigheden boodschapper van de goden. Dit gebeurde nadat de Romeinen in contacten waren gekomen met de Grieken, waarbij de rol van Mercurius was afgeleid van de de oud-Griekse god Hermes.
Vanwege zijn rol als boodschapper van de goden en zijn snelheid, komen zowel Mercurius als Hermes regelmatig voor als naam van een drukkerij of krant. En vandaar dat het reliëf van Mercurius boven de ingang hangt.
In ieder geval zijn de gevleugelde sandalen en helm duidelijk te herkennen, symbolen voor zijn snelheid. Daarnaast wordt Mercurius in zijn rol als boodschapper vaak afgebeeld met een staf (een zogenaamde “caduceus”) waar slangen omheen kronkelen; het is mij niet bekend wat het object rechtsboven in het reliëf verbeeldt (mogelijk is het een geabstraheerde caduceus?) (https://nl.wikipedia.org/wiki/Mercurius_(mythologie))
W.Th. Reynen ontwierp veel sociale huurwoningprojecten voor de Woningvereeniging Nijmegen. Daarnaast komen we hem regelmatig tegen als ontwerper van woon-winkelpanden…
Het gehucht de Tiengeboden ligt in de Ooijpolder, vlak bij de Oude Waal. Het bestaat naast 3 boerderijen uit 10 arbeidershuisjes. Deze omgeving is vernoemd naar deze arbeiderswoningen.
Arbeiderswoningen
1872 Lange Hezelstraat 4/1878 Lange Hezelstraat 6-8
De witgepleisterde woningen zijn gebouwd als 10 arbeidershuisjes, die bestonden uit 2 rijen van elk 5 rug-aan-rug woningen. De eigenaar van de Grote Kat liet deze bouwen voor de werknemers van zijn steenfabriek, tegenwoordig bekend als de “Vlietberg” (Wingens). Vanwege de gelijkenis van de grondtekening van het blok met de 2 stenen tafels, wordt het naar de Bijbelse Tien Geboden genoemd. Elke rij witgepleisterde huizen heeft 1 lang zadeldak.
Wat zijn Rug-aan-rug woningen?
Wat is een rug-aan-rug woning? “Rug-aan-rug-woningen werden vooral in de 19e eeuw gebouwd voor de arbeidersklasse: door de geringe grondoppervlakte, de vele gemeenschappelijke muren, de zeer beperkte voorzieningen en de slechte bouwkundige uitvoering waren deze huisjes goedkoop te bouwen. Door de vele blinde muurvlakken (muren zonder muuropeningen) en de hoge stedelijke dichtheid trad er weinig zonlicht in de kleine rug-aan-rug-woningen en was de natuurlijke ventilatie ronduit slecht; de woningen waren “donker en bedompt”. Meestal was alleen de voorgevel van ramen voorzien.” (JoostdeVree, een interessant artikel over rug-aan-rug woningen).
Steenovenvolk
Steenennatuur vertelt over de arbeiders van de steenfabrieken: “Voor de steenfabrieksarbeiders, ook wel steenovenvolk genoemd, was het hard werken. De arbeidsverhoudingen waren in het begin van de vorige eeuw barbaars. De lonen waren laag en als in de winter niet gewerkt kon worden, dan kregen de arbeiders niet betaald. En wie zijn mond opentrok, kon vertrekken. De bazen hadden bovendien onderling afgesproken dat wanneer ergens een “opstandig element” weggestuurd werd, die bij geen andere oven aan de bak kwam. Omdat de arbeiders vaak in huisjes van de steenfabriek woonden – die staan er nu nog in Erlecom en bij de Tien Geboden, betekende dat ook vaak dat ze met hun gezin uit die woning gezet werden.”
Verbouwing tot 5 woningen
Toen de steenfabrikant in 1927 een nieuwe eigenaar kreeg en vanaf dat moment de Vlietberg heette, zijn de woningen verbouwd. Door de voorgelegen woning samen te voegen met de achtergelegen woning ontstonden 5 woningen. (Muskens). Tegenwoordig zijn het 4 samengevoegde woningen (onder andere bijschrift F25661 RAN, een foto uit 1974-1978).
Sloopplannen en verkoop
De Tien Geboden, 15 april 1970 (Fotopersbureau Gelderland via F21395 RAN CCBYSA Auteursrechthouder J.F.M. Trum
Begin jaren 70 staan ze er niet florissant bij; op een foto uit 1971 F73878 RAN zijn de woningen onbewoonbaar verklaard.
Het zijn gemeentelijke monumenten van gemeenten Berg en Dal. Zij vermeldt daarbij bouwjaar 1872 voor nummer 4 en 1878 voor 6-8.
Renovatie en onderscheiding 2009/nominatie 2011-2012
Tiengeboden (oktober 2024)
In 2009 ontvangt de renovatie van de Tiengeboden de Ton Gijsbers-Monumentenprijs. In 2011 wordt een van de woningen gerenoveerd, waarbij de renovatie genomineerd wordt voor een eervolle onderscheiding 2011-2012 van de Stichting tot Behoud van Monument en Landschap in de gemeente Ubbergen: “Ooijse Bandijk 16, gemeentelijk monument sinds 1988 en samen met de andere woningen in De Tiengeboden onderscheiden met de Ton Gijsbers-Monumentenprijs in het jaar 2009 … Ooijse Bandijk 16 heeft twee gekoppelde tuitgevels aan de dijkzijde, met muurankers en gestuukte sierbanden. In 2011 bleek dat de twee tuitgevels in slechte staat verkeerden en dreigden in te storten. Het pleisterwerk moest geheel worden verwijderd teneinde het voegwerk van de gevels te kunnen herstellen. Het voegwerk werd met kalkgebonden mortel uitgevoerd. De toppen, die voorheen voorzien waren van rollagen, werden met zink afgedekt, waarna de gevels eveneens met kalkgebonden mortel herpleisterd werden.
In 2012 zijn voor- en zijgevels geschilderd, vier door houtrot aangetaste ramen vervangen, de rotte uiteinden van het dakbeschot hersteld en de pvc-goten vervangen door zink. Vervolgens werd ook al het houtwerk geschilderd. De jury is zeer te spreken over het bereikte resultaat.”
(Overige) Bronnen en verder lezen
Monument & Landschap in de gemeente Ubbergen, Marc Wingens
Voormalige steenfabriek de Vlietberg (oktober 2024)
De Vlietberg is de naam van een voormalige steenfabriek, waarvan alleen de toren nog overeind staat. In 1873 werd het opgericht als Steenoven de Van Brienenswaard. Vanaf 1927 is het de Vlietberg, feitelijk vernoemd naar een steenfabriek in de buurt van Deventer.
Dit is tevens de naam van het buurtschap, bestaande uit een aantal woningen en woonboten, annex het omliggende natuurgebied geworden (wikipedia).
Steenoven de Van Brienenswaard
De laatste huizen van Nijmegen met op de achtergrond de steenfabriek de Vlietberg en de Waal, 1959 (Jeroen van Lith via D1072 RAN CC0)
Gerrit Hendrik van der Wedden richtte in 1873 de steenoven “De van Brienenswaard” op. Daarbij werd een hoogwatervrije terp aangelegd; de steenoven staat in het gebied dat daarvoor onderdeel uitmaakte van de bekade zomerpolder De Buiten Ooij. Van de Wedden was afkomstig uit Nijmegen en grootgrondbezitter, waarbij hij eigenaar was van boerderij de Grote Kat, welke in de buurt aan de kant van de dijk ligt. Hij liet naast de Grote Kat (oorspronkelijk) 10 arbeiderswoningen bouwen, waaraan dat gehucht haar naam te danken heeft: Tien Geboden.
Mogelijk was Stephanus Burgers daar vanaf het begin bij betrokken of mogelijk een paar jaar later: In PGNC 3/10/1875 wordt de fabriek nog de steenfabriek van “Van der Wedden” genoemd. Op 1 januari 1876 wordt de Firma Van der Wedden & Burgers, gevestigd te Ooy opgericht. Zij heeft als doel het maken en handeldrijven in waalstenen (De Gelderlander 11/1/1882)
Werken op een steenfabriek: steenovenvolk
Het werk op de steenfabriek was zwaar en laagbetaald. Het betrof lange tijd handwerk waarbij de mechanisatie vrij laat inzette en aanvankelijk slechts op een aantal onderdelen. Daarbij betrof het seizoenswerk, waarbij zowel mannen, vrouwen als kinderen op de “fabriek” werkten. Doordat het ongeschoold en laagbetaald werk was en bovendien afhankelijk waren van steun van een gemeente (het betrof seizoenswerk, waarbij fabrikanten zich weinig gelegen lieten aan het lot van de arbeiders buiten het seizoen), keek de burgerij laatdunkend op dit “steenovenvolk” neer.
In ieder geval in grote lijnen zal bovenstaande ook voor deze steenfabriek hebben gegolden. Een mooi (online) boek over steenfabrieken en het werken daarin is te vinden in de Geschiedenis van de techniek in Nederland.
1882: Fels en Burgers
December 1881 kwam Matheus Cornelis Fels in de plaats van Catharinus Alexander van der Wedden. Vanaf dat moment wordt de firma voortgezet als Fels & en Burgers (De Gelderlander 11/1/1882) De fabriek bestond op dat moment uit een vijftal veldovens. (Industriespoor).
Gevonden adressen in Adresboeken
Fels en Burgers
Steenfabriek
Van Brienenswaard 17
1913-1914, 1920
P.H. Burgers
Firma Fels en Burgers, Steenfabriek de “Van Brienenswaard”
1914-1915, 1915-1916 , 1916, 1918
1888: overstroming
De overstromingen van 1919 en 1926 zouden ervoor zorgen dat een deel van de jaarproductie verloren ging, waardoor de fabriek moest worden verkocht. Dat was niet de eerste overstroming. Zo worden in maart 1888 de sluizen van de van Brienenswaard opengezet, zodat deze waard blank komt te staan. “Men kan daar als het ware het water zien wassen. Alle steenfabrieken, zoowel boven als beneden Nijmegen, hebben het werk gestaakt. Een groot aantal arbeiders is daardoor zonder verdienste, waardoor de nooddruft onder die menschen groot is. Het kwelwater richt reeds enorme schade aan.” (PGNC 17/3/1888)
1922: Opvolging
De woning bij de Vlietberg (oktober 2024)
Mogelijk vindt in 1922 de opvolging plaats. In ieder geval wordt op 17-10-1922 de “Naamlooze Vennootschap Steenfabriek “de van Brienenswaard”, voorheen Fels en Burgers” opgericht, met koninklijke goedkeuring op 20-11-1922. Het doel is “Het vervaardigen van en het handeldrijven in steenen, het uitoefenen van het landbouwersbedrijf en alles wat in den meest uitgebreiden zin geacht kan worden met een en ander in verband te staan. Het maatschappelijk kapitaal is 400.000 gulden.”
De directeuren zijn dan:
J.A. Burgers
F. Fels
De commissarissen zijn:
A.B. Burgers
J.J. Fels
P.H. Burgers
Een afbeelding van een aandeel is te vinden op Hugovandermolen.
Hypotheek
Op 8-3-1923 sluiten de directeuren Johannes Antonius Burgers en Frederik Fels als gevolmachtigden van de “Naamlooze Vennootschap Steenfabriek “de van Brienenswaard”, voorheen Fels en Burgers” een hypotheek af 300.000 gulden bij de Weledelgeboren Heer Johann Heinrich Lüps, grondeigenaar wonend op Biljoen te Velp. Dit is tevens interessant, omdat het inzicht geeft van de bezittingen van Fels en Burgers op dat moment.
Het bedrag van de lening is in ieder geval niet opeisbaar vóór 1 juli 1925. Daarna kan een van beide partijen besluiten dat het bedrag dient te worden afgelost, waarvoor dan een termijn van 6 maanden na aanschrijving geldt.
Als onderpand brengen zij in:
De steenfabriek cum annexis te Ooij, met eenige huizen, schuren, ovens, erven, gebouwen, werkplaats, fabriek, stallen, weiland, kolk, moeras, opgaande boomen, dijk, weg, wilgenpas, rijswaard, richtbaan, kribben, dijkhelling, bouwland, water en vaargeul, kadastraal bekend gemeente Ooij, Sectie A nommers 101, 115, 117, 128, 130, 327, 328, 330, 331, 332, 333, 334, 336, 370, 371, 373, 374, 375, 376, 495, 497, 548, 549, 564, 565, 572, 585, 587, 588, 589, 678, 687 en Sectie D nommers 6, 103, 106, 183, 205, 251, 252, 253, 254, 255, 256, 257, 258, 259, 260, 261, 298, 299, 309, 327 en 328, en gemeente Nijmegen Sectie A nommer 63, ter gezamenlijke groote van negenentachtig hectaren, veertien, aren en twintig centiaren, met de aanwezige machines, persen, locomotief, rails, spoorbakken alzoodanige verdere roerende zaken, welke door de wet als onroerend door bestemming kunnen worden beschouwd;
Den eigendom van den ondergrond van het perceel, kadastraal bekend gemeente Ooij, Sectie D nommer 311, groot eene are zesendertig centiaren, waarop recht van opstal heeft de Naamlooze Vennootschap “Steenfabriekn voorheen Firma Robert Janssen” te Angerlo
Het recht van erfpacht tot en met een en dertig December negentienhonderd vier en twintig van de perceelen water, kadastraal bekend gemeente Ooij, Sectie A nommers 590 en 662, samen groot drie en zeventig aren, vijf en twintig centiaren; waarvan bij het kadaster als eigenaar bekend staat: de Staat: Gewone Domeinen “Financien”.
1924 Brand
In februari 1924 breekt er een grote brand in de schuur uit. De 11 paarden en 11 koeien kunnen worden gered. Het woonhuis en kantoor, waar de schuur aan vast zat, bleven behouden. Wel was hier veel waterschade (PGNC 12/2/1924).
1927 Te koop
Aankondiging veiling de Van Brienenswaard (PGNC 5/2/1927 geknipt)
Hierboven werd al beschreven dat in 1924 en 1926 een groot deel van de productie verloren was gegaan.
In februari 1927 staat de aankondiging dat steenfabriek te koop staat. Opvallend daarbij is dat naast notaris De Maret Tak uit Nijmegen, ook R. Reijers uit Velp betrokken is. De hypotheek was immers verstrekt door Lüps, wonend op Biljoen te Velp.
Abonneren
Voer je e-mailadres hieronder in om updates te ontvangen.
1927: Koop door N.V. Steenfabriek “de Vlietberg”
W. Thomassen te Hengelo koopt de fabriek voor f160.000, terwijl het huis en percelen naar andere kopers gaan (PGNC 3/3/1927). Waarschijnlijk verkoopt Thomassen de fabriek vrijwel onmiddellijk door aan N.V. Steenfabrieken “De Vlietberg”, gevestigd te Nijmegen (PGNC 19/3/1927). Vanaf dat moment krijgt de fabriek de naam de Vlietberg en deze is blijven hangen: ook tegenwoordig kennen we de steenfabriek en haar omgeving onder deze naam.
Hoe de Vlietberg aan zijn naam komt: een steenfabriek en boerderij in de buurt van Deventer
Advertentie koop van de Vlietberg (PGNC 19/3/1927)
1919 Oprichting N.V. de Vlietberg
Deze N.V. de Vlietberg was echter al eerder opgericht, in 1919.
De Vlietberg was namelijk een steenfabriek bij Wilp, in de buurt van Deventer. Haar naam had zij te danken aan een boerderij aldaar, erve de Vlietberg (Facebook, met een foto van deze fabriek). De Nijmeegse aannemers Mathijs Konings en Jan Willem Hendrik Thunnissen kopen deze fabriek op 11-4-1919 van Joan Walrave van Houten, “steenfabrikant”, wonende te (Wilp doorgehaald) Deventer (Archiefnr 560, Inventarisnr 54, Aktenr 2279)
Op 3-12-1919 wordt in Nijmegen de “N.V. Steenfabrieken “De Vlietberg” opgericht. De aandeelhouders zijn:
Mathijs Konings, aannemer
Jan Willem Hendrik Thunnissen, aannemer
Rutgerus Theodorus Lem, fabrikant
Allen wonen te Nijmegen en elk verkrijgt 1/3 van de aandelen. Het aandelenkapitaal bedraagt 150.000 gulden. Om deze vol te storten, brengen Konings en Thunnissen hun fabriek de Vlietberg in de gemeente Wilp in. Lem zal binnen 10 jaar zijn aandelen moeten volstorten. (Archiefnr 560, Inventarisnr 70, aktenr 2942). Op 2-11-1920 koopt deze N.V. tevens de steenfabriek ‘Venlona’ bij Venlo (Archiefnr 560, Inventarisnr 95, aktenr 3882).
Haar kantoor is gevestigd op St. Annastraat 260 en haar directeur is R.Th. Lem. De eerstgevonden vermelding van R.Th. Lem op St. Annastraat 260 is al in 1910, wanneer hij “boekhouder” is. Zo komt hij tot en met 1916 voor, behalve in 1913-1914 wanneer hij “koopman” is. Van 1922 tot en met 1934 staat er “steenfabrikant” als beroep.
Rond 1926: Haventje
Restant bij de Vlietberg; het is mij onbekend of het onderdeel van een van de gebouwen van de steenfabriek was of niet (oktober 2024)
Rond 1926 is ook een haventje aangelegd, dat later is uitgebreid. Na de sluiting zijn er woonboten in de haven gekomen en zijn er een aantal huizen bijgebouwd (Gelderse Poort).
1927: Ringoven
Detail Schoorsteen de Vlietberg (oktober 2024)
“In 1927 werd op het terrein een nieuwe ringoven gebouwd, die tot 1974 of 1975 in gebruik is geweest. In dat laatste jaar is de fabriek gesloten en grotendeels afgebroken.” (Industriespoor). Het is mij daarbij niet bekend waarop het woord “nieuwe” slaat: of de oven uit 1927 een vervanging is van de veldovens of dat in de tussentijd de veldovens reeds waren vervangen door een ringoven.
Jaren 30
Katrol aan de woning Vlietberg (oktober 2024)
Waarschijnlijk was de grootste concurrent de Belgische import. Bij een excursie van afdeling Nijmegen Nederlandse Bond Technici: “”Steunt de vaderlandsche industrie” en “gebruik Nederlandsch fabricaat” zijn in onzen dagen veelvuldig voorkomende termen. En dan stelt men zich onwillekeurig de vraag: Kan onze industrie tegen buitenlandsche concurreeren? Zijn haar producten van even goede kwaliteit?? Voor zoover het de steenindustrie betreft hebben wij Zaterdag j.l. weer de overtuiging gekregen, dat zij niet slechts met succes tegen buitenlandsche kan concurreeren, maar deze verre overtreft. Wat zijn b.v. de steenen van maatschappij “de Vlietberg” van superieure kwaliteit in vergelijking met de Belgische steenproducten. En een productie van 12 tot 13 miliioen steenen per jaar bewijst voldoende, dat zij gewild zijn.” (De Gelderlander 30/7/1931)
Begin 1934 is er een (dreigend) arbeidsconflict in Gelderland en Overijssel. De directie van de Vlietberg (en die van de Staatjeswaard bij Beuningen) had een loonsverlaging van 10 procent doorgevoerd. Waarschijnlijk wilden andere fabrikanten volgen. De bemiddelaar Jitta stelt een verlaging van 5 procent voor. (PGNC 2/6/1934)
In de jaren 30 werkten er 120 werknemers, waarbij het (nog steeds) vooral seizoenswerk betrof.
Smalspoor en muurtje
Sjaak Gijsbers reageerde op het artikel:
“Graag hierbij reactie op de resten van de Vlietberg . Het muurtje achter de fabriek bij de Zwarte weg , was een verhoging waar het smalspoor overheen liep van en naar de Ooijse Bandijk en verder. Om de klei aan te voeren . Zo bleef bij het hoge water zo lang mogelijk de aanvoer gewaarborgd. Hoe weet ik dit ?, ik ben er geboren mijn vader Jan Gijsbers was een van de stokers. Ons huis werd afgebroken. Er kwam op die plaats ’n grote droogloods voor de klei stenen. Ons huis nergens op bouwtekeningen te vinden, illegaal ooit gebouwd ? .. Rond 1967 afgebroken toen de firma v Wijk er kwam met z’n puinverwerking. En dat is ook weer geschiedenis. Vriendelijke Groet Sjaak Gijsbers.”
De steenfabriek werd in 1975 buiten gebruik gesteld (bijschrift bij F90713 RAN uit 1982). Een foto van de steenfabriek uit 1970 is te zien op F73900 RAN.
Bij het schrijven van boek Monument & Landschap noemt Wingens dat “tegenwoordig” (waarschijnlijk begin jaren 90) steenhandel Van Wijk-Deko hier gevestigd is. Naast de schoorsteen is alleen de directeurswoning en het koetshuis overgebleven (beiden rond 1900 gebouwd).
Momenteel (oktober 2024) lijkt -in ieder geval vanaf de weg- alleen de directeurswoning nog te bestaan. Helaas is het haventje niet te bezoeken.
In 2006 werden de bedrijven en het terrein aangekocht en gesaneerd om ingericht te worden als natuurgebied. Door haar hoogte wordt het terrein als vluchtheuvel gebruikt, vooral voor de grote grazers, bij het periodieke hoogwater.
Wandelen op de Vlietberg
Boom bij de Vlietberg (oktober 2024)
De Vlietberg wordt vooral gebruikt als een mooie wandelroute. Of bij een rondje door de Stadswaard en dan via de dijk weer terug, daarbij een langer rondje langs de Oude Waal verkrijgend. Of als verbinding tussen de Stadswaard en dan een vervolg op de dijk richting Oortjeshekken of het binnendijkse natuurgebied. En niet te vergeten ’t Roosje van Ooy, een terras met prachtig uitzicht.
Roosje van Ooy (oktober 2024)
Het uitzicht bij ’t Roosje van Ooy (oktober 2024)
(Overige) Bronnen en verder lezen
In december staat het gebouw op de Vlietberg te koop (december 2025)
Monument & Landschap in de gemeente Ubbergen, Marc Wingens
Relief van Charles Hammes. Het symboliseert het herstel en de vernieuwing van het Nijmeegse Station, in de Stationstoren (maart 2024)
Charles Pieter Hammes (Hees, 9 augustus 1915 – aldaar, 16 april 1991) was een Nederlandse beeldhouwer. Hij was de zoon van de landschapschilder Chris Hammes en Rudolphina Wagner.
Charles Hammes werkend aan “Moeder’s Madonna”, Bredestraat 160 Hees, 1941 (Fotopersbureau Gelderland via F85229 RAN CCBYSA Auteursrechthouder: J.F.M. Trum)
Hij kreeg zijn opleiding bij het Genootschap Kunstoefening, welke onder leiding stond van Gijs Jacobs van den Hof. Daarnaast volgde hij lessen in Brussel bij Marcel Wolfers. Hammes woonde in zijn ouderlijk huis de “Laarhoek” aan de Bredestraat (Hees). Hij is nooit gehuwd geweest.
Huize ‘De Laarhoek’ van de familie C.A. Wagner; Het toenmalige adres van de woning was Breedestraat 217, vanaf 1912 wordt het huis bewoond door de familie Hammes-Wagner, Bredestraat 160 Hees, 1907-1908 (F88886 RAN)
Veel van zijn beelden zijn te vinden in de openbare ruimte. Daarnaast maakte hij een kerstgroep, welke uit 80 onderdelen bestaat.
Deze pagina verzamelt werken van en reeds publiceerde artikelen over Charles Hammes en zal van tijd tot tijd worden aangevuld.
Een reliëf van Charles Hammes, voorstellende een parachutist van de all American Division, Nijmegen en de belangrijke Waalbrug veroverend; aangeboden door het gemeentebestuur van Nijmegen aan Hotel Sionshof aan de Nijmeegsebaan, hoofdkwartier bij de bevrijding van Nijmegen, foto uit 1970 (Frans Kup via F46599 RAN CCBYSA)
Aan de Sionshof hangt een monument van Charles Hammes om de luchtlanding van de para’s van de 82ste Airborne Division (All American) te herdenken. Tijdens Market Garden was het Sionshof een belangrijk punt voor de Geallieerden geweest: als verbindingspunt tussen het geallieerde leger en de binnenlandse strijdkrachten en het verzet. En als de plaats van…
Nadat het kantoor tijdens de gevechten van september 1944 was afgebrand en Gelderse Spaarbank het pand wilde kopen, besloot de Nederlandsche Bank een nieuw pand voor haar agentschap te laten bouwen aan de Mariënburg. Architect Zwiers ontwierp een sober, solide gebouw, waarbij Hammes met een aantal kunstwerken zorgde voor de nodige frivoliteit.
Kunstwerk van de Nijmeegse beeldhouwer Charles Hammes. Het werd geplaatst in het plantsoen van het gemeentehuis Nijmegen, 1957 (Fotopersbureau Gelderland via F85261 RAN CCBYSA)Metaalplastiek voorstellende de heilige Maria van Altijddurende Bijstand, vervaardigd door de Nijmeegse beeldhouwer Charles Hammes, aangebracht aan een woning, 5/1962 (Fotopersbureau Gelderland via F85264 RAN CCBYSA)In het kantoor van Willem Smit en Co’s Transformatorenfabriek is een groot metaalplastiek geplaatst, dat het personeel heeft aangeboden bij het 50-jarig jubileum. Tweede van links de beeldhouwer Charles Hammes, 20/11/1963 (Fotopersbureau Gelderland via F85253 RAN CCBYSA Auteursrechthouder J.F.M. Trum) Bijen : een koperplastiek vervaardigd door kunstenaar Charles Hammes in 1964, aangeboden door het personeel van de Honig fabriek aan haar directie ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van het bedrijf ; het kunstwerk is spoorloos verdwenen, 5/1964 (Fotopersbureau Gelderland via F85266 RAN CCBYSA Auteursrechthouder J.F.M. Trum)Bank van natuursteen, vervaardigd door Charles Hammes, opgesteld in de tuin van De Vereeniging, ter ere van Majoor J.N. Breunese. Opschrift: Majoor J.N. Breunese, leider der Vierdaagse – 1936-1963, 1/7/1966-24/7/1966 (Frans Kup via F29112 RAN CCBYSA)Een gevelversiering vervaardigd door Charles Hammes in 1964, bevestigd tegen de muur van de Rijkswerkplaats. Dit kunstwerk is verloren gegaan, 1975 (Frans Kup via F16544 RAN CCBYSA)Een klimpaard van hout, vervaardigd door Charles Hammes in 1966 , opgesteld voor de School van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen ( de Nutsschool) ; het kunstwerk is spoorloos verdwenen, Palembangstraat 11, 1975 (Frans Kup via F31634 RAN CCBYSA)Beeld Trajanus op Trajanusplein (september 2024)
Op de gedenkplaat staat zowel in het Engels als Nederlands de tekst: ““Deze gedenkplaat werd onthuld op 18 september 1994 ter gelegenheid van de 60-ste verjaardag van de slag om Nijmegen en de verovering van de verkeersbrug door de 1st en 2nd Bataillions Grenadier Guards in september 1944”.
Links staat het wapenschild van de Grenadier Guards, rechts dat van de Guards Armoured Division. Zie de beide wikipedia pagina’s voor een beschrijving van deze divisie en hun rol bij Market Garden.
Britse tanks hebben de Waal-Verkeersbrug bij Nijmegen veroverd en zijn aan de Lentse zijde aangekomen. Op de voorgrond gesneuvelde Duitse soldaten, 1944 (F75374 RAN)
Jac Maris maakte het beeld van Jan van Hoof (1922-1944) in opdracht van zijn medestrijders. Op 18 september 1945 werd het beeld onthuld. Het stelt Jan van Hoof voor, die de explosieven een jaar eerder onder de Waalbrug onklaar zou hebben gemaakt.
Jan van Hoof monument Waalbrug, beeldhouwer Jac Maris (september 2024)
Jac Maris maakte het beeld van Jan van Hoof (1922-1944) in opdracht van zijn medestrijders. Op 18 september 1945 werd het beeld onthuld. Het stelt Jan van Hoof voor, die de explosieven een jaar eerder onder de Waalbrug onklaar zou hebben gemaakt.
Een dag later werd van Hoof op een verkenningstocht in de buurt van de Nieuwe Markt/Hezelstraat beschoten, vervolgens mishandeld en om het leven gebracht.
“Redder der Waalbrug”(?)
Twee militairen bij de onthulde gedenksteen voor Jan van Hoof, gemaakt door Jac Maris, op de Waal-Verkeersbrug aan de Lentse zijd, 18/9/1945 (GN6336 RAN)
Mijn Gelderland: “Er is geen hard bewijs, maar men gaat ervan uit dat Van Hoof op 18 september explosieven onschadelijk maakte die aan de Waalbrug waren aangebracht door de Duitsers. Volgens het rapport, uitgebracht in 1951 door een commissie, ingesteld door het Ministerie van Oorlog, was een deel van de springladingen nog intact toen de Britten de brug innamen. Niettemin gaf men Van Hoof het voordeel van de twijfel, omdat de Duitsers wel degelijk springladingen hadden hersteld na sabotage, echter hij kan volgens het oordeel van deze commissie niet als redder van de brug worden aangemerkt. Tevens vermoedde de commissie dat de Duitsers de brug niet wilden vernielen, omdat ze deze nodig hadden voor een eventueel tegenoffensief”
(Overige) Bronnen en verder lezen
Kaarsje bij Jan van Hoof monument op Waalbrug; onbekend of het kaarsje voor de herdenking van Market Garden of voor eerder was (21 september 2024)
1966 Nassausingel, plein voor de Stadsschouwburg Centrum
Dame met stola beeld voor de schouwburg van Pieter d’Hont (oktober 2024)
Met haar handtasje in de hand, haar opgestoken haar en mantel en stola staat de dame klaar om de schouwburg te bezoeken. Het beeld is dan ook de opdracht van de Nijmeegse Stadsschouwburg ter gelegenheid van haar eerste lustrum. Het beeld moest daarbij het uitgaande publiek symboliseren. Pieter d’Hont maakte het beeld in 1966 en is uitgevoerd in brons. Een foto uit 1970-1975 is te vinden op F92589 RAN.
Oorspronkelijk was het idee om onder de foyer van de schouwburg een beeldengalerij te plaatsen, maar dit is nooit uitgevoerd. Op oudere foto’s bij KOS is te zien, hoe de dame, weinig uitnodigend, op dat moment gezelschap heeft van een fietsenrek.
Zijn eigen vrouw
Waarschijnlijk heeft hij zijn eigen, tweede, echtgenote Silvie Kögl als model gebruikt. Soms wordt echter ook een jaargenote van de de opleiding van d’Hont als model verondersteld.
Meerdere dame’s met stola
Dit beeld is echter niet de eerste dame met stola van d’Hont. In 1957 maakte hij een kleinere voorstudie van 59 centimeter, welke 6 keer is uitgevoerd.
Dit beeld is uit 1966 en is het eerste beeld uitgevoerd in brons en op deze grootte. Zie voor afbeeldingen de site van TWM van Berkel en zijn tweede artikel over de Vrouw met stola (2 leuke artikelen, tevens een belangrijke bron).
Wikipedia, waar een omvangrijke biografie en lijst van werk is te vinden: “…kwam Pieter onder invloed te staan van een nieuw gezichtspunt in de beeldhouwkunst: het vrijstaande beeld dat niet per se opging in zijn omgeving.”
Wonen in Nijmegen 
