De R.K. H. Theresiakerk, Waterstraat 148-150,(ontworpen in 1928/1929 door de Benedictijner Monnik-Architect Dom Paul Louis Denis Bellot (7-6-1876 – 5-7-1944) en Hendrik Christiaan v.d. Leur (12-8-1898 – 8-1-1994), 1930 (bewerking van F1557 RAN)
De H. Theresiakerk is in 1928 ontworpen door Dom Bellot (Dom Paul Louis Denis Bellot, 7-6-1876 Parijs – 5-7-1944 Montreal) in samenwerking met Hendrik Christiaan v.d. Leur (12-8-1898 Velsen – 8-1-1994 Nijmegen). Dom Bellot was een Benedictijner monnik en architect. (Bijschriften F1557 en F87266).
Interieur St. Theresiakerk, 1928-1929 (F26549 RAN Publiek Domein Auteursrechthouder G. Dibbets)
Het is de enige kerk in Nederland van Bellot met een betonskelet als draagconstructie. De inwijding van de kerk vond plaats op 14 juli 1929. In de herfst van 1993 werd de kerk echter afgebroken. Op deze plaats staat nu Fortuna complex.
Een groeiende arbeiderswijk
Met de groeiende arbeiderswijk was er in de jaren 20 behoefte gekomen aan een nieuwe kerk: ““in het zich snel ontwikkelende West-Nijmegen, aan de Waal en nabij het Maas en Waalkanaal waarlangs de groot industrie zich reeds uitbreide en de arbeiders bevolking met den dag toeneemnt en een heele voorstad gegroeid is, ontbrak een nieuwe parochie.
De parchies van Krayenhofflaan van Hees-Neerbosch en Weurt voorzagen wel in de toenemende zielszorg, maar op den duur kon in het centrum van industrieel West-Nijmegen geen nieuwe Kerk gemist worden.” (De Gelderlander 15/7/1929)
Bij de eerste steenlegging
Op 7 juni 1928, Sacramentsdag, vindt de “eerste steen” legging plaats. Een grootse plechtigheid met veel hoogwaardigheidsbekleders en een lange stoet van bruidjes.
De bouw gaat gepaard met geldzorgen: “De parochianen werken zelf naar vermogen mee, doch niemand zal het hun kwalijk nemen, dat zij de oogen gericht houden op geheel Katholiek Nijmegen; meer in het bijzonder op de vereerders (-sters) van de H. Theresia.”, zo schrijft het comité in De Gelderlander bij de aankondiging van deze eerste steenlegging (De Gelderlander 4/6/1928).
De bouwpastoor is J.M.P. Litjens, “herder der nieuw volksrijke parochie”. Naast de kerk zal het complex bestaan uit een R.-K. Bijzondere School voor jongens en meisjes, een klooster en een R.K. Verenigingsgebouw.
De kerk zal gebouwd worden door “Albouw” uit Breda. De vrijstaande toren in het ontwerp wordt “voorloopig” niet opgetrokken (De Gelderlander 8/6/1928); deze toren zal er uiteindelijk ook nooit meer komen.
Ook gedurende de bouw blijkt dat er geldzorgen zijn: “De bouw der St. Theresiakerk met scholen, klooster, enz. vordert. – langzaam maar zeker nadert de voltooiing. En daamede nemen de zorgen toe van den man op wiens schouders de last voor de financiering gelegd werd voor deze noodzakelijke bouwwerken in deze volksrijken woonwijk.” Bij de aanbesteding van de electrische lichtvoorziening blijkt dan de laagste inschrijving 1.000 gulden hoger dan het budget te zijn, voorlopig kan het werk niet gegund worden. (De Gelderlander 13/11/1928)
Dom Bellot
Bellot werd geboren in een architectenfamilie. Zelf behaalde hij in 1900 zijn diploma architectuur aan de École des Beaux Arts in Parijs. Hij bouwde zijn eerste kerk samen met Paul Hulot in Flers in 1901. Hij besloot in 1902 echter om monnik te worden en hij trad in bij de benedictijnen van Solesmes. Deze orde verbleef in ballingschap op het eiland Wight. Omdat er in Oosterhout een nieuwe abdij voor de benedictijnen, de Paulusabdij, moest worden gebouwd en er geen geld was om een Nederlandse architect in te huren, werd Bellot voor deze opdracht gevraagd. Daarop zal hij vanaf 1906 tot 1909 in Oosterhout verblijven. In deze periode leerde Bellot met baksteen te werken; hij was van mening dat hij zich als architect moest aansluiten bij de nationale stijl van een land.
Vanaf 1914 vestigt hij zich in Oosterhout, waarbij hij in de Paulusabdij zijn architectenbureau heeft. Tot 1922 werkt hij samen met Pierre Cuypers en Maurice Storez. Vanaf dat moment gaat hij zelfstandig verder.
Hij neemt Hendrik van de Leur aanvankelijk als een jonge architect in dienst. Bellot zal tot 1928 in Nederland blijven: hij ondervindt als buitenlander te veel concurrentie en gaat naar Wisques, waar een deel van de Benedictijner orde inmiddels is teruggekeerd. Daarna zal Van der Leur, die partner van Bellot wordt, de lopende projecten voltooien en zelf nieuwe projecten oppakken in de stijl van Bellot.
De R.K. H. Theresiakerk (uit 1928/1929 en gesloopt in de herfst van 1993), Waterstraat 148-150, 9/6/1977 (Jan Cloosterman via F1554 RAN CCBYSA)
De religieuze werken van Bellot in Nederland zijn:
Hendrik Christiaan van de Leur (12-8-1898 Velsen – 8-1-1994 Nijmegen)
Na zijn studie waterbouwkunde komt hij in contact met Bellot, bij wie hij in dienst gaat. Bellot maakt de schetsontwerpen, van de Leur werkt ze uit in bestektekeningen. Daarnaast regelt van de Leur de administratieve taken, waaronder de bouwvergunningen. Wanneer Bellot naar Frankrijk vertrekt, zet van de Leur het architectenbureau voort. Tot 1940 ontwerpt Van de Leur vooral in de stijl van Bellot. Na de Tweede Wereldoorlog is er in de wederopbouw geen geld en middelen voor kunstig ontworpen en arbeidsintensief metselwerk, zoals in de stijl van Bellot. Daarop zoekt Van de Leur zijn eigen stijl. Hij overlijdt in 1995 in Nijmegen.
Tot nu toe gevonden bouwwerken in Nijmegen in omgeving:
Verbouwing kapel van Mariëndaal/Groesbeek (1939)
Sacramentskerk Nijmegen/Brakkestein (1962)
Via Oriëntalis in de Heilig Land Stichting/Oriëntalis
N.V. Houthandel G. Key, Weurtseweg, 1920 ( F67775 RAN)
Deze pagina verzamelt de reeds verschenen artikelen over de Weurtsewijk in de wijk Biezen/Waterkwartier.
Romeinen: Ulpia Noviomagus
De Weurtseweg is feitelijk een eeuwenoude weg, welke in ieder geval in de Koningstraat werd genoemd: “De Koningstraat is een aloude weg door Maas en Waal, lopend van Tiel naar Nijmegen, over de oeverwallen aan de zuidzijde van de Waal. Ze volgt min of meer het tracé van een op de Peutingerkaart aangegeven Romeinse weg. In de Karolingertijd werd ze waarschijnlijk opnieuw aangelegd. Het was eeuwenlang de enige ‘heerweg’ in Maas en Waal. (…)” (Brus 2003-2012 via Straatnamenregister, tevens voor meerdere namen).
Een deel van de Weurtseweg ligt in het gebied van Ulpia Noviomagus, de stad welke rond 70 gebouwd werd nadat Oppidum Batavorum was verwoest.
“Van 1910 tot 1912 kwamen 81 woningen [lees: 79 woningen /RE] gereed in een wijk tussen het industrieterrein en de Weurtseweg. Een vijftiental woningen uit dit complex bevindt zich ten zuiden van de Weurtseweg.” (Van de Ven 1994, p. 27 via Straatnamenregister)
Weurtseweg 171 t/m 199, oktober 2024 (Google Streetview)Weurtseweg: Viering van het vijf en twintig jarig koningsschap van Wilhelmina, gezien ter hoogte van de Pater van Hooffstraat, 1923 (F1790 RAN)
N.V. Houthandel G. Key
N.V. Houthandel G. Key, Weurtseweg, 1920 (F67775 RAN)
Herinneringen aan Key zijn te lezen op Noviomagus.
Patria Kinderwagenfabriek
Weurtseweg 44
Deel van de gevel van de Patria Kinderwagenfabriek, gebouwd in 1893, Weurtseweg 44, 1939 ( F87830 RAN)
De Patriastraat verwijst nog naar de fabriek (Collegevoorstel Straatnaamgeving Ulpia en Fabrica, Tim Wachelder Gemeente Nijmegen, 20-4-2021)
Winkel hoek Weurteseweg/Kanaalstraat, vooral bekend als Jan Linders
Een auto-ongeval op de Weurtseweg op de hoek met de Kanaalstraat, 1930 (F22534 RAN)
Jarenlang heeft de buurtsuper Jan Linders op de winkel op de hoek gezeten. Overbekend door het aanbieden van “Maar wij hebben Riefkuukskes” en aarbeien. En natuurlijk de NEC artikelen.
Een mooi interview uit 2012 met Hennie Linders staat in de Wester.
In 2023 werd de winkel na 56 jaar gesloten. Een mooi artikel is te vinden in de Gelderlander. Daarop kocht vastgoedbedrijf B K V, van vastgoedondernemer Aäron van Beek, het pand aan om te laten verbouwen tot studio’s en 2 of 3 kamerappartementen. “”Idee is dat het gebouw straks helemaal is verduurzaamd en qua uitstraling meer aansluit op de rest van de wijk, zegt Van Beek. Doel is dat er rondom het gebouw groen komt, maar daarover lopen nog gesprekken met de gemeente.”
Het ontwerp is van Ward Boeijen van het Nijmeegse Boeijenjong Architecten. Momenteel (augustus) is men druk bezig met de verbouwing. Lees hier over de plannen:
In juli 1933 werd begonnen met de aanleg van de nieuwe electriciteitscentrale van de Provinciale Gelderse Electriciteits Maatschappij (PGEM) die op 6 juli 1936 officieel in gebruik werd genomen. Feitelijk werd er al stroom opgewekt vanaf 29 mei1935, 2/4/1936 (F93746 RAN)Aan de Weurtseweg wordt ter hoogte van de elektriciteitscentrale een aantal woningen gesloopt ten behoeve van de nieuw te bouwen stadsbrug De Oversteek en de Generaal James Gavinsingel, 2008 (Jan Eichelsheim via DF130 RAN CCBYSA tevens Auteursrechthouder)
Zie ook de foto uit 1973 van het Distributiekantoor van het P.G.E.M.: F1819 RAN
Plan tot het verbouwen van een woonhuis tot winkelhuis van een perceel gelegen aan de Weurtscheweg Kad. Bekend Gem. Neerbosch Sectie A No 808, Eigenaar J.P. Jansen (?), datum bouwdossier 7-10-1924 (D12.389161)
J.P. Jansen Wanneer de Weurtseweg 83-85 is gebouwd, is nog niet bekend. Dan bestaat het gebouw uit een beneden- en bovenwoning (83 respectievelijk 85). In ieder geval vindt in 1913 de aanleg van de riolering plaats. Dan is de eigenaar J.P. Jansen (D12.384512) en de bouwkundige J.H. van Benthem. J.P. Jansen 1910, 1912, 1913-1914, 1914-1915,…
Het Krayenhoffpark was al vroeg ingetekend, in 1879, in de plannen voor na de ontmanteling. Het werd vernoemd naar Cornelis Krayenhoff, waarvan het graf aanvankelijk was overgebracht naar dit park; de originele grafsteen is er nog te vinden. Daarnaast staan er een aantal bijzondere bomen.
Plan tot het verbouwen van een woonhuis tot winkelhuis van een perceel gelegen aan de Weurtscheweg Kad. Bekend Gem. Neerbosch Sectie A No 808, Eigenaar J.P. Jansen, datum bouwdossier 7-10-1924 (D12.389161)
Wanneer de Weurtseweg 83-85 is gebouwd, is nog niet bekend. Dan bestaat het gebouw uit een beneden- en bovenwoning (83 respectievelijk 85).
In ieder geval vindt in 1913 de aanleg van de riolering plaats. Dan is de eigenaar J.P. Jansen (D12.384512) en de bouwkundige J.H. van Benthem.
Indeling Plan tot het verbouwen van een woonhuis tot winkelhuis van een perceel gelegen aan de Weurtscheweg Kad. Bekend Gem. Neerbosch Sectie A No 808, Eigenaar J.P. Jansen (?), datum bouwdossier 7-10-1924 (D12.389161)
In 1924 volgt de verbouwing tot winkelhuis. Dan is J.P Jansen nog steeds de eigenaar; de handtekening van de bouwkundige is moeilijk leesbaar. Hierbij wordt de voorkamer en een deel van de gang verbouwd naar een winkel. De 2 ramen aan de voorkant wordt 1 groot raam.
Advertentie opening Kruidenierszaak ’t Witte Paard van A.A. Jansen, Weurtseweg (De Gelderlander 7/11/1924)
Advertentie “In ’t Witte Paard”, Weurtseweg (De Gelderlander 4/12/1924)
In november 1924 volgt de opening van Kruidenierswinkel “’t Witte Paard” van A.A. Jansen, soms ook met 2 s-en geschreven. Ook in 21/1/1925 komt nog een advertentie voor.
G. Rebel
In het Adresboek 1928 komt op de Weurtsche weg 83 G. Rebel voor, met als beroep “schilder”. Gerbert Rebel, schilder. Hij wordt in 1928 failliet verklaard (PGNC 10/4/1928). Of de “schilder” G. Rebel dezelfde is als degene die een kaashandel begint (of mogelijk een familielid, bijvoorbeeld vader-zoon), is nog niet bekend. In 1929 verhuist “De Hollandsche Kaasboer” van G. Rebel naar Bloemerstraat 84.
In het Adresboek van 1928 staat, wanneer G. Rebel voor komt op nummer 83, J.P. Jansen op nummer 85 (oftewel de bovenwoning).
(Het is mogelijk dat Rebel juist in de tussengelegen jaren hier zijn kaashandel heeft gehad. Een moeilijkheid is dat Jansen soms geschreven wordt met 1 of 2 ss’en. En zo komt er ook een C. van Willigen, bedrijfsleider, voor op nummer 83 in het Adresboek 1922.)
In ieder geval zal “De Hollandsche Kaasboer” van G. Rebel in 1929 verhuizen naar de Bloemerstraat 84.
Advertentie De Hollandsche Kaasboer G. Rebel opening Bloemerstraat 84 (De Gelderlander 8/1/1929)
A. Janssen
Daarna worden er weer meldingen in Adresboeken en advertenties van Jans(s)en voor.
Onder andere in een nieuwjaarswens A. Janssen van “’t Kaashuis” in De Gelderlander 31/12/1931, De Gelderlander 31/12/1932.
Ook zijn er meldingen gevonden in De Gelderlander 15/12/1934, PGNC 5/1/1935, PGNC 31/12/1936, melkslijter (Adresboek 1932, 1934, 1936, 1938). Ook na de Tweede Wereldoorlog komt A. Janssen voor: in de Adresboeken 1948, 1951, 1955 als melkslijter-winkelieder levensmiddelen; als winkelier in 1959 en 1963 en onder de kop “Levensmiddelen” in 1966.
Vervolg
Weurtseweg 83-85, augustus 2023 (Google Streetview)
Wanneer de winkel opgehouden heeft te bestaan, is nog niet bekend. Na de oorlog zijn in ieder geval de volgende gebruikers gevonden (dus ook ten tijde van Janssen):
Mw. B. Cornelissen 1959
Mw. H.F.M. Mooren, dienstbode 1963
H.M.T. Pols 1971
Tegenwoordig (juli 2025) is ook het benedengedeelte weer een woning.
Het Krayenhoffpark was al vroeg ingetekend, in 1879, in de plannen voor na de ontmanteling. Het werd vernoemd naar Cornelis Krayenhoff, waarvan het graf aanvankelijk was overgebracht naar dit park; de originele grafsteen is er nog te vinden. Daarnaast staan er een aantal bijzondere bomen.
Het Krayenhoffpark staat vanaf 1879 op kaarten getekend. In 1896 kreeg het haar naam, vernoemd naar baron Cornelis Rudolphus Theodorus Krayenhoff. Daarbij werd Krayenhoff nog als Kraijenhoff geschreven. Het park heeft een driekhoekige vorm, welke verwijst naar de driehoeksmeting (of triangulatie): een van de activiteiten van Krayenhoff was dat van cartograaf.
Grafsteen Krayenhoff
Grafsteen Krayenhoff in Krayenhoffpark (april 2025)
Toen in 1914 het Fort Krayenhoff werd gesloopt, is het graf van Krayenhoff overgebracht naar Rustoord. In 1916 is de originele grafsteen verplaatst naar het Krayenhoffpark. Tijdens een reconstructie van het park is de grafsteen in 2008 180 graden gedraaid. Op de foto zijn de spijlen rondom de grafsteen te zien.
Eenige versiering
Het park is ontworpen door Bert Brouwer, die ook de 19e eeuwse stadsuitleg heeft ontworpen.
In de bespreking van de Gemeente begroting voor 1904 komt ook het Krayenhoffpark aan de orde. “…in de afdeelingen werd het behoud van het Krayenhoffpark onnoodig geacht en in overweging gegeven het plantsoen op te ruimen en het te bestemmen tot speelplaats.” B. en W. zien echter “in het tegenwoordige plantsoen van het Krayenhoffpark eenige versiering van dit bijna geheel uit fabrieken en werkplaatsen bestaande stadsgedeelte, en willen het daarom behouden.” De heer Quack merkt op, dat dit plantsoen oorspronkelijk als villa-terrein werd uitgezet en met die wetenschap is daaromheen de grond verkocht. (PGNC 25/10/1903)
Tegels
Tegel Krayenhoff Krayenhoffpark (foto april 2023)
Vóór de grafsteen ligt een stoeptegel met zijn portret. In het park en op meerdere plekken in het Waterkwartier zijn dergelijke stoeptegels te vinden, die verwijzen naar straatnamen van de wijk. Dit was een project van Carla Dijs: ‘Zo ontstond het ‘tegelproject’. In een middag tijd konden bewoners uit alle 64 straten van het Waterkwartier een eigen reliëftegel maken. Dijs: “Die heb ik daarna in beton gegoten en de gemeente Nijmegen heeft deze stoeptegels in de paden van het Krayenhoffpark gelegd.”‘ (SP.nl, juli 2009)
Sequoia (mammoetboom) en andere bomen
Krayenhoffpark met sequoia en op voorgrond graf Krayenhoff
De meest opvallende boom in het park is de mammoetboom, de sequoia. Monumental trees schat de lengte van deze boom in 2020 in op ongeveer 25 meter. Deze site geeft aan dat deze boom gezien haar grootte mogelijk in de jaren 20 is aangeplant.
Andere bijzondere bomen zijn de ginkgo (Japanse notenboom), met een lengte van 16 meter die rond 1890 is aangeplant. En de haagbeuk, die ongeveer 20 meter hoog is en waarschijnlijk rond 1900 is aangeplant.
Herdenkingsboom kroning Willem-Alexander
Kroningsboom Willem Alexander Krayenhoffpark (gemaakt op zijn verjaardag, 27 april 2025)
Herdenkingsboom aangeplant ter herinnering aan de kroning van Willem-Alexander in 2013. Dit is de enige boom van het park met een hekje.
Hek herdenkingsboom kroning Willem-Alexander (gemaakt op zijn verjaardag, 27-4-2025)Herdenkingsboom Willem Alexander koning 2013 (september 2023)
Jeu de Boules baan
In 2023 is een jeu de boules baan aangelegd in het park. Deze baan is aangelegd naar aanleiding van een idee op MijnWijkplan, welke was ingestuurd in mei 2022. Na gesprekken en mede vanwege het aantal likes heeft de gemeente dit idee gehonoreerd.
Reconstructiewerkzaamheden, gezien in de richting van het Krayenhoffpark (links). Links van het midden het begin van de Weurtseweg. Rechts panden aan de Waalbandijk. Op de achtergrond de witte graansilo van de Handel in bakkerijgrondstoffen Van Lith en Zonen (Weurtseweg 32), 5/12/1959 (Fotopersbureau Gelderland via F20030 RAN CCBYSA Auteursrechthouder J.F.M. Trum)
Badhuis Maasplein in 1975 (foto: Jan Cloosterman via RAN F29505)
Het Badhuis is gebouwd in opdracht van Woningvereeniging Nijmegen, naar een ontwerp van de architect J.C. Hermans (1921-22). Daarbij was Willem Hoffman “den aesthetischen adviseur”.
Op 5 augustus 1922 opende het badhuis aan het Maasplein 9. De Gelderlander:
“Badhuis Maasplein in de Rivierenwijk.
De woningvereeniging Nijmegen, welke de moeilijke- en gehoord de critiek- ook geenzins benijdenswaardige taak heeft- in de Nijmeegsche woningnood te vooerzien, gaat rustig voort haar plicht te doen.
Het bestuur- met de heeren Haspels en Mr. Dr. v.d. Grinten, respectievelijk voorzitter en secretaris- zet zijn werk onverdroten voort en laat bouwen tuindorp na tuindorp.
Zoo zou men de nieuwe huizen-complexen noemen in plaatsen, minder rijk aan natuurschoon en tuinoverdaad dan Nijmegen.
Toch valt het nieuwe huizencomplex van de Woningvereeniging op, zooals dit thans neergezet is en nog deels in aanbouw is aan den Weurtschenweg, waar de rivierenwijk in opkomst is.
Dit deel van Nijmegen, het z.g.n. nijverheidskwartier treft en trekt nu juist niet den wandelaar door aangename natuuromgeving, eentonig is er de kleur der omringende weilanden, waardoor niet de grillige, afwisselende lijn loopt van boomen of bosschages.
Het is er effen en vlak- al geeft de nabijheid der rivier zoo noodig gezochte afwisseling.
De bestuurderen van de Woningvereeniging Nijmegen, terzijde gestaan door den aesthetischen adviseur, den bekenden architect Willem Hoffman, gingen blijkbaar van de meening uit in deze Weurtsche weg-woonwijk afwisseling te moeten brengen in uiterlijk aspect der huisjes, welke er allengs verrezen, met tierige tuintjes voor de deurtjes.
Afswisseling in gevels is er dan ook in voldoende liever nog gezegd- weldoende mate aangebracht.
Men tuurt er niet voortdurend op die uniforme-gevelrijen, welke er op den duur den indruk van verveling en dagelijks hetzelfde vast vestigt.
Nu komt men bij het dwalen door de Waal- Maas- Rijn – Ijssel- en andere straten voor schilderachtige hoekjes te staan, welke het nog beter zullen doen, wanneer het groen voor de huizen breeder en hooger uitgegroeid is.
Dan is tegelijkertijd ook deels het bezwaar weggenomen, dat de bewoners te veel bij elkaar in huis kunnen kijken- al zijn de straten dan nog zoo breed uitgezet.
Vooral is de achterzijde der woningen nu nog niet vrij genoeg- wat nochtans een onvrijheid is, welke men in de beste woonwijken treft, wanneer ook daar geen opgeschoten geboomten de uitzichten op tegenovergelegen woningen wat markeert.
In ieder geval heeft zich hier de schoonheidsadviseur in de bouwkunde laten gelden op een wijze, welke voordeelig was voor het wisselend aspect.
Al is de wijk nog deels in aanbouw, al zijn de wegen nog deels ongebaand, wat er klaar is, geeft een goeden indruk, welke men meeneemt naar het nieuwe badhuis, dat gebouwd is op het mooie Maaspleintje, ruim gelegen te midden van de nieuwe woonwijk.
Ligt het Volksbadhuis in de Tulpstraat eenigermate achteraf hier valt het oog dadelijk op het nuttige badhuis, voor de bewoners van de rivierenwijk.
De N.V. Betonmaatschappij bouwde dit volksbadhuis in eenvoudige, toch sierlijke stijl, dat aan het geheel iets landelijks lokkends gaf.
De practijk leerde ook hier alweer bij de inrichting van dit volksbadhuis.
De entrée is hier alweer veel gerieflijker en ruimer gemaakt; de wachtkamer, rechts van den ingang is tevens gezelliger en ruimer ingericht- terwijl de bergplaats voor rijwielen, links van de entree zelfs meer gemak aanbiedt.
Dadelijk na de vestibule komt men in de zaal met douches en badkuipen, welk interieur het uiterlijk toont en het comfort biedt van het indertijd reeds beschreven badlokaal van den Tulpstraat.
Aan gezondheidseischen is ook hier allereerst alle aandacht geschonken. Licht, lucht en zon kunnen van alle zijden binnendringen, de vestibule is uitstekend en de badkamertjes, wars van iedere weelde, bieden nochtans alle comfort, dat men van eene moderne badinrichting mag verwachten.
Bloemenhangers fleuren de zaal zelfs nog op, terwijl de licht grijze tinten, door den schilder op deuren en kozijnen aangebracht, den eenvoud van interieur verhoogen en veraangenamen.
Of zoo’n volksbad niet waarlijk gewaardeerd wordt!
Nu de exploitatie nog meer aangepast is aan de practijk en ook de prijsregeling tactisch is verminderd op meer stille dagen, neemt het gebruik der baden aanmerkelijk toe.
Eenige cijfers mogen dit illustreeren.
In juli vorig jaar bedroeg het gebruik der baden 576 in de maand- dit jaar steeg het in Juli dank zij gunstiger prijsbepaling tot 893 en in Mei zelfs tot 962, wat bijna een verdubbeling beteekent.
Nu moge het ’t volksbadhuis nog geldelijke offers vragen, de gemeente offert hier haar gelden toch voor een goed doel: de bevordering der volkshyiëne.
En dat kan en mag de gemeenschap ook wat waard zijn!
Voor nadere bijzonderheden omtrent opening, gebruik van het badhuis, prijzen en baden enz. verwijzen wij naar de prospecten, welke aan het badhuis verkrijgbaar zijn.
Het bestuur der Woningvereeniging Nijmegen deed hier weer nuttig werk, en vond in dit opzicht steeds een goeden steun van den heer Pitlo, en administrateur der woningvereeniging”. (De Gelderlander 7/8/1922)
Abonneren
Voer je e-mailadres hieronder in om updates te ontvangen.
Aanvankelijk minder bezoekers dan gehoopt, tariefverlaging
Tarieven Badhuizen (De Gelderlander 24/9/1928)
Aanvankelijk heeft het Badhuis niet het gehoopte succes: “Gedurende het geheele jaar 1923 bleef het bezoek van het badhuis van ’t Maasplein onbevredigend, ondanks de toepassing van het lage tarief op de laatste drie dagen van de week. Daarom werd aan het einde van het verslagjaar besloten het tarief met ingang van 1 Januari 1924 voor alle dagen van de week nog aanmerkelijk te verlagen, teneinde het badhuis aan zijn doel te doen beantwoorden, zij het ook met de kans van vergrooting van het verlies. Het tarief werd nu gedurende de geheele week gesteld op 12 cent voor een kuipbad en 5 cent voor een stortbad.…
De resultaten van dit verlaagde tarief gedurende de eerste maanen van dit jaar 1924 zijn inderdaad gunstig. Het gebruik der baden is zeer gestegen, zoodat zelfs niet alleen uit een oogpunt van volksgezondheid door den getroffen maatregel iets goeds is bereikt, doch ook de inkomsent eene stijgende lijn vertoonen.
Over het afgeloopen jaar bedroeg het exploitatieverlies van het badhuis aan het Maasplein f4729,15.” (PGNC 26/7/1924)
Voor aantal jaren zijn het aantal bezoekers gevonden, zie de onderstaande tabel:
Maasplein
Aantal baden
Stortbaden
Kuipbaden
Winst/verlies
1924
10.397
8.750
1.647
-4.985,90
1925
13.150
11.457
1.693
-4.477,76
1926
1927
13.170
1.260
1928
13.634
1.480
1929
9.665
1.116
-4.616,45
1930
-4.295.03
1931
-4.540,18
1932
Stijging ruim 9%
+ 1.852 tov 1931
– 403 tov 1931
-3.841,16
1933
1934
1935
13.864
829
1936
1937
13.830
639
1938
1939
1.966 meer
Vervolg
Na de Tweede Wereldoorlog kregen badhuizen het steeds moeilijker: huizen werden niet meer zonder douche gebouwd. Daarnaast was er de concurrentie van de zwembaden. Het badhuis aan het Maasplein sloot in 1975. Daarna zat er nog een tijd een verhuurwinkel en fysiotherapeut.
In 1951 opent boekdrukkerij F.E. MacDonald haar pand op Weurtseweg 154. Een afbeelding uit 1951 is te vinden in De Gelderlander 3/7/1951
“Boekdrukkerij MacDonald aan Weurtseweg herbouwd
Nijmegen, 6 Juli – Een zeer oud en zeer gerenommeerd bedrijf in onze stad: de boekdrukkerij F.E. Mac Donald (op 1 Augustus bestaat deze zeven en zeventig jaar) ging bij de stadsramp van 22 Februari 1944 in vlammen op. In het hartje van de stad, in de Broerstraat, was de drukkerij lange jaren gevestigd en nu begon geheel onverwacht de dag van gramschap en ellende. Bedrijf vernield, machines vernield, naar nieuwe bedrijfsruimte moest worden gespeurd.
Jodenberg, in de richting van de Ganzenheuvel; links de drukkerij van MacDonald, 1950 (Persbureau Gelderland via F63797 RAN Auteursrechthouder J.F.M. Trum)
Op de Jodenberg werd oorspronkelijk met een zetmachine en ’n snelpersje gestart. Het begin was er en geleidelijk aan kon het bedrijf door uitbreiding op toeren worden gebracht.
Met het voorgaande voor ogen kan men zich voorstellen welk een feestdag het gisteren voor de heer MacDonald en zijn medewerkers was, toen hij de nieuwe ruime drukkerij Weurtseweg 154 kon openen. Daarmede is de kroon op het werk van moeizame voorbereiding gezet en kan deze in het hele land bekende boek- en handelsdrukkerij weer tot volledige ontplooiing komen.
Een belangrijk voordeel van de nieuwe bouw is de omstandigheid dat het hele machinepark, hetwelk uit vijf snelpersen, vier automatische degelpersen en vier zetmachines bestaat, gelijkvloers kon worden ondergebracht.
Bij het binnenkomen ziet men achtereenvolgens het kantoor, een wachtkamer, een cantine, een waslokaal, de machinezetterij, de handzetterij en de opmakerij, de drukkerij, de papieroppeditie.
De architect, A. van Woerkom uit Wouw ontwierp de plannen, die de aannemersfirma Janssen en Rötjers uit Huissen uitvoerd op een wijze zodat een overzichtelijk drukkersbedrijf ontstond, waarin goed licht op de machines en de werkplaatsen valt, terwijl de eisen van hygiëne in het oog werden gehouden.
De belangstelling bij de opening was bijzonder groot en bijzonder veel blijken van sympathie in de vorm van bloemstukken waren toegezonden. Vooral uit de drukkerswereld en uit de kringen van cliëntele, vrienden en kennissen kwamen velen bij de opening hun gelukwensen aanbieden.” (De Gelderlander 6/7/1951)
Omdat een aantal bewoners genoeg heeft van de overlast op een braakliggende terrein bij de Eerste Oude Heselaan, richtten zij buurtmoestuin de “Bonte Specht” op.
Niemandsland
het braakliggende terrein tussen de Eerste Oude Heselaan en het bovenliggende spoor van station Nijmegen was een soort ‘niemandsland’. ’s Avond zorgen junks, hoeren, hangjongeren en anderen voor overlast en zwerfvuil. Een artikel in De Brug: “Buurtmoestuin! Hoe pak je dat aan?” bracht in 2018 een aantal buurtbewoners op het idee om hier een buurtmoestuin te starten. Hierdoor zou dit stuk grond nuttig gebruikt worden en de overlast worden tegen gegaan.
Realisatie buurtmoestuin
Ze stellen een Plan van Aanpak op in het kader van MijnWijkPlan, met een kostenraming van ongeveer 10.000 euro. De helft daarvan is voor het vervangen en opnieuw plaatsen van hekwerk. De gemeente is positief. Wel blijkt dat de grond niet van de gemeente maar van de NS is. Vanwege de overlast kreeg het initiatief een subsidie via Green Capital. Met de NS sloten zij een bruikleenovereenkomst af.
Goed voor gezondheid en sociale contacten
Eind december 2019 is de stichting “Bonte Specht” opgericht. In de buurt staan veel acaciabomen, waar spechten op af komen. Na 2 jaar kon er fysiek aan de slag worden gegaan: het plaatsen van hekken en moestuinbakken. Vanwege vervuiling is de grond niet bruikbaar en daarom zijn er bakken nodig. “’Door dit project is er een aantal problemen opgelost. Het terrein is nu schoner en veiliger. Maar ook is een moestuin goed voor de gezondheid en het gezamenlijk werken aan het project maakt dat er contacten ontstaan die er anders niet geweest waren’, vertelt Cuno (een van de initiatiefnemers)” (De Wester, januari 2021). In januari 2021 zijn er 15 bakeigenaren.
Buurtmoestuin Bonte Specht (april 2023)
Onderdeel Groene Corridor
In maart 2023 omarmt de Gemeente Nijmegen het idee van de “Groene Corridor”: een groene lint van de Waalhaven naar het Heumensoord, waarvan de “Bonte Specht” onderdeel van uit maakt. Het idee is afkomstig van een aantal bewoners/organisaties van bewoners, die zich verenigd hadden in de “Vrienden van de Groene Corridor“.
Groen is een belangrijk onderdeel van de plannen voor het Stationsdistrict, dat momenteel in ontwikkeling is. Zowel uit het oogpunt van klimaatadaptie en biodiversiteit als het welzijn van mensen: het stimuleren om gezond te leven, maar ook voor het bevorderen van sociale contacten. Zeker omdat veel mensen in de nieuwbouw in de omgeving van het district geen eigen tuin zullen hebben, worden de groene plekken gezien als belangrijke ontmoetingsplekken. De gebiedsvisie van de Gemeente voor het stationsdistrict is hier te lezen.
Het pand van Brandstoffenhandel J.J. Giesbertz en het Magazijn van scheepsmaterialen, Waalkade 71 en 73, 1925 (F1776 RAN)
De firma Giesbertz had “tientallen jaren” het “bedrijf uitgeoefend op de Waalkade, totdat de vernieuwde Voerweg de panden in ongunstiger ligging bracht.” Dat was voor de directie aanleiding om naar een betere ligging voor het bedrijf op zoek te gaan.” (De Gelderlander 13/6/1936). Deze vond ze bij de Nieuwe Haven.
Waalkade 71 en 73, Hotel Courage, augustus 2023 (Google Streetview)
Het pand aan de Waalkade bestaat nog steeds en is samen met het Magazijn van scheepsmaterialen momenteel (augustus 2024) Hotel Courage.
“Deze vond de firma in de buurt van de Nieuwe Haven: “de ligging direct aan de Nijmeegsche Haven, aan de Spoorlijn, aan den grooten verkeersweg en toch in de stad maakt het geheel een ideaal punt”. (De Gelderlander 13/6/1936)
“N.V. Steenkolenhandel v.h. J.J. Giesbertz
Moderne inrichting bij de Hezelpoort
Toen de N.V. Steenkolenhandel v.h. J.J. Giesbertz door de veranderingen aan de Waalkade met haar bedrijf in een enigszins ongunstige positie kwam te liggen, heeft de directie op voortvarende wijze uitgezien naar een andere plaats om zich te vestigen. Die plaats werd gevonden tusschen de Hezelpoort-Spoordijk en op eenigen afstand daarachter naar de haven leidende spoorlijn. Onder leiding van den architect W.Th. Reynen Jr. nam daar de bouw van een kantoorgebouw, met daarop een woningen, en de technische afdeelingen een aanvang. Komt men nu vanaf de Korenbeurs onder de Hezelpoort door, dan valt direct dit nieuwe bedrijf in het oog. Kantoor en woning zijn een smaakvol geheel geworden, terwijl de loodsen, die wat meer achteraf liggen, uitmunten door netheid en practische inrichting. In het kantoorgebouw vindt men direct achter den ingang een hal, die eindigt bij een ruim loket, dat van onderen als etalage is ingericht. Achter het loket bevindt zich de administratie, rechts is de directiekamer. Het gebouw bevat voorts een garage en waschgelegenheid.
Voorts staat er opgesteld een volautomatische kolenstoker, een Nederlandsch product van de N.V. Verwarmings-Mij. Utrecht, een vernuftig en zeer zuinige verwarmingsinstallatie. Direct achter het kantoorgebouw bevindt zich een 10 meter lange weegbrug met een vermogen van 20 ton, waarop dus zelfs de zwaarste trailers gewogen kunnen worden. Rechts terzijde en achter het kantoorgebouw staan de opslagloodsen, die meer doelmatig ingericht zijn. Op een soort straatje komen straalvormig verschillende hokken uit, waar de auto’s direct in kunnen rijden. Natuurlijk is er een uitgebreide voorraad van 25 soorten brandstoffen aanwezig. Aan de haven, achter de spoorbanen is een bunkerstation voor sleepbooten ingericht, welke inrichting in een behoefte blijkt te voorzien. De uitvoering van de plannen berustte bij het aannemersbedrijf gebrs. Hendriks alhier; de loods werd geconstrueerd door de fa. Schoenzeier en Comgare, alhier.
Dit nieuwe, moderne bedrijf, dat zoo gunstig mogelijk ligt aan water- en spoorwegen, zoowel als onmiddellijk bij de stad, zal ongetwijfeld een goede toekomst tegemoet gaan.” (PGNC 15/6/1936)
Het havenplantsoen in aanleg, gezien vanaf de Weurtseweg. Op de voorgrond de goederenspoorlijn naar het havengebied, rechts, de Voorstadslaan met de spoorwegovergang en het pand van steenkolen- en brandstoffenhandel J.J. Giesbertz NV. Op de achtergrond, achter de spoordijk in het midden, papierfabriek Schuller aan de Nieuwe Markt, links boven de oude havenkraan op de loswal van de Nieuwe Haven (Waalhaven), 1953 (Foto Grijpink via F88668 RAN CCBYSA)
Vervolg
Het bijschrift bij een foto tussen 1953 en 1968 F93629 RAN vertelt over het vervolg: “Giesbertz deelde het terrein met het internationale, van origine Duitse transportbedrijf Schenker en Co. Het terrein lag tussen haven en spoorbrug en was ook met een goederenlijn vanaf het station bereikbaar. Op het terrein bevond zich ook de woning van de havenmeester. Na de sloop van alle bebouwing verhuisde de Gelderlander naar het terrein, maar uiteindelijk werden er flats gebouwd”
W.Th. Reynen ontwierp veel sociale huurwoningprojecten voor de Woningvereeniging Nijmegen. Daarnaast komen we hem regelmatig tegen als ontwerper van woon-winkelpanden…
De Voorstadslaan is een zeer lange straat die tegenwoordig loopt vanaf de spoorbrug tot aan de Tweede Oude Heselaan. En het is een laan vol geschiedenis: van de Romeinse tijd naar het moment dat het in de 19e eeuw een van de eerste industriegebieden van Nijmegen werd en tevens villa’s werden neergezet. Bovendien kwamen er voor de oorlog andere woningen: veel zijn er gebouwd in rijtje van enkele woningen met op de hoek van de straat oorspronkelijk een winkel. De laatste jaren wordt er volop gebouwd in de omgevind van de Voorstadslaan, onder andere de nieuwbouw op het terrein van de voormalige Batava fabriek/ de gebouwen van de Technische Unie.
En: een van de mooiste momenten is het moment waarop de zon ondergaat, waarbij de zon loodrecht op laan staat en zorgt voor prachtige, lange schaduwen.
Deze pagina verzamelt artikelen die reeds over de Voorstadslaan geschreven zijn. Zowel deze pagina als de artikelen zullen in de loop der tijd worden aangevuld.
Romeinse Tijd
Grafinventaris uit de Romeinse tijd, gevonden in Nijmegen (Voorstadslaan), 100 – 130 (Collectie Valkhof Museum objectnr Graf.Koster.2013.30 via Collectiegelderland.nl Publiek Domein)
Bij de Voorstadslaan zijn vondsten uit de Romeinse tijd opgegraven, zoals de inventaris op de bovenstaande afbeelding. Collectie Gelderland: “Inhoud van een Romeins crematiegraf uit het begin van de 2e eeuw na Chr. Het crematiegraf is gevonden op het terrein tussen de Voorstadslaan en de Sperwerstraat in Nijmegen; het Romeinse grafveld behorende bij de stad Ulpia Noviomagus. Het graf (graf 30) bestond uit een rechthoekige grafkuil met daarin een grote beker van geverfde waar waar de crematieresten in waren geborgen. Rondom deze beker waren de overige grafgiften geplaatst: een tera sigillatat bord, een kleinere beker, een kleine kookpot, een kruik en een glazen kom.”
Wandeling Craandijk
Villa Scotia. In dit pand woonden de grootouders van de bekende Nijmeegse boekhandelaar en antiquaar Olaf van Hoorn. In de tuin van deze villa verrees later het verzorgingstehuis Sonnehaert, 1920 (Th.A. Sanders via F5559 RAN)
“Dat de stad niet meer als vesting ten oorlog bereid behoeft te zijn, laat alom in den omtrek zijn’ invloed gevoelen. Nu kan zij den gordel harer huizen uitbreiden, zoover zij wil; nu kon in de onmiddellijke nabijheid van dit stuksken eener oude lunet een parkje worden aangelegd; nu kon die industriële wijk daar nevens den weg verrijzen; en de fabriekschoorsteenen mogen onbelemmerd hun rookwolken uitzenden, en vriendelijke villa’s worden gebouwd aan de laan van iepen, aan wier voet niet meer de sappeursbijl ligt.
Meer dan één weg leidt naar Hees en dwalen kunnen wij niet, als wij ons maar niet laten afleiden door den grintweg naar Weurt, die ter regterzijde afbuigt. Wij houden de Voorstadslaan beneden den Hunerberg, wiens zacht glooijende helling met bouwlanden zijn bedekt. Thans wisselt het zachte, frissche groen van het winterkoren af met de donkere vakken, waarin het zaad nog pas is uitgestrooid. Eerst later prijkt hier het landschap in zijn volle schoonheid, maar ook nu reeds ziet het er vrolijk en opwekkend uit. Aan den anderen kant ontbreken ook de akkers niet geheel, maar ’t zijn daar toch meer weilanden en boschjes, die wij in de uitgestrekte vlakte overzien.
Die groote bloemisterij en de daaraan grenzende villa liggen en de daaraan grenzende villa liggen nog binnen den voormaligen ‘verboden kring’ en zijn dus nog gansch nieuw, terwijl de volgende huizen en buitenverblijven ten deele reeds van tamelijk oude dagteekening zijn. Reeds sedert jaren was Hees vermaard om zijn talrijke lustplaatsen, deels door deftige ingezetenen bewoond, deels in den zomer door Nijmeegsche families betrokken, deels aan vreemdelingen verhuurd, en het gansche dorp heeft daardoor een vrolijk en welvarend voorkomen, gelijk het er een niet onbelangrijke uitgestrektheid aan dankt.
Villa “Leeuwenstein”, Voorstadslaan, 1900-1905 (F5560 RAN)
Langs den grooten weg vinden wij de tuinen en plantsoenen van Vredeburg, Leeuwenstein, Scotia Villa, Gerda, Rust en Vrede en nog eenige andere zomerhuizen en optrekjes, en aan de zijlanen en dwarswegen bespeuren wij nog meer boomgroepen en bloeijende heesters, die de plaats van heerenhuizingen aanwijzen, afgewisseld door akkers en moesgronden, burgerwoningen en boerenhofsteden. En dit alles behoort nog maar tot wat wij het eerste gedeelte van het dorp zouden kunnen noemen. Bij die prachtige zware linde, waar verschillende wegen zich splitsen, staan wij een oogenblik stil. Wij hebben er een fraai gezigt op de stad met haar spoorwegbrug. …”
Het Autoverhuurbedrijf Heijmans, Voorstadslaan 15, 24/12/1960 (Fotopersbureau Gelderland; Auteursrechthouder J.F.M. Trum via F11420 RAN CCBYSA)
Heijmans Autoverhuur zat vanaf 1955 in de Voorstadslaan. Rond 2009 verhuist zij naar de Cargadoorweg: de gemeente heeft het pand gekocht om op deze plaats een parkeergarage en woontoren te realiseren. Anderhalf jaar daarvoor had de gemeente een aantal woningen op de hoek Eerste Oude “Heselaan-Voorstadslaan) gekocht en vervolgens gesloopt. Ook zal de weg aangepast gaan worden (De Gelderlander, 31-7-2009/update 30-3-2017)
Op de foto zie ik personenauto’s staan; zo lang ik mij kan herinneren (eind jaren 80) en ook -afgaande op haar site– is het bedrijf bekend van haar verhuur van personen- en bestelbussen.
Merk op de foto bovendien het industriespoor naar de Noord- en Oostkanaalhaven op, dat er in ieder geval nog in 2006 (F88657 RAN) nog lag. Tegenwoordig is hier een snelfietspad aangelegd. Op de Facebookpagina NijmegenToen blijkt, dat in 2013 het snelfietspad er inmiddels al ligt.
Vooroorlogse woningen met aansluitend, rechts, Autobedijf Heijmans uit 1955, nu volledig gesloopt. Rechts de HAT-wooneenheden op de hoek met de Waterhoenplaats, 1998 (Hans Giesbertz via F88397 RAN tevens Auteursrechthouder)
Woontoren Duet
Op deze plaats zal de woontoren Duet komen. November/december 2024 is de verwachting dat de bouw in 2026 zal beginnen. Met 120 meter zal het het hoogste gebouw van Nijmegen worden. Het telt 383 woningen, een combinatie van studenten, sociale huur en duurdere appartementen en tevens een parkeergarage. (De Gelderlander).
In oktober/november 2024 vonden voorbereidingen plaats, waaronder archeologisch onderzoek en het zoeken naar eventuele munitie uit de Tweede Wereldoorlog. Daarbij is er opvallend genoeg niets gevonden; waarschijnlijk is er in de 19e eeuw al veel gegraven.
Een luchtfoto van de Papierfabriek “Gelderland” ; P.S. op dit terrein tussen de Oude Weurtseweg (boven) , de Krayenhofflaan (rechtsboven) , de Voorstadslaan (rechts onderin) en de Eerste Oude Heselaan (links onderin) worden in 1985 woningen gebouwd aan de Aalscholverplaats , de Meerkoetplaats , de Reigerplaats , de Uiverplaats en de Waterhoenplaats. Geheel rechts onderin woningen aan de Kop van de Weurtseweg, Voorstadslaan, 1932 (F58411 RAN)
Oprichting Papierfabriek Gelderland
Ernst Selleger, Carol Hoyer en J.P. Kortschilgen richtten de Papierfabriek Gelderland aan de Voorstadslaan op, welke in 1908 in productie. Het idee was echter ontstaan in Maastricht: Selleger en Hoyer waren twee oude studievrienden die elkaar toevallig in 1907 bij de kapper tegenkwamen. Daar ontstond het idee om samen met Kortschilgen een papierfabriek te beginnen. Selleger was een Zwitser die in Delft had gestudeerd. Hij is erg belangrijk geweest voor de Nederlandse papierindustrie vanwege zijn onderzoek naar papiervezels.
Ze kozen voor Nijmegen vanwege de goede spoor-, water- en scheepvaartverbindingen. Hun merk was de Ibis, omdat deze vogel tussen het papyrusriet leeft. Het logo komt overigens terug in de muurschildering die onlangs op de doorgang naar de Uiverplaats is aangebracht. In 1910, 1922 en 1929 kwam er in die jaren een extra papiermachine. Kortschilgen overleed in 1921, waarna zijn zoon Heinrich H.L. Kortschilgen hem zou opvolgen. Heinrich zou tot 1948 aan de fabriek verbonden blijven.
Daarna kwamen er moeilijke jaren vanwege de crisis in de jaren 30 en de Tweede Wereldoorlog.
Fabriek aan Maas-Waalkanaal
In 1955 werd een tweede fabriek geopend aan de Ambachtsweg, aan het Maas-Waalkanaal; in 1956 en 1962 nam de fabriek een 5e en 6e machine in gebruik. Daarnaast begon Gelderland in 1958 twee fabrieken in Indonesië, welke in 1963 echter werden genationaliseerd.
Einde Papierfabriek Voorstadslaan
Papierfabriek Gelderland fuseerde in 1963 met Papierfabriek Tielens: de nieuwe naam werd Gelderland-Tielens Papierfabrieken. In 1971 kwam een 7e papiermachine. Daarbij werd de productie met de 4 oude machines aan de Voorstadslaan stopgezet. Er werd in 1976 3 keer brand gesticht; de 3e brand zorgde ervoor dat de fabriek tot de grond toe afbrandde.
Vervolg
In 1970 was er sprake van een groot verlies:
De markt was verslechterd: internationaal was er sprake van een structurele overproductie
Voor de bouw van de nieuwe fabriek was een grote lening op de kapitaalmarkt nodig geweest
De papiermachine werd te laat geleverd en had in het begin veel problemen
Gebreken in de bedrijfsorganisatie en de leiding
Er volgde een reorganisatie. Dit leverde echter te weinig resultaat op en daarop werd het bedrijf overgenomen door Koninklijke Nederlandsche Papierfabriek N.V. uit Maastricht. In 1978 werd de naam veranderd in Koninklijke Nederlandsche Papierfabrieken N.V., vestiging Nijmegen en weer later KNP Nijmegen B.V.. De productie nam wel weer toe; echter niet genoeg zodat de 6e machine moest worden stopgezet.
Doordat ze in 1993 een belang had genomen in het Oostenrijkse bedrijf Leykam-Murztaler ontstond KNP-Leykam. Een nieuwe fusie volgde, met Bührmann-Tetterode en handelshuis VRG (Van Reekum-Gepacy Papier. De nieuwe naam was KNP-BT. Dit bedrijf werd in 1997 overgenomen door Sappi, waarbij Papierfabriek Gelderland verder ging als Sappi Nijmegen. Op haar beurt werd Sappi in 2008 overgenomen door het Amerikaanse Innoviopapers. In 2015 ging het bedrijf failliet.
Op het terrein van de Papierfabriek kwam nieuwbouw. Wel is de directeurswoning op de hoek van de Voorstadslaan-Krayenhofflaan blijven staan (zie hieronder).
Een mooie luchtfoto van de nieuwbouw is te vinden op F58423 RAN.
Mural Uiverplaats
Muurschildering Uiverplaats
Dosa (Sander Dolstra) en Moris (Maurice Broekhoff, 1971 Amsterdam) maakten in maart 2024 in de doorgang tussen de Voorstadslaan en Uiverplaats 2 murals: een met een ooievaar (uiver) en aan de andere kant een reiger. De laatste verwijst naar de Reigerplaats. De papierblaadjes verwijzen naar de papierfabriek. Op deze blaadjes is een ibis te zien: een verwijzing naar het logo van de betreffende fabriek. (Bronnen: instagram en LinkedIn).
Licht Gewelf
Licht Gewelf bij avond, Tamar Frank, Aalscholverplaats, augustus 2023
Bewoners ervaarden overlast bij de doorgang bij de Aalscholverplaats. Zij wilden met een kunstwerk de sfeer onder de poort verbeteren en tevens een mooie verbinding tussen de Voorstadslaan en het plein creëren. Tamar Frank maakt kunstwerken waarin licht de ervaring van ruimte doet veranderen. Voor de Aalscholverplaats maakte ze Licht Gewelf.
Dubbel woonhuis, gebouwd voor Laurens Jan ten Horn (1855-1919), eigenaar van de Patria Kinderwagenfabriek, foto gedateerd 1910-1915 (RAN F87828)
Willem Hoffmann ontwierp tussen 1908-1909 voor Laurens Jan ten Horn de eigenaar van de Patria Kinderwagenfabriek het dubbele woonhuis op de hoek van de Voorstadslaan en de Krayenhofflaan.
Ten Horn had in 1907 de kinderwagenfabriek overgenomen van zijn zwager Carel van Rosendael, welke aan de Nieuwe Haven stond. Daarvoor had ten Horn een winkel in ijzerwaren en huishoudelijke artikel in Wageningen gehad (Bijschrift F87831).
Gemeentelijk Monument
Dit is een Gemeentelijk Monument: “Twee villa’s onder één dak. Blokvormig gebouw van twee bouwlagen op onregelmatig grondplan dat aan de straatzijde de grondvorm suggereert van twee rechthoeken met een wigvormig verbindingsdeel. Uitgevoerd in kalkzandsteen met een band van gekleurde baksteen op de begane grond en een breed fries van hetzelfde materiaal langs de bovenzijde; pannengedekt. Beide blokken hebben aan de straatzijde een eigen tentdak van geringe diepte, dat verloopt in een breed dak over het achtergedeelte, met de nok parallel aan de straat. Beide panden hebben op de straat- en achterhoek twee erkers, afwisselend driezijdig en halfrond. Alle vensters met bovenlichten van acht ruiten, bij het rechter pand nog met persiennes. De voordeur van het linker pand rechts in de gevel; die van het rechter pand in het wigvormige tussengedeelte, dus links, iets terugliggend ten opzichte van een houten etage-erker in het gevelvlak. Bouwjaar: ca. 1920. Boeiend complex van forse verhoudingen, karakteristiek gelegen in een flauwe bocht op de hoek van twee straten en daardoor zeer beeldbepalend.”
De Nieuwe Haven (Waalhaven) met de lage loswal, tweede decennium. Links het bedrijfspand van de Patria kinderwagenfabriek, v/h C. van Rosendael & Co. Op de achtergrond, rechts, nog net zichtbaar, het gemeentelijk slachthuis, 1910-1915 (F88957 RAN)Het havenplantsoen in aanleg, gezien vanaf de Weurtseweg. Op de voorgrond de goederenspoorlijn naar het havengebied, rechts, de Voorstadslaan met de spoorwegovergang en het pand van steenkolen- en brandstoffenhandel J.J. Giesbertz NV. Op de achtergrond, achter de spoordijk in het midden, papierfabriek Schuller aan de Nieuwe Markt, links boven de oude havenkraan op de loswal van de Nieuwe Haven (Waalhaven), 1953 (Foto Grijpink via F88668 RAN CCBYSA)
Het Krayenhoffpark was al vroeg ingetekend, in 1879, in de plannen voor na de ontmanteling. Het werd vernoemd naar Cornelis Krayenhoff, waarvan het graf aanvankelijk was overgebracht naar dit park; de originele grafsteen is er nog te vinden. Daarnaast staan er een aantal bijzondere bomen.
De voormalige Batava Margarinefabriek met woningen, hoek Weurtseweg (1870/1975), 1969 (Evert F. van der Grinten via F78720 RAN, tevens Auteursrechthouder)
Op Noviomagus staat een uitgebreid artikel over de Batava fabriek.
Fabriek Batava Margarine (afgebroken 1974/1975), 2972 (Evert F. van der Grinten via F78885 RAN tevens Auteursrechthouder)De voormalige margarinefabriek Batava, gesloopt in 1974; op die plaats is het magazijn van de Technische Unie gebouwd (27-06-1974), 1974 (Jan Cloosterman via F29247 RAN CCBYSA)
Technische Unie
Links de Technische Unie, rechts het overgebleven gedeelte van de Batava fabriek. Daarvoor het Krayenhoffpark, links de Voorstadslaan en rechts de Weurtseweg, die nog niet verlegd, 18 maart 1985 (Wim Michels via KN14450-26 RAN CC0)
Nieuwbouw
Nieuwbouw Voorstadslaan (april 2025)
De Technische Unie is inmiddels afgebroken. Op deze plaats wordt momenteel de nieuwbouw gerealiseerd van appartementen als het project Boterfabriek (zie haar eigen site).
Op de hoek van de Voorstadslaan met de Biezenstraat ligt de voormalige Verenigde borstelfabriek. Deze was in 1919 begonnen, met electrisch aangedreven machines. De fabriek was daarvoor in de Broerstraat gevestigd geweest en maakt borstels en kwasten.
Krayenhofflaan 14, september 2022 (Google Streetview)
Is momenteel een Aandachtspand
Voorstadslaan 51-53
De woningen van Voorstadslaan 51-53 zijn momenteel Aandachtspanden op de Gemeentelijke Monumentenlijst.
Een foto uit 1980 is te vinden op F10067. Dan staan de voortuinen nog niet vol met planten, maar eigenlijk zijn de tuinen een van de grote charmes van deze huizen.
Minibieb Voorstadslaan (augustus 2024)
Vóór deze panden staat een van de mooiste minibiebs van Nijmegen, de derde versie:
De eerste, eigenlijk de allermooiste, is gestolen.
De tweede is vervangen, waarschijnlijk omdat er te veel onderhoud nodig was
De derde, huidige, is in de vorm van een oude koelkast
Voorstadslaan 55: oa café de Voorstad
Voormalig cafe de Voorstad, Voorstadslaan (augustus 2023)
Een leuk artikel over dit voormalige café de Voorstad is te lezen in de Wester uit 2018 (een herpublicatie van 2013).
Prima Villa
Voorstadslaan 57
Prima Villa Voorstadslaan, augustus 2023 (Google Streetview)
“Prima Villa” betekent eerste villa, verwijzend naar de eerste bebouwing buiten de voormalige vestigingwerken van Nijmegen die men tegenkwam als men van Nijmegen naar Hees ging. Het is gebouwd in 1878. Over dit Rijksmonument is al het nodige geschreven op Noviomagus: https://www.noviomagus.nl/Monumenten/monument_0188.html
Rijksmonument
De woning is een Rijksmonument met als waardering:
” VILLA uit 1878 met rijk uitgevoerd INTERIEUR en HEK.
– Van architectuurhistorische waarde als typologisch goed voorbeeld van een wit gepleisterde blokvormige villa met stijlinvloeden van het neoclassicisme. Het exterieur is qua hoofdvorm en gevelindeling goed bewaard gebleven. Op onderdelen zijn er ook wijzigingen doorgevoerd, zoals de sloop van het balkon aan de voorzijde en de vernieuwing van de serre aan de achterzijde. Bijzonder waardevol is het goeddeels intact gebleven interieur. Zeldzaamheidswaarde hebben de geschilderde plafonds in de vertrekken op de verdieping. – Van stedenbouwkundige waarde als onderdeel van een historisch gegroeid stedelijk gebied tussen het centrum van Nijmegen en het voormalige dorp Hees. Getuige de naam “prima villa” maakte onderhavig pand onderdeel uit van de eerste bebouwing buiten de voormalige vestingwerken van Nijmegen in de richting van Hees ten tijde van de ontmanteling.”
Voorstadslaan 238
Voorstadslaan 238, augustus 2023 (Google Streetview)
Voorstadslaan 238 is een Gemeentelijk Monument: “Villa. Blokvormig pand van twee bouwlagen met pannengedekt tentdak. De gevels zijn gepleisterd, op een brede ornamentale baksteenfries langs de gootrand na. Gootlijst kwartcirkelvormig uitgekraagd. Voorgevel verdeeld in twee assen: de rechter helft bestaande uit een houten erker met balkon en dubbele balkondeuren; in de linker helft twee dicht naast elkaar geplaatste ramen, op de begane grond gekoppeld onder een vlakke ontlastingsboog. Alle ramen met glas-in-lood in de bovenlichten. De voordeur in de linker zijgevel. Zeer opvallende dakkapel met drie ramen, waarvan het pannendak een verlenging vormt van de nok van het hoofddak. Bouwtijd: ca. 1900-1915. Eenvoudig buitenhuis van fraaie verhoudigen, van belang als voorbeeld van de overgang van historiserende naar meer functionele, sobere villabouw.”
Nijmeegsche Machinefabriek
De Nijmeegsche Machinefabriek, 1915-1920 (F10053 RAN)
Vooraf: overname door de N.T.M.
De Nijmeegse Tramweg Maatschappij (N.T.M.) had in 1897 de machinefabriek van de erven van van Westrhenen overgenomen. welke op het Waalplein stond. Inmiddels had dit bedrijf al 40 jaar bestaan. Vanaf dat moment heet het bedrijf de NTM Nijmeegsche Machinefabriek, IJzer en Metaalgieterij.
In de zomer van 1899 bouwt N.T.M. een nieuwe fabriek aan de Voorstadslaan. Deze bestaat uit een ijzergieterij, kantoren, magazijnen en een aansluiting aan de tramlijn naar Neerbosch. Daarbij heeft de fabriek een herstelplaats voor rollend materieel. Niet alleen voor het materieel van de NTM zelf, maar ook voor de Stoomtram Maas & Waal. Daarnaast maakte ze zelf tramrijtuigen, goederenwagons en wissels voor meerdere tramwegmaatschappijen in Nederland (gemeentetramnijmegen.nl).
In de eerste jaren behaalt het bedrijf goede resultaten.
1918 Verkoop tot opheffing 1939
Op 15 juli 1918 wordt de fabriek verkocht aan Wed. J. Numan’s blikfabrieken. De machinefabriek en ijzergieterij wordt daarin een aparte N.V.: N.V. Nijmeegsche IJzergieterij en Machinefabriek. Tot 1933 vonden er uitbreidingen plaats. “De N.V. Nijmeegsche IJzergieterij en Machinefabriek wordt als gevolg van de beurskrach ambtelijk opgeheven.” (Nijg).
1947: Hernieuwde inschrijving
In 1947 vindt er een hernieuwde inschrijving van de Nijmeegsche IJzergieterij N.V. in de Kamer van Koophandel plaats. Hierbij staat H.G.Th. Salemink ingeschreven als eigenaar en toekomstig directeur en D.A. Salemink als procuratiehouder. De laatste wordt in 1962 benoemd tot mede-directeur. In 1968 treedt J. Thoonsen in dienst bij de Nijmeegsche IJzergieterij N.V.. Hij is op het moment dat de NIJG haar site heeft geschreven de huidige directeur, dus in ieder geval al jarenlang werkzaam bij het bedrijf. In 1972 wordt de N.V. omgezet in een B.V..
In 1981 neemt de ijzergieterij haar nieuwe fabriek aan de Lindenhoutseweg in gebruik: “Na verschillende uitbreidingen bleek voortzetten van het bedrijf daar (aan de Voorstadslaan) niet meer houdbaar, mede wegens overlast” (Numaga)
1981 Sloop gieterij Voorstadslaan
In 1981 werd begonnen met de sloop van de ijzergieterij. De Wester: “‘In 1981 begonnen ze met de sloop van die ijzergieterij,’ gaat Bernard verder. ‘Dat ging niet zo vlot. Het gaf veel stof- en lawaaioverlast. De grond was sterk verontreinigd met allerlei stoffen en zware metalen zoals lood. De schoonmaak heeft een vermogen gekost, miljoenen. Daarna lag het terrein braak en zijn er opgravingen geweest. Dat vond ik toentertijd erg interessant om te volgen. Er was begreep ik niet genoeg tijd en geld om het écht goed te doen.’” (De Wester). Vanaf 1984 werd begonnen met de nieuwbouw, de huidige Boomvalk-, Torenuil- en Scholeksterstraat (noviomagus).
Vervolg NIJG
In 1989 neemt J. Thoonsen de aandelen van de heer D. Salemink en de Fam. Martens over. In 1990 en 1991 volgen er uitbreidingen. Ook koopt NIJG in 1997 een 2e gieterij in Frankrijk aan, welke in 2007 weer wordt afgestoten. Momenteel (augustus 2024) bestaat NIJG nog steeds, zie haar site.
Modderlaantje
Aan beide kanten van de ijzergieterij liep vroeger een laantje. Het waren naamloze straten, waarbij de linker het Modderlaantje werd genoemd. Ze hoorden bij de Voorstadslaan en hadden huisnummers 73 t/m 113 en 149 t/m 161, vandaar dat deze ontbreken in de huidige nummering van de straat. Aan de Modderlaantje stonden kleine arbeidswoningen, waarvan de meeste bewoners bij de ijzergieterij werkten. Tegenwoordig is hier de Scholeksterstraat (De Wester).
Op de hoek tussen de Voorstadslaan en de Biezendwarsstraat zit het huidige (augustus 2024) café de Wijck. Voorheen zat hier de Gruyter, welke in de jaren 70 failliet ging.
De Wester: “Sylvia kan nog moeiteloos de vele winkels in de straat voor de geest halen. ‘Waar nu Wijck zit, had je eerst de Gruyter. Een winkel met veel koper. Het rook er altijd naar versgemalen koffie en er stonden veel koekjestrommels.” (https://dewester.info/voorstadslaan/)
In 1930 opent de bakkerij van J.H. Francissen op Niersstraat 2, op de hoek van de Biezendwarsstraat en Voorstadslaan. Het pand is een ontwerp van architect W. Th. Reynen. Vanaf dat moment is het altijd een bakkerij gebleven.
Het Park Leeuwenstein was vroeger de tuin van Villa Leeuwenstein. Het lijkt wat verborgen te liggen door de bebouwing van de Marialaan en de Bosduifstraat. Dat het park mogelijk wat onbekend is, is onterecht: er staan veel verschillende bomen, waaronder bijzondere soorten.
De Rijks Tuinbouw & Winterschool, Voorstadslaan, 1920 (F5542 RAN)
Villa Welgelegen/Villa Carré
Villa Carré, Voorstadslaan, 1910 (F5532 RAN)
Rond 1860 werd in de buurt van de hoek Voorstadslaan en Schependomlaan de Villa Welgelegen gebouwd (Bron: Noviomagus). Op 21/9/1870 koopt Conraad van Erpers Rooijaards de villa Welgegelen van Cornelis van Sonsbeek: ““Het buitenverblijf, genaamd “Welgelegen” te Hees, gemeente Nijmegen gelegen, bestaande ene(?) heerenhuis, koetshuis en stal, erf en tuin, voorkomende op den perceelsgewijze kadastralen legger van Neerbosch in Sectie B Nommers 58(?) huis en erf, groot vier aren drie en dertig centiaren/43 tuin, groot een hectare negen aren zeven en zestig centiaren.” Hij betaalt hiervoor 16.000 gulden. Van Erpers Rooijaard is dan “zonder beroep”.
Het jaar daarvoor, op 1 september 1869, had de verkoper Cornelis van Sonsbeek de villa gekocht. (Actenr 1386, Archiefnr 440, Inventarisnr 67).
De familie Rooyaards woonde hier 40 jaar (Noviomagus. Daarna woonde er een gepensioneerd kolonel Roloff (Noviomagus en Hees bij Nijmegen.).
Villa Carré
Daarna kocht de beroemde circusdirecteur Oscar Carré het landgoed. Hij zou er zijn laatste levensjaren doorbrengen, om in 1911 te overlijden. Daarna bleef zijn vrouw Elisa Maud Adams samen met zijn dochter Wilhelmina tot 1919 in de villa wonen. De bronnen zijn niet tot nu toe niet eenduidig of Carré zelf of zijn nabestaanden de Villa “Carré” hebben genoemd.
Huize Insulinde
Bouwtekening van Huize Insulinde, gebouwd op de plek van de voormalige villa Welgelegen. Deze villa werd rond 1860 gebouwd voor de oud kolonel Rooijaards. In 1900 werd het pand aangekocht door circuseigenaar Oscar Carré, die de villa omdoopte in Villa Carré. In 1931 verwierf de Stichting Verblijf Oud-Indisch Militairen het pand en werd het Huize Insulinde tot in 1973 de sloop volgde, 1930-1940 (F63555 RAN)
In 1918 was de ‘Stichting Verblijf van de Oud-Indische Militairen’ de villa aan. De stichting had als doel het “oprichten en het exploiteeren van een verblijf voor den Oud-Indische Militair, tevens een Doorgangs- tevens Kosthuis, waarin gevestigd een Arbeidsbeurs en een Voorschotbank, daarmede hoofdzakelijk beoogde van een algemeen maatschappelijk belang.” De oprichter was Arie van Boxtel (1876-1954). Hij was als 13-jarige het Indische ingegaan en was op dat moment onderluitenant. (IndischHistorisch.nl). Aanvankelijk opende de Stichting het voormalige Hotel de Doelen op de Varkensmarkt. Er was voor Nijmegen gekozen, omdat hier het opleidingscentrum van de KNIL was. Daarbij was de Varkensmarkt geschikt, omdat deze niet al te ver van de kazerne af lag. Hier ving de stichting gerepatrieerde en gepensioneerde KNIL-militairen en hun gezinnen op. Veel oud-soldaten en lagere officieren hadden slechts een beperkt pensioen opgebouwd. Voor vrijgezellen of degenen die invalide waren geraakt was Huize Bronbeek opgericht. Deze bood echter plaats voor militairen met hun gezin.
In 1931 werd Huize Insulinde na een verbouwing geopend. Daarbij kreeg de villa de naam Huize Insulinde. Er was plaats voor vijfenvijftig inwoners. Duizenden bewoners hebben hier kortere of langere tijd gewoond.
Na de oorlog en de Indonesische onafhankelijkheid kwamen ook burgers in Insulinde terecht. In de loop der jaren kwamen steeds meer “gewone” burgers in het Huis terecht: er kwamen immers geen repatrianten meer en er was sprake van vergrijzing. In 1969 ging Insulinde op in de Stichting bejaardenhuizen Nijmegen.
1970: Bejaardencomplex
In 1970 werd de gesloopt en op deze plek kwam het bejaardencomplex Insulinde. Daarbij waren de laatste bewoners van Insulinde ondergebracht in Nieuw Maldenborgh in Hatert. Het hek rond de tuin bleef echter behouden en hier is ook de naam Insulinde te lezen.
Pascal koopt van Verdonck in 1904 twee stukken grond aan de Voorstadslaan. Hij laat daarop een villa ontwerpen door de architect Hoffmann: Villa Rica. het gebouw stamt ui 1904.
De “nieuwe” Dikke Boom van Hees is op 21 november 2003 geplant. Dat is precies 100 jaar nadat de oude Dikke Boom van Hees door blikseminslag was omgegaan.
Villa Gerda staat te koop (De Gelderlander 20/7/1902)
Een van de villa’s die Craandijk noemt is Villa Gerda. Rond 1875 had C.B. Hiebendaal (1830-1902) Villa Gerda laten bouwen. Hiebendaal was burgemeester van Horssen geweest. Zowel zijn geboren dochter, geboren in 1867 als zijn moeder, die in 1872 was overleden heetten Geertruida. Mogelijk is de villa vernoemd naar een van beide. Hiebendaal overlijdt in 1902; in dat jaar komt de villa te koop te staan. De buurman, fruitkweker M.G.F. Verdonck, koopt deze villa. Hij wil op deze grond een villapark ontwikkelen. (Bron: https://dewester.info/westerarchief/de%20Wester%202014%202%20laag.pdf)
Villa Scotia
In het Adresboek 1895 wonen
Weduwe C.H d Villeneuve geboren M.L. Pringle, zonder beroep
V.H. de Villeneuve, zonder beroep
In Villa Scotia, welke dan het adres Voorstadslaan 100 heeft. Daarnaast woont Weduwe V.W. de Villeneuve, geboren C.L. Serres in Villa “Rust en vrede”, Voorstadslaan 93.
In juli 1910 staat de Buitenplaats Rust en Vrede te koop (De Gelderlander 24/7/1910)
Villa Vredenburg
Rob Essers heeft al een uitgebreid artikel geschreven, vanaf pagina 5.
Villa Vredenburg te koop (De Gelderlander 1/5/1879)
In mei 1879 staat de Villa Vredenburg te koop.
Advertentie Hofstede Vredenburg voor verkoop van haver (PGNC 5/8/1888)
Het is mij nog onbekend of met de Hofstede Vredenburg de Villa Vredenburg wordt bedoeld: Weduwe Nielen wil haver verkopen.
Voor de “erven van den heer S.W. den Hertoch” staat op PGNC 27/11/1898 villa Vredenburg te koop.
Villa Rust en Vrede
Aangeboden: Villa Rust en Vrede welke zal moeten worden gesloopt (PGNC 4/8/1912)
Weduwe V.W. de Villeneuve, geboren C.L. Serres komt in het Adresboek 1895 voor op Villa “Rust en vrede”, Voorstadslaan 93 (zie tevens Villa Scotia hierboven). Op 2 oktober 1895 zal echter de inboedel verkocht worden “ten sterfhuize van mevr. de wed. de Villeneuve” (PGNC 29/9/1895); waarschijnlijk wordt ook de villa verkocht, maar deze advertentie is nog niet gevonden.
In ieder geval krijgt augustus 1896 Jhr. M.A. van Andringa de Kempenaer op dit adres een telefoonaansluiting (De Gelderlander 2/8/1896)
In 1901 en 1902 woont jhr M.A. v. Andringa de Kempenaer op dit adres (Adresboek 1901,1902).
In 1912 staat de villa Rust en Vrede te koop, met als voorwaarde dat deze binnen 6 weken wordt afgebroken.
Voorstadslaan in de sneeuw ’s avonds (januari 2026)Voorstadslaan in de sneeuw ’s avonds (januari 2026)
Herinneringen
Heeft u herinneringen aan de Voorstadslaan? Of andere informatie die u graag wil delen? Laat dan hieronder uw reactie achter.
Thread trough time Aaron Li-Hill hoek Industrieweg Vlietstraat (juli 2024)
De Canadese kunstenaar Aaron Li-Hill maakte de muurschildering Thread trough time op de flat op de hoek van de Industrieweg en de Vlietstraat, een herinnering aan het industriele verleden van Nijmegen. Op 8 juli 2024 vond de onthulling plaats.
Op het schilderij is de Nyma watertoren te zien en witte lijnen, die waarschijnlijk verwijzen naar de draden (threads) van viscose die daar gemaakt werden.
Op Instagram is te zien hoe Li-Hill aan het werk is.
Aaron Li-Hill
Li-Hill is geboren in 1986. Hij studeerde aan de Ontario College of Art and Design University. Op zijn website staat onder andere:
“his works range from smaller multiples to enormous murals that explore industrialization, scientific breakthrough, “man versus nature” and information saturation.”
Wonen in Nijmegen 