Achter de Hoofdwacht 3 (In de Blaauwe Hand)

Café ‘In de Blaauwe Hand’ van uitbater Van Ooijen, Achter de Hoofdwacht 3, 11/1973 (F86350 RAN CC0)

Op Achter de Hoofdwacht 3 lijkt alweer eeuwen “In de Blaauwe Hand” te zijn gevestigd. En dat is ook zo: het is een van de oudste stenen gebouwen voor de burgerij van Nijmegen. Het maakte onderdeel uit van het Gewandthuis of Lakenhal. En met 1542 is In de Blaauwe Hand het oudste café van Nijmegen.

In de 14^e was er een levendige lakenhandel in Nijmegen, die belangrijk was voor haar welvaart. Laken is een een dichtgeweven wollen stof die na het vilten een gesloten, glad oppervlak krijgt. De wol hiervoor werd vanuit Engeland ingevoerd. De handel vond plaats in het Gewandthuis of Lakenhal.

De oudste bekende vermelding van de Lakenhal dateert uit 1382. De gehele westelijke kant van de Grote Markt bestond uit deze hal. Op de begane grond waren de arcaden (een ander Nederlands woord is gaanderij), waar handelaren een stuk konden pachten. Op de eerste verdieping was een grote hal, waar je via de buitenkant met een trap kon komen. Hier was de werkruimte, waaronder een weverij en ververij.

Ook werd de hal gebruikt voor feesten en bijeenkomsten. Zo was er het jaarlijkse feest – in ieder geval in 1511 en 1519- na de verkiezing van de Meesters van Sinter Claes (PGNC 28/4/1895 en PGNC 27/1/1908).

Gewandthuis

Een ander woord voor lakenhal is een gewandthuis (en variaties daarop, al dan niet met “ge-“en d en/of t). Volgens het Woordenboek der Nederlandsche Taal was dit “het gildehuis der lakenkoopers, de Lakenhal”. Het Middelnederlandse gewanthuus komt al in historische bronnen voor. Oorspronkelijk hadden gewand en gewaad dezelfde betekenis, maar later lijkt het meer de betekenis van geweven (wollen) stof of laken te krijgen.

Opdeling

Bij de verbouwing van 1542 werd het voormalige gewandhuis ingrijpend gewijzigd. De bovenbouw werd vernieuwd, de huidige Kerkboog ontstond en het gebouw werd verdeeld in afzonderlijke huizen en bedrijfsruimten.

Nog steeds zijn in de huidige panden de pilaren van de oorspronkelijke hal te zien.

Blaauwe Hand

Waar nu “In de Blaauwe Hand” zit, is er al eeuwenlang horeca. De kelder was in gebruik voor de opslag van bier en wijn voor feesten van het lakengilde.

De naam In de Blaauwe Hand zou verwijzen naar het verleden als lakenhal. Bij het blauw verven van laken werkten de ververs met kleurstoffen als wede en later indigo. Tijdens dit proces konden hun handen en armen blauw verkleuren. De naam van het café zou daarom slaan op de ververs die met hun blauwe handen hier bier kwamen drinken.

Café In de Blauwe Hand houdt 1542 als begindatum aan van het café. “Op de plek waar de kroeg zich nu bevindt, werd voor de lakenververs toen namelijk een kantine ingericht.” (ANS)

In 1797, tijdens de Franse tijd, moesten huizen een nummer krijgen of een gedeponeerde naam voeren. Op dat moment is de gevelsteen met “De Blaauwe Hand” op de voorgevel aangebracht.

Verbouwing met huidige houten pui

Achter de Hoofdwacht, gezien vanaf de Grote Markt in de richting van Kannenmarkt en de Korenmarkt. Links het huidige In de Blaauwe Hand, rechts de trappen van het Waaggebouw. Het laatste pand links heeft een gerestaureerde klokgevel, 1930-9/1944 (D2 RAN)

Rond 1870 is er een grote verbouwing geweest van het café. Daarbij kreeg het de kenmerkende, huidige houten pui. “In de twintigste eeuw hebben er op de bovenverdieping in vier aparte kamers 24 personen gewoond.” (https://mijngelderland.nl/inhoud/verhalen/caf%C3%A9-restaurant-in-de-blaauwe-hand) Opvallend is, dat tijdens de Tweede Wereldoorlog de gebouwen van de oude Lakenhal relatief weinig schade hebben geleden.

Tot in de jaren 50 was er geen toilet. Bezoekers moesten naar het openbaar toilet bij de Waag.

Gevonden Gebruikers

De Blaauwe Hand te koop (PGNC 11-9-1847)

In 1847 staat de Blaauwe Hand te koop of te huur. Hij behoort toe aan Mejuffrouw de Weduwe Van der Zande. “Waarin vroeger de Bakkers-Affaire en thans nog met goed succes de Tapperij en Slijterij wordt uitgeoefend.” (De Blaauwe Hnd te koop (PGNC 11-9-1847) Een andere advertentie geeft een verdere omschrijving van het Huis en Erve: “voor het doen van Negotie bijzonder geschikt, voorzien van Voorhuis, drie Kamers, Kelder, Keuken en verdere Gemakken, waarin de Slijterij en Tapperij sedert eene reeks van jaren met goed succes wordt uitgeoefend.” (PGNC, 9-10-1847)

Naam	Omschrijving	Adresboeken	Opmerking
J. Driessen	Timmerman	1887	Mogelijk sprake van hernummering!
F.J. v.d. Burgt	Tapper	1892, 1893, 1895, 1896
Wed. G. Popping	Geb. H. van Kempen, zonder beroep	1896
J. Peters	Tapper	1898, 1899, 1901, 1902, 1903
Wed. J. Peters	Geb. Th. Goossens, koffiehuishoudster	1905, 1907, 1908, 1909, 1913-1914, 1914-1915, 1915-1916, 1916, 1932, 1934, 1936, 1938	In ieder geval vanaf 1932 Achter de Hoofdwacht 3-5
A.J. Peters	Electriciën	1932, 1934, 1936, 1938
Mej. I.H. Peters	In 1951: cafehoudster	1934, 1936, 1938, 1951	Achter de Hoofdwacht 3-5, in 1951: 3
J.L. van Ooijen	Auto-monteur, vanaf 1963: café-houder	1953, 1963, 1966, 1968, 1971
H.L. Schoppema	Matroos	1955

Peters

De familie Peters heeft jarenlang op het café gezeten: eerst tapper J. Peters. Het eerst gevonden jaar is 1898. En vervolgens zijn weduwe, Th. Goossens, die koffiehuishoudster wordt genoemd. Daarna lijkt Mej. I.H. Peters in de loop der tijd de zaak te hebben overgenomen. In 1951 komt zij voor als cafehoudster.

Van Ooijen: “In de Blauwe Hand”

Vanaf 1953 zat Van Ooijen op het café. Hij is de eerste geweest die het café officieel de naam “In de Blaauwe Hand” heeft gegeven.

Kelderbar

Van Ooyen Adresboek 1971 — Advertentie in Adresboek 1971 voor In de Blaauwe Hand annex Fiesta Gitana-kelder

In de jaren 60 werden café’s in kelderruimtes populair. Ook de Blaauwe Hand had een kelderbar, die tot eind jaren tachtig is blijven bestaan.

Afgaande op de advertentie in het Adresboek 1971 was het de Fiesta Gitana-kelder. Merk op dat als adres “Grote Markt 3” is gebruikt.

Restauratie 2000

In 2000 heeft het café een grote restauratie gekregen. Daarbij zijn onder andere kranten uit de tijd van Napoleon en tufstenen verwarmingsbuizen gevonden.