Marienburg – Wonen in Nijmegen

Het Arsenaal, de Mariënburgkapel, de Israëlische begraafplaats en het kruitmagazijn, Mariënburg 95 (huidig),1880 (Gerard Korfmacher via F46123 RAN)

Het Arsenaal op de Mariënburg is gebouwd tussen 1820 en 1824 als artillerie- of tuighuis. Daarna heeft het meerdere functies gehad, waaronder het gemeentearchief van Nijmegen. Tegenwoordig heeft een functie voor horeca en cultuur. Opvallend is de sluitsteen: een herinnering aan het bezoek van Willem I.

Mariënburgklooster en bouw

Het staat op de plek van het voormalige kloostercomplex Mariënburg, waar ook de nog bestaande Mariënburgkapel deel van uitmaakte. Nadat het klooster in 1591 was opgeheven nadat Maurits Nijmegen had ingenomen, werd het kloostergedeelte verbouwd tot woonruimtes. Vanaf 1683 was het Munthuis hier gevestigd. In 1778 verkocht de staat het gebouw voor particuliere bewoning. In 1808 kocht de staat echter het gebouw weer terug, zodat deze gedeeltelijk gesloopt kon worden. Vervolgens werd een artillerie- of tuighuis gebouwd. Dit gebouw kwam in 1824 gereed. Het arsenaal was tot 1908 onderdeel van de Mariënburgkazerne.

Archief en andere functies

Op 10 maart 1909 werd het gebouw eigendom van de gemeente Nijmegen, die het gebruikte voor een stadwerkplaats. In 1938 verhuisde deze werkplaats. Vervolgens was het bedoeling om hier het gemeentearchief in te vestigen. Door de Tweede Oorlog ging dit plan niet door. Na de oorlog kwam de stadswerkplaats weer terug: haar pand aan de Dominicanenstraat was zwaar beschadigd geraakt. Ook werk het een werkplaats voor het politiebureau, die tegenover het Arsenaal lag. Vanaf 1968 zat hier tevens het bureau gevonden voorwerpen en rijwielen. In 1978 werd het Arsenaal na een verbouwing in gebruik genomen als gemeentearchief, welke op dat moment in de Mariënburgkapel had gezeten.

Horeca en Cultuur

Doorbraak Arsenaal met zicht op Moenenstraat (november 2025)

Het archief verhuisde in 2001 echter naar de nieuwbouw aan de Mariënburg, de huidige locatie. Daar maakt het met de naastgelegen bibliotheek en de Lux onderdeel uit van het “cultureel kwartier”. De gemeente had in 1999 al besloten dat het Arsenaal een gedeeltelijk commerciële en een gedeeltelijk culturele bestemming moest krijgen.

In 2003 vestigde zich aan de ene kant het horecabedrijf het Vlaams Arsenaal. Aan de andere kant kwamen een aantal culturele instellingen, verenigd in vereniging Het Arsenaal. In het midden van het pand werd een grote doorgang gemaakt als verbinding met de Moenenstraat met de Marikenstraat.

Zie ook: https://web.archive.org/web/20130820212821/http:/www.ivens.nl/hetarsenaal/

In het Arsenaal is tegenwoordig (november 2025) Arsenaal 1824 gevestigd.

Het Arsenaal is een Rijksmonument.

Sluitsteen: herinnering bezoek Koning Willem I

Sluitsteen bij Arsenaal: herinnering aan Willem I (mei 2024)

Deze sluitsteen hangt boven de (doorgebroken) toegangspoort tot het Arsenaal en is een herinnering aan Koning Willem I, die het gebouw in 1824 bezocht. Het Arsenaal is rond 1820 gebouwd en is een Rijksmonument.

Van Schevichaven over dit bezoek: “Op 11 October kwam Z.M. Willem I hier nogmaals, bezichtigde het nog niet voltooide fort aan de Waal, waaraan hij ter eere van den ontwerper den naam van Kraijenhoff gaf, inspecteerde weder de wallen en de Sterreschans op den Hunnerberg, alsook het nieuw arsenaal op Mariënburg. Z.M. logeerde ten huize van luit.-generaal baron Van Kraijenhoff, de tegenwoordige St. Josefsschool aan het Bosch; gaf audiëntie en vertrok den volgenden dag naar Maastricht.” (PGNC 15/5/1895)

Bezoek Frederik der Nederlanden in juli 1824

Het krantenartikel over het bezoek van Willem I is nog niet gevonden, wel dat van Prins Frederik der Nederlander, de tweede zoon van Koning Willem I (en de broer van de latere koning Willem II). “Door zijn vader, koning Willem I, werd hij daarna benoemd tot ‘grand-maître de l’artillerie’ en bezocht in die functie jaarlijks de vestingen in het Nederland en België.” (wikipedia)

Bezoek Prins Frederik der Nederlanden aan Nijmegen (PGNC 27/7/1824)

Een krantenartikel over een bezoek in 1818 is te lezen in PGNC 21/8/1818.

(Overige) Bronnen en verder lezen

https://nl.wikipedia.org/wiki/Arsenaal_(Nijmegen)

https://www.huisvandenijmeegsegeschiedenis.nl/info/Arsenaal

https://www.noviomagus.nl/h1.php?p=Stadswandeling/noviowandeling2.htm

Mariënburg

Met een slingerende straat én tevens een soort van plein is de Mariënburg misschien wel een van de straten met…

11 november 20252 januari 2026

Mariënburg: Geldersche Credietvereeniging en een eeuw bank-locatie

Jarenlang zat op de Mariënburg de NMB/ING Bank. Op deze locatie zat een eeuw lang een bank, te beginnen met…

27 december 2025

Rotterdamsche Bankvereeniging architect Deur

Rond het begin van de 20ste eeuw ontstond bij de Mariënburg het financiële centrum van Nijmegen. Een van de banken…

21 november 202521 november 2025

1912 Mariënburg Centrum, verwoest in Tweede Wereldoorlog

In april 1912 opent De Nederlanden van 1845 haar kantoor in Nijmegen. Dit pand aan de Mariënburg was het enige pand van Berlage in Nijmegen. In september 1944 werd het gebouw tijdens oorlogshandelingen verwoest.

De Nederlanden van 1845

A.J. Castein wordt agent voor de AMB De Gelderlander 7/8/1862

De Nederlanden is begonnen als De Assurantie Maatschappij tegen Brandschade (AMB). Deze is opgericht door Gerrit Jan Dercksen en Christiaan Marianus Henny, tevens neven van elkaar. Zij waren in Zutphen als agent voor de Nederlandse Maatschappij van Brandverzekering te Tiel (opgericht in 1833), waarbij zij om meer te kunnen verkopen op hun beurt subagenten hadden aangesteld.

Toen de Nederlandsche Maatschappij van Brandverzekering in 1844 haar regels veranderde en deze subagenten wilde omzetten naar (onafhankelijke) agenten, richtten Dercksen en Henny daarop de AMB op. Deze zou in de loop der jaren flink groeien, zowel in aantal klanten als in agenten.

Om verzekeringscontracten van de Nederlandsche Handel-Maatschappij binnen te kunnen halen, richtten ze de herverzekeraar De Nederlanden van 1859 op. Toen deze splitsing in 1888 niet meer opwoog tegen de hogere administratiekosten, werden de bedrijven weer samengevoegd tot Maatschappij tegen Brandschade De Nederlanden van 1845.

In 1903 begon de Nederlanden ook met levensverzekeringen. Deze werd later in een aparte maatschappij ondergebracht. Daarbij werd bedrijfsverzekeraar Labor, de ongevallenverzekeraar Fatum en de transportverzekeringsmaatschappij Binnenlandsche Vaart Risico Sociëteit overgenomen. Door de uitbreiding met deze producten kon de Nederlanden de slogan ‘Alle Verzekeringen’ voeren.

Uiteindelijk zal ‘De Nederlanden van 1845’ in 1862 fuseren met de ‘Nationale-Levensverzekering-Bank’, welke in 1863 is opgericht in Rotterdam, tot de Nationale Nederlanden.

Berlage en de Nederlanden van 1845

Links het Kegelhuis met daarnaast het bankgebouw van de Nationale Bankvereeniging. Rechts het pand van de verzekeringsmaatschappij De Nederlanden van 1845 van de architect H.P. Berlage en rechts daarvan het bankgebouw van de Geldersche Crediet Vereeniging uit 1918. Op de achtergrond panden op de hoek van de Staringstraat en de Van Broeckhuysenstraat, 1925-1930 (L66093 RAN) architect Berlage — Links het Kegelhuis met daarnaast het bankgebouw van de Nationale Bankvereeniging. Rechts het pand van de verzekeringsmaatschappij De Nederlanden van 1845 van de architect H.P. Berlage en rechts daarvan het bankgebouw van de Geldersche Crediet Vereeniging uit 1918. Op de achtergrond panden op de hoek van de Staringstraat en de Van Broeckhuysenstraat, 1925-1930 (L66093 RAN)

Over Berlage zelf zijn al veel artikelen en boeken geschreven. Daarom hierbij een verwijzing naar Wikipedia.

In het kader van het Nijmegen gebouw is interessant om stil te staan bij Berlage als huisarchitect van De Nederlanden.

In 1897 liet de AMB haar hoofdkantoor aan het Kerkplein in Den Haag bouwen door architect Berlage. De Zoon Henny, Carel Henny, was inmiddels directeur geworden, waarbij hij een moderne administratievorm invoerde. Daarnaast was hij een belangrijke supporter voor Berlage.

Berlage ontwierp verschillende kantoren in Amsterdam (Muntplein) en Den Haag. Ook ontwierp Berlage de villa voor Henny zelf. Toen het kantoor op het Kerkplein te klein werd, ontwierp Berlage de uitbreiding van een extra verdieping. Nadat het gebouw weer te klein was geworden, verhuisde de maatschappij in 1927 naar de Groenhovenstraat, welke tevens door Berlage was ontworpen. Wikipedia: “Mede dankzij De Nederlanden kon Berlage uitgroeien tot de eerste moderne architect van Nederland.”

Een ander gevonden werk is op de hoek Wittevrouwensingel-Nachtegaalstraat in Utrecht. Dit is tevens het enige gebouw van Berlage in deze stad. Het werd in 1930 gebouwd. Op de eerste verdieping lagen bovendien de zalen van sociëteit Tivoli.

Bij de opening

Het PGNC schrijft in mei 1912 een artikel over het nieuwe gebouw. Daarbij noemt ze het gebouw “gewoontjes”. Aangezien ik geen expert ben: mogelijk heeft de reis van Berlage naar Amerika in 1911 invloed gehad, waarbij hij onder de indruk was van het werk van Frank Lloyd Wright.

“”De Nederlanden van 1845”.

De Assurantie-Maatschappij tegen Brandschade en op het Leven “De Nederlandsche van 1845” heeft voor haar kantoor alhier op Mariënburg (waaraan thans naast den heer W.A. van Laer ook de heer A.H. Koning uit Groningen als directeur verbonden is ) een eigen gebouw gesticht. Door niemand minder dan den bekenden Amsterdamschen architect, den heer H.P. Berlage Nzn., zijn de plannen voor dezen bouw gemaakt en het werk is ook onder zijn oppertoezicht uitgevoerd. Het is een gewaagde zaak voor leeken, om het werk van mannen, die in hun vak zóó grooten naam hebben als Berlage, te beoordeelen, en wij willen ons dan ook van kritiek onthouden, al scharen wij ons aan de zijde van hen, die aan den gevel van een zóó groot gebouw als dit gaarne een meer monumentaal karakter zouden hebben gezien. Zonder voor opschik te willen pleiten, komt ons dit ”uiterlijk” van den zetel eener zoo gewichtige maatschappij wat erg ”gewoontjes” voor. De knappe bouwmeester zal zijn arbeid echter wel weten te motiveeren, ook dient daarbij o.a. met den wensch van den opdrachtgever rekening te worden gehouden. Ons blijft echter de hoop over, dat de heer Berlage nog eens gelegenheid moge hebben hier zijn talent op breeder schaal te ontplooien.

Tot zoover wat het uitwendige van het gebouw betreft. Voor het inwendige hebben wij niets dan lof. Een stijlvol interieur toch paart zich aan groote praktische bruikaarheid en dit geldt zoowel de drie winkels met bovenwoningen als de kantoren der Maatschappij zelve.

Een massieve eikenhouten trap leidt naar de kantoren, welke zich in het midden van het kolossale pand op de eerste verdieping bevinden. Allereerst komt men hier in de lokaliteit voor het publiek, onmiddellijk correspondeerend op het ruime kantoor der ambtenaren. Alles spreekt hier van degelijkheid en zin voor het praktische, terwijl ook met de eischen van hygiëne in alle opzichten is rekening gehouden. In dit kantoor bevindt zich een kluis, waar de papieren en bescheiden der firma tegen brand en inbraak beveiligd zijn. Het bureau der directie grenst onmiddellijk aan het kantoor van de ambtenaren. Ook dit is zeer comfortabel en stijlvol ingericht tot in de kleinste bijzonderheden. De directie der “Nederlandsche van 1845” heeft dan ook alle reden om over hare nieuwe, aan moderne eischen beantwoordende kantoren voldaan te zijn.

De eigenlijk bureaux liggen temidden van een complex winkelhuizen en bovenwoningen, welke door de “Nederlanden van 1845”zijn gebouwd met goed vertrouwen op de toekomst van ’t Mariënburg als handelswijk onzer stad. Een drietal winkels van groote afmetingen zullen, wanneer ze verhuurd zijn, ongetwijfeld een aanwinst zijn voor het plein en van de bovenwoningen, welke zoowel mèt den betreffenden winkel als afzonderlijk kunnen worden verhuurd- ze bezitten aparte ingangen-, kan wederom worden getuigd, dat ze groot, comfortabel en uit ruime beurs gebouwd zijn. De directie van het kantoor Nijmegen der “Nederlandsche van 1845” kan dan ook met dezen nieuwen zetel wel worden gelukgewenscht.

Nog worde vermeldt, dat in den toren van het gebouw een electrisch uurwerk zal worden aangebracht met des avonds verlichte wijzerplaat, zulks ten gerieve van het publiek en dat door dit wel op prijs zal worden gesteld.” (PGNC 4/5/1912)

Lees tevens de pagina op Noviomagus over dit gebouw.