In het Hunnerpark staan een van de weinige overgebleven resten van de stadswallen van Nijmegen en daarnaast heeft het de prachtige Belvedère. Daarnaast is vooral het kastanjelaantje bovenop de wallen prachtig.
Het Hunnerpark ligt wat verscholen tussen de Valkhof en het Trajanusplein. Het is er dan ook zelden druk, tenzij het bij een van de evenementen is die op deze locatie worden georganiseerd. Toch is deze plek meer dan waard om bij een wandeling aan te doen.
Blik op de oostelijke walmuur in het in 1884 aangelegde aangelegde Hunnerpark naar een ontwerp van Lieven Rosseels en de nog niet gerestaureerde Belvédère, 1884-1900 (GN605 RAN)Oorspronkelijk was het Hunnerpark groter: Blik op het gedeelte van het Hunnerpark wat door het uitbreiden van de stad en de aanleg van de toegangswegen naar de Waalbrug grotendeels verdween; de ronde villa in het midden boven lag op de hoek van de Sint Jorisstraat (later mr. Franckenstraat en Canisiussingel, 1882-1900 (GN4924 RAN)
Hieronder komen een aantal bezienswaardigheden en de geschiedenis van deze locatie aan bod. Het verhaal van het Hunnerpark zal in de loop der tijd verder worden beschreven.
De voetbrug in het Hunnerpark verbindt het restant van de wallen met de Belvedère. Deze brug is ontworpen door stadsarchitect Weve en dateert uit 1883.
Vlakbij de voetbrug bij het Hunnerprak staan de restanten van een muur: oude resten van de wallen? Nee: het is de Gertrudiskapel uit de 15e eeuw, die bij de werkzaamheden en het bouwen van de voetbrug weer aan het licht kwam. De kerkelijke geschiedenis gaat echter verder nog verder terug. Wat is de geschiedenis van…
De Belvedère is gebouwd als verdedigingstoren. Vanaf 1646 kreeg het de functie van speelhuis voor de welgestelden van Nijmegen. Ondanks de restauratie uit 1888 is het gebouw in een vrij authentieke staat. Vanaf de Belvedère heb je een mooi uitzicht op de Ooijpolder, de Waal en Waalbrug en Arnhem.
Het kanon in het Hunnerpark is een Duits 3.8 pantserkanon (PanzerAbwehrKanone), oftewel antitankkanon. Dit is een van de kanonnen die de Duitsers na de gevechten hebben achtergelaten. Het is nu geplaatst als herinnering aan de bloedige gevechten die hier hebben plaats gevonden.
De Mijlpaal is het startpunt van de fietsroute Via Romana, een route tussen Nijmegen en Xanten. Deze zuil is gemaakt van tufsteen en in december 1993 geplaatst. Het is een geschenk van de gemeente ter gelegenheid van het 100-jarig bestaan van de VVV Rijk van Nijmegen. De VVV vierde in 1989 haar 100-jarig bestaan, het…
De suikeresdoorns aan de Voerweg zijn het geschenk ter herinnering aan het Eerste Canadese Leger in Nijmegen. Wat betekent dit geschenk? En wat is het verhaal van dit Eerste Leger in Nijmegen en omgeving?
C.A.P. Ivensbank door de architect Estourgie, Hunnerpark oktober 2022Kiosk Hunnerpark, oorspronkelijke wachthuisje voor de tram, architect Weve, oktober 2022Hunnerpark, kastanjes bovenop de wallen (foto oktober 2022)Muur Hunnerpark bij avond, september 2023
De Twee zuilen is een kunstwerk van de Nederlands-Duitse beeldhouwer Peter van de Locht uit 1986.
Oorspronkelijk stond dit beeld bij de Commanderie van Sint-Jan, welke vroeger het Nijmeegs museum was. In het Valkhof gingen n de Commanderie (oude Nijmeegse stukken en moderne kunst) en het Museum Kam (archeologische opgravingen) samen. Daarbij werd tevens besloten het beeld mee te verhuizen. In 2007 kreeg het de huidige plaats in het Hunnerpark.
Verstoffelijking vormgedachten
Deze beelden zijn in 1986 gemaakt.
Peter van de Locht beschrijft zijn werken uit deze tijd als volgt: “’Deze sculpturen weerspiegelen mijn toenmalige betrokkenheid tot sculptuur als een verstoffelijking van een aantal vormgedachten over de lichamelijkheid van de vorm, het positief-negatief verschijnsel, het ritme, de richtingen (Axialiteit), de hiërarchie, de oppervlakte.’ De titels van de sculpturen verwijzen naar dit onderzoek” (KOS)
Deze beelden komen in grote mate overeen met twee van de vijf beelden die van de Locht maakte in de jaren 80 voor een fietsroute in Apeldoorn. Ze staan aan de Sprengenweg:
1 van de zuilen aan de Sprengenweg Apeldoorn (Erik Wannee, Wikipedia, CCO)
1 van de zuilen aan de Sprengenweg Apeldoorn (Erik Wannee, Wikipedia, CCO)
Over deze beelden in Apeldoorn:
Jubileumboek Wijkraad de Sprengen 2013: “De betekenis van de zuilen ligt in het idee dat kunst in de openbare ruimte kan functioneren als herkenningspunt, als baken in de omgeving; deze werken zijn bijna letterlijk als ‘landmarks’ of mijlpalen te zien. Uitgangspunt bij deze zuilen vormt de naaf in het achterwiel van een fiets; de beelden staan en liggen namelijk langs fietsroutes. Wie goed kijkt, kan in de uitstulpingen een wielnaaf herkennen.”
En ’t Geheugen van Apeldoorn over deze beelden: “Ze zien er niet alleen uit als zuilen, maar ook als bomen die door wind en regen van hun takken en bladeren zijn beroofd. Die gedachte is niet zo gek, want de allereerste zuilen van de Grieken waren afgeleid van boomstammen. En dan van steen en perfect afgemaakt.
Volgens de Gulden Snede
Kunstenaar Peter van de Locht wilde met deze bomen/zuilen inderdaad een knipoog geven naar het groene karakter van Apeldoorn. Daarbij koos hij bewust klassiek voor marmer als materiaal voor de zuilen. En om nog meer nadruk te leggen op dat klassieke zijn alle zuilen uitgevoerd volgens de Gulden Snede. Dat is een wiskundige verhouding die als heel harmonieus wordt gezien in de architectuur en kunst. Bij de Gulden Snede wordt een lijn zo in twee ongelijke delen verdeeld, dat de verhouding van het korte deel tot het lange deel hetzelfde is als de verhouding van het lange deel tot de hele lijn.”
Peter van de Locht
Peter Herman van de Locht is een beeldhouwer, schilder, graficus, componist en musicus. Hij is op 9 november 1946 geboren in het Duitse Millingen (ongeveer 15 kilometer ten oosten van Emmerich). Hij is een broer van Klaus van de Locht, die ook in Nijmegen heeft gewerkt.
Hij volgde zijn opleiding aan de Werkkunstschule in Krefeld en Wuppertal. Daarnaast studeerde hij aan het Instituut voor Sonologie in Utrecht. Sonologie is een studie waarbij gecomponeerd wordt met zelfontworpen geluiden.
Van 1977 tot 1989 was hij tevens docent aan de Hogeschool voor Kunsten in Arnhem en van 1989 tot 2005 in Utrecht. Sinds 2008 is hij hoogleraar Beeldhouwen in Shanghai, waar hij momenteel woont en werkt.
Werk
De Twee Zuilen op de binnenplaats van de Commanderie van St. Jan, 13/4/1987 (Ber van Haren via KN14160-7 CCO)
Van de Locht werkt als beeldhouwer vooral met natuursteen zoals graniet en marmer. Veel van zijn beelden staan in de openbare ruimte. Daarnaast is hij avantgardistisch- en jazzmusicus en componist.
Hij is de zoon van een architect: “As the son of a German architect and a master builder Peter H. Van de Locht grew up in an environment that was very much aware of the richess of natural materials, the immense architectural possibilities of public space and men’s desire to create inspiring energetic surroundings in which, in a subtle way, aesthetic and practical dimensions of human needs are balanced.
At the age of 12, after a mystical experience that was related to the tragic death of the young boy’s mother, he decided for himself to dedicate his life to sculpture. His father allowed him to stop conventional education he was involved in and sent him to the city of Emmerich where he started to work as pupil of the German sculptor Waldemar Kuhn. Waldemar Kuhn was the first in a row of important German professors that taught him the basic principles of sculpture. Central to these basic principles was the idea that sculpture always is the result of an intense spiritual dialogue between the idea of sculpture and the natural qualities of the landscape, whether urban or natural, the sculpture is thought to be joined with.” (website van de Locht)
Het eerste gevonden werk is de Afsluitpaal op de Kannenmarkt/Korenmarkt in Nijmegen uit 1975.
1979 is een belangrijk jaar: daar ontmoet hij de beeldhouwer Boyer in Frankrijk, die hem wijst op het boek van Petrus Talemarianus. Dit boek gaat onder andere over een proportioneel systeem. Vereenvoudigd gezegd is het uitgangspunt de gulden snede, een zoektocht naar de architectuur van de natuur, waaraan esoterische kwaliteiten worden toegekend. ““In dit boek beschreef hij een systeem van 9 proporties in een universele harmonie, waarvan enkele duizenden jaren oud zijn. Je kan het in vele oude culturen vinden. Het wordt “Arsenicom” genoemd en de beginselen ervan kunnen ook gevonden worden in de diatoniek van het muziektoonsysteem. Ik was gefascineerd door dit machtige instrument en de Franse beeldhouwer gaf me de sleutel om dit harmonische systeem te berekenen. Hierdoor kon ik een constructieprobleem oplossen. Vervolgens heb ik het in al mijn sculpturen gebruikt.”” (https://publicart.amsterdam/projecten/ankh/)
In dat jaar begint hij ook aan zijn serie Sublime symbols/Sublieme symbolen. Ook stopt hij in 1979 met experimentele jazz.
Hij ziet zijn werk verdeeld in 3 fasen: de abstracte, de figuratieve en de architecturale beeldhouwkunst. Daarbij is zijn werk uit 1998-1999 “ Annuntiatio” een van de scharnierpunten van het 40 jaar abstract werken naar figuratieve kunst (website). Aan het begin van deze eeuw gaat hij over naar de “achitecturale beeldhouwkunst”. Deze term heeft mede te maken met het formaat van de werken: sommige werken in China zijn meer dan 60 meter en 130 meter breed en kennen bijvoorbeeld ook een binnenruimte.
Genade binnen een perfecte ruimtelijke orde.
De uitgangspunten blijven bij hem hetzelfde: het bereiken van complete ruimtelijke orde door middel van repetitie/herhaling en polariteit. Daarbij vindt hij het idee cruciaal dat kunst niet zozeer de individuele ervaring van de kunstenaar zelf uitdrukt. Maar dat hij iets bereikt dat universeel en rijkelijk met energie gevuld is, waarbij zijn specifieke eigen ervaring het hulpmiddel is. Deze energie is goddelijk en overstijgt de verschillen tussen mensen en culturen. Dit betekent dat kunst in belangrijke mate uitingen van genadevolle en meedogende uitdrukkingen zijn van universele liefdevolle en verbindende energie. Oftewel: “sculpture is the incarnation of grace within a perfect spatial order.”
Wat zie ik? Wat ziet jij?
Ik ben geen kunstexpert, dus onderstaande is nadrukkelijk mijn beleving, waarbij ik geprobeerd te verwoorden wat ik zie op basis van wat ik tot nu toe gelezen heb. Dus: wat zie jij?
Allereerst zijn het nadrukkelijk beelden van een zuil. Alleen al de afbeeldingen op wikipedia laten zien dat in die tijd dergelijke zuilen voor van de Locht zeer gebruikelijk waren. Er lijkt daarbij vrijwel altijd gekozen te zijn om van onderen voor een ronde of vierkante vorm, waarbij naar boven gaande iets gebeurd met inkepingen en uitstulpingen.
Ook de ronde inkepingen en de ronde banden komen bij hem regelmatig. Evenals de ronde boorgaten. Ik zelf ben geneigd om de beelden van boven naar onder te bekijken. Daarbij lijken ze inderdaad rust, harmonie uit te stralen; ik heb hierbij niet geprobeerd te kijken hoe de ‘gulden snede’ hier is toegepast.
Daarbij staan de twee zuilen nadrukkelijk bij elkaar; ook over de afstand tussen elkaar zal de kunstenaar hebben nagedacht. In ieder geval lijken de beelden daadwerkelijk bij elkaar te horen. En ze lijken met elkaar te “communiceren”: waar in het rechterbeeld een ringband zit, “gebeurt” op dezelfde hoogte “iets” bij het linker beeld.
En dan de ruimte waarin ze staan. Allereerst dient opgemerkt te worden dat de oorspronkelijke plaats de Commanderie van Sint Jan was. Op de bovenste foto lijken zij op die plaats daadwerkelijk met de ruimte te “communiceren”: de beelden en omliggende ruimte beïnvloeden elkaar van beide kanten. In het Hunnerpark -ik probeer weg te blijven van een waardeoordeel, dit is er wel een- lijken de beelden zelf wat weg te vallen: het omliggende grasveld lijkt te groot voor de beelden. Pas als je bij de beelden zelf staat, krijg je gevoel hoe deze beelden zich verhouden tot het grasveld. Als ik weer terug ga naar de Commanderie en de afbeeldingen op wikipedia: daar zie je nadrukkelijk hoe de beelden in verhouding staan tot de omliggende ruimte.
Dit is wat ik zie. Wat zie jij?
Andere Kunstwerken
In Nijmegen
Afsluitpaal, 1975, Kannenmarkt/Korenmarkt
Kern, beweging en relaties, 1976, Barbarossastraat
Het midden en zijn verplaatsing, 1980, Tolhuis 10e straat
Drie elementen, 1981, Prof. Bellefroidstraat
Architectuur der natuur, 1983, Waalkade
Twee reliëfs, 1983, Waalkade
Zuil, 1988, Prof. Huijbersstraat
Andere plaatsen
Bauwerk für die guten Gefühle, 1981, beeldenroute Kunstwegen in Frenswegen
Sublime Symbols, 1981/83, Kunstwegen in Nordhorn
Zeven zuilen, 1984/85, Heidelberglaan in Utrecht
Zonder titel, 1987/88, collectie Museum De Paviljoens in Almere-Buiten
Ankh, bij de Wiegbrug, Amsterdam
Sublime Symbols, 1994, Zaagmolenlaan in Woerden (Hofpoort Ziekenhuis)
Watersculptuur, 1995, Grote Kerkplein in Zwolle
Sublime Symbols, 1997, De Wittenkade in Amsterdam
…was sein doch muß, dringt Körper ein in Körper … 2-delig, 2001, Duisburg
Vijf zuilen 5-delig, 2009, Sprengeweg, Gen. van der Heydelaan en Regentesselaan in Apeldoorn
de Leeuw van beeldhouwers Henri Leeuw Jr. en Sr. in Kronenburgerpark (oktober 2023)
Op de heuvel in het Kronenburgerpark staat een trots standbeeld van een leeuw. De makers zijn Henri Leeuw Jr. en Sr.; de overeenkomst in naam is puur toeval. Het beeld is geschenk van de Verfraaiingsvereniging.
In Kronenburgerpark
In 1885 besluit de Vereeniging tot Verfraaiing van Nijmegen en Schependom om een beeld aan de gemeente te schenken voor het Kronenburgerpark. De onthulling vindt op 21 september 1886 plaats.
De eerstgevonden vermelding van het plan is in maart 1885 (De Gelderlander 11/3/1885). De ontwerptekening wordt rond mei 1885 tentoongesteld (PGNC 1/5/1885). H. Leeuw (waarschijnlijk Sr.) is dan sinds enkele weken vanuit Roermond naar Nijmegen verhuisd.
De Leeuw
Een gebeeldhouwde Leeuw met Stadswapen van de hand van Henri Leeuw sr en jr, 1886 Kronenburgerpark (F21832 RAN)
Het doel van de schenking is een bijdrage te leveren aan de verfraaiing van het park. Het is niet bedoeld als een monument voor de ontmanteling van de vesting (De Gelderlander 11/3/1885)
Als beeld was een leeuw gekozen. Het is een zittende leeuw met de bek opengesperd. De staart loopt langs de linker achterpoot naar voren. Tussen de poten is een wapenschild, waarop de dubbelkoppige adelaar staat afgebeeld.
Dubbelkoppige adelaar op wapenschild Leeuw van Leeuw, oktober 2023
Het beeld is meer dan 2 meter hoog en gemaakt van Frans kalksteen (savonnière). Het staat daarbij op een 2 meter hoge hardstenen sokkel.
Op de voorzijde van de sokkel staat een inscriptie:
AANGEBODEN
DOOR
DE VEREENIGING
TOT
VERFRAAIING VAN NIJMEGEN
1886
Waarom een leeuw?
Monumentale leeuwen zijn, zeker in de 19e eeuw, gebruikelijk. Het dier bij uitstek om een wapenschild vast te houden is zeker dat op dat moment een leeuw.
Vieweg, voorzitter van de vereniging in zijn speech tijdens de onthulling: “Niets wat meer ten volle kracht aanduidt dan juist de Koning der dieren, de Leeuw, en als, zooals hier de Leeuw beschermend zijn voet op het Wapen van Nijmegen legt, zal het u duidelijk zijn dat wij hierin zien: “Nijmegen beschermd en verdedigd door de kracht, niet van ene Leeuw, maar van een degelijk Bestuur.”” (PGNC 26/9/1886)
Natuurgetrouw
De kop van de Leeuw, oktober 2023
Wat het beeld onderscheid van andere leeuwenbeelden is haar natuurgetrouwheid. PGNC 26/9/1886 plaatst in het artikel over de onthulling van het beeld een aanhaling uit de Arnhemsche Courant: “Wat den leeuw te Nijmegen nu kenmerkt is de zuiverheid van het Afrikaansche type. Geleid door hunne studiën naar het leven, hebben de bewerkers hun model vrij gehouden van al de natuurhistorischen onbestaanbaarheden, zoals er zoo vele zijn aan te wijzen in de kleinere en grootere Nederlandsche leeuwen, terwijl de opengesperde muil met zijn forsch, maar correct gehouden gebit, samengaande met een meer dan gewone spanning der spieren, getuigt van strijdlust en kracht, om elken aanval op het hem toevertrouwde wapen af te weren.”
De Leeuw van de Leeuw
Het beeld is gemaakt door vader en zoon Henri Leeuw. Dat zij Leeuw heten is daarbij toeval.
Op meerdere momenten, onder andere bij de onthulling, wordt gesproken over de “Heer Leeuw”: Senior had al naam en was bekend van het medaillon van “onze vorige Koningin”. Junior was op dat moment nog vooral de tekenleraar aan de Hoogere Burgerschool en de Burgeravondschool.
Verfraaiingsvereeniging
Zoals gezegd was het beeld een schenking van de Verfraaiingsvereeniging. De Vereeniging tot verfraaiing van Nijmegen en het Schependom is in 18979 opgericht. Haar doel was het “verfraaiien der wandelplaatsen, alsook van de straten en pleinen der stad Nijmegen en het Schependom en het zooveel mogelijk onderhouden en beschermen der wandelplaatsen”.
De vereniging is in 1879 opgericht, op het moment dat de vesting werd geslecht. Deze vereniging richtte zich- zoals de naam zegt- op de verfraaiing van de gemeente, zowel voor de bewoners -en dan met name de bewoners van de nieuw te bouwen wijken- als de toeristen.
Bij de onthulling van het beeld noemt H.J.C. Vieweg, voorzitter van de vereniging: “Tot heden had onze Vereeniging slechts kleine zaken tot stand gebracht, daar onze geringe middelen niet veroorloofden groote uitgaven te doen. Toch noemen wij op de banken, die door ons in de parken zijn geplaatst, op de fontein in de Spoorstraat, en zelf met eenigen trots op onze verzameling kostbare eenden en andere vogels in het Kronenburgerpark.” De vereniging wilde echter wat groters neerzetten en kwam op het idee van een beeld voor park.
In 1911 wordt de vereniging voor de eerste keer ontbonden (of is er in ieder geval een vergadering die het zal bespreken). De vereniging heeft dan al jaren een kwijnend bestaan, aangezien de gemeente zelf al veel doet aan versiering van de gemeente.
In 1911 wordt de vereniging voor de eerste keer ontbonden (of is er in ieder geval een vergadering die het zal bespreken). De vereniging heeft dan al jaren een kwijnend bestaan, aangezien de gemeente zelf al veel doet aan versiering van de gemeente. Als belangrijkste wapenfeiten noemt het krantenartikel dan nog steeds slechts het beeld van Leeuw, de 4-jaargetijden beelden uit 1889 aan de van Nassausingel (waar ze ook in de huidige tijd -september 2023- weer staan, de watervogels in het Kronenburgerpark en het plaatsen van bankjes. (PGNC 19/10/1911)
Verschönerungsverein
De Duitse “Verschönerungs-vereine” dienden als voorbeeld.
Verschönerungsvereine zijn in de 2e helft van de 19e eeuw ontstaan. Zij probeert de aantrekkelijkheid van een stad of landschap te bevorderen voor bewoners en toeristen, voor zowel welbevinden als economisch belang.
Typische maatregelen zijn de verfraaiing van het betreffende gebied door de aanleg van parken, bloemenwedstrijden, uitkijkposten, bankjes en de bouw van uitkijktorens, enz. Ook kunnen deze verenigingen uitgroeien tot de (voorlopers) van de huidige VVV. Zover zal het met de Nijmeegse vereniging nooit komen.
Henri Leeuw Sr.
Jean Henri Leeuw of Henri Leeuw sr. (Arcen, 28 maart 1819 – Nijmegen, 13 oktober 1909) was een Nederlands beeldhouwer. Zijn ouders waren Pierre François Leeuw en Megtilde van Daelen.
Opleiding en werk in Frankrijk
In 1839 ging hij studeren in Parijs, aan de École des Beaux Arts. Hij kreeg meerdere opdrachten van het Franse Hof, waaronder het beeldhouwwerk voor de graven van de koninklijke familie. Ook restaureerde beeldhouwwerken in een aantal kerken tussen 1841-1848, waaronder de Notre-Dame en Sainte-Chapelle.
Roermond en stichten 2e gezin
In 1850 kwam Leeuw terug naar Nederland, nadat hij weduwnaar was geworden van Joséphine Alexandrine Aimée Thubeuf. Daarbij vestigde hij zich in Roermond, waarbij hij waarschijnlijk een tijdlang in het Atelier Cuypers-Stoltzenberg heeft gewerkt.
Hij trouwde in 1860 opnieuw met Anna Amelia Hubertina Raemaekers. Met haar kreeg hij onder andere 2 zonen: Henri Leeuw jr. (1861-1918), kunstschilder en beeldhouwer en Oscar Leeuw (1866-1944), architect. En ook Rosa Elisa Leeuw (1868-1937) geboren. Laatstgenoemde trouwde in 1896 met de kunstschilder en graficus Paul Bodifée (1866-1938).
In ieder geval heeft Leeuw in 1866 zijn eigen atelier. Wel werkt hij met Pierre Cuypers nog samen met de Munsterkerk in Roermond. Een vroeg eigen werk is het Grafmonument Guillon-Engels in Panningen.
Leeuw is onder andere bekend van portretten voor koninklijke families:
1857: Portretmedaillon Koning Willem III 1857; mogelijk is dit portret de reden dat Leeuw de ridderorde ontvangt in de Orde van de Eikenkroon
Buste Leopold I van België; Leeuw ontvangt in 1865 de Leopoldsorde
1866: Portretmedaillon koning Wilhelm van Pruisen
1879-1880: Portretmedaillon Koningin Sophia, welke vermeld wordt in het Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek (NNBW) uit 1930
Familie Leeuw naar Nijmegen
Komst van Henri Leeuw naar Nijmegen, Henri Jr. woont al in Nijmegen (Bevolkingsregister 1880-1890)
In november1887 verhuist Leeuw met zijn gezin naar Nieuw Markt 19 in Nijmegen; op dat moment woont Henri Jr. daar al. Op een later tijdstip is bij Oscar (François Joseph Oscar) als beroep “Tekenaar” erbij gezet.
Een bekend werk van Henri Leeuw Sr. en Jr. is het standbeeld van de Leeuw in Kronenburgerpark.
Leeuw overlijdt in 1909. Hij werd begraven op de R.K. begraafplaats aan de Daalseweg.
Aantal gevonden werken van Henri Leeuw Sr. in Nijmegen
1885 Leeuw en Stadswapen, Kerkboog Sint Stevenskerkhof
1886 Leeuw in Kronenburgerpark, samen met Henri Leeuw Jr.
1886 Twee paar Karyatiden (kraagstenen), aan de Waag Grote Markt
1886 Vier leeuwen, aan de Waag Grote Markt
1886 Stadswapens, aan de Waag Grote Markt
1888 Replica Belvédère gevelsteen, Hunnerpark Nijmegen uit 1646, samen met Henri Leeuw Jr.
1851 – 1852: Evangelisten Marcus, Lucas, Johannes en Mattheus voor de restauratie van de Munsterkerk. Elk van de evangelisten kreeg het gelaat van een van de betrokkenen bij de resauratie van deze kerk. Het beeld van Marcus heeft de trekken van Leeuw zelf; Mattheus heeft de gelaatstrekken van Cuypers, Cuypershuis Roermond
Het beeld is sinds 2002 Rijksmonument. Als waardering:
“
Van tuin- en kunsthistorische waarde als goed en gaaf voorbeeld van een standbeeld uit het laatste kwart van de 19de eeuw, gemaakt voor plaatsing in een openbare wandelplaats. Het standbeeld vormt een essentieel onderdeel van het in Engelse landschapsstijl aangelegde Kronenburgerpark. Het beeld staat voor de trots van de stad Nijmegen. Het object is van belang voor het oeuvre van de beeldhouwers Henri Leeuw sr. en jr.
Van cultuurhistorische waarde als bijzondere uitdrukking van een sociaal-maatschappelijke en stedelijke ontwikkeling, in casu het ontstaan van een visie op de stad die schoon, gezond en mooi dient te zijn; het in de stedelijke structuur opnemen van parken met beelden als verfraaiing en stedelijke voorziening.”
Grotestraat 33 plaquette Henriette Presburg, september 2023
Omdat in 1983 Karl Marx 100 jaar is overleden, besluit de gemeente Nijmegen een plaquette op te hangen waar het “ouderlijke huis” van de moeder van Karl Marx heeft gestaan. Henriëtte Presburg heeft hier echter slechts 6 jaar gewoond: zij was geboren in de Nonnenstraat.
Op de plaquette op Grotestraat 33 staat:
“Hier stond het ouderlijk huis
van Henriette Presburg
Moeder van Karl Marx
Karl Marx 1818 -1883″
Verkeerd nummer
De plaquette is geplaatst naar aanleiding van het feit dat Karl Marx 100 jaar was overleden. Op 21 november 1984 werd daarop een plaquette geplaatst op een nieuwbouwwoning in de Grotestraat. Uit een onderzoek in 1989 bleek, dat de plaquette op een verkeerd nummer hing en daarop is de plaquette naar nummer 33 verplaatst.
Ouderlijk huis?
Panden aan de westzijde van de Grotestraat:het pand met de tuitgevel (nummer 31) was het geboortehuis van Henriette Presburg (de moeder van Karl Marx) (deze reprofoto is afkomstig van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg), ook genoemdHet Swerte Schilt (Het Zwarte Schild)(nummer 31).
Henriëtte heeft inderdaad gewoond op het adres wat nu Grotestraat 33 is, toendertijd D 232 genummerd. Het huis stond bekend als “’t Swarte Schild” en bestond sinds 1482.
Ze is echter geboren in de Nonnenstraat. Zij is daar geboren 20 september 1788 en is de een na oudste uit een gezin van 5 kinderen. Haar vader was Isaac Heyman Presburg of Presborg (Presborg 1747 – Nijmegen 3 mei 1832) en haar moeder Nanette Salomons Cohen (Amsterdam, 1754 – Nijmegen 7 april 1833). Daarbij lijkt Isaac zo te zien zijn achternaam ontleent te hebben aan zijn geboorteplaats. Hij kwam in 1775 vanuit Presborg (Het huidige Bratislava, Slowakije) naar Nijmegen. Isaac was koopman in textiel en daarbij voorzanger van de Joodse gemeente. De synagoge hiervan staat eveneens in de Nonnenstraat. In 1808 verhuisde het gezin naar de huidige Grotestraat 33.
Op 22 september 1814 trouwt ze in de synagoge aan de Nonnenstraat met de advocaat Heinrich Marx. Zij krijgt een bruidsschat van twintigduizend gulden mee, wat laat zien dat de Presburgs welvarend waren.
Na het huwelijk vertrekken zij naar Trier, de woonplaats van Heinrich. Zij heeft dan 6 jaar gewoond in de Grotestraat. Dus “ouderlijk huis”?: feitelijk komt het huis in de Nonnenstraat waar zij en haar broers en zussen geboren zijn en waar zij 20 jaar heeft gewoond meer in aanmerking.
Terug naar Nijmegen
Zij is in ieder geval nog 1 keer terug naar Nijmegen geweest, voor de bevalling van haar derde kind Hermann op 12 augustus 1819. Mogelijk was de kleine Karl toen bij haar. Daarnaast is ze waarschijnlijk op de bruiloften van haar broers en zussen in Nijmegen geweest, waar Karl mogelijk op 2-jarige leeftijd bij aanwezig was.
Karl Marx zelf is in ieder geval 1 keer in Nijmegen geweest: hij bezoekt op 17-jarige leeftijd zijn oom Marcus, die op de Grotestraat woont
Verdere leven in Trier
Na de bruiloft in 1814 is het gezin in Trier gaan wonen. In ongeveer 1820 laat Heinrich zich protestants dopen om zijn beroep uit te kunnen oefenen. Hun 7 kinderen werden in 1824 gedoopt. Henriëtte wachtte totdat haar ouders overleden waren en liet zich in 1825 dopen.
Henriëtte zal op 30 november 1863 in Trier overlijden
Moeder-zoon relatie
De relatie tussen moeder en zoon was in ieder geval niet gemakkelijk. Karl was in ieder geval geen gemakkelijke zoon: ““Zoals ook haar man werd Henriette Marx-Presburg geplaagd door de zorg dat haar zoon Karl al vroegtijdig zijn radicaal-revolutionaire ideeën ten toon spreidde. Zo moest zij aanzien hoe zijn naam tot schrik van de Europese regeringen werd, hoe hij het vuur van de oproer aanwakkerde, hoe hij van land tot land gejaagd werd, als een balling achtervolgd, gevreesd en vaak uitgehongerd. Zelfs met de gedachte dat hij een groot denker was en als een van de machtigste en origineelste denkers van zijn tijd erkend werd, vond zij geen genoegen voor de pijn en het leed dat zij hierdoor te dragen kreeg”, aldus een van zijn biografen, die concludeert: “Het was de ironie van het leven dat hij de hoop van duizenden mensen wekte, terwijl hij daardoor zijn moeder ongelukkig maakte.” (Huis van de Nijmeegese Geschiedenis)
Als vrije publicist zat Karl geregeld in geldnood. Hoewel ze hem een aantal keren met schulden heeft geholpen, weigerde ze een voorschot op de erfenis uit te keren. Zijn oom Lion Philips -grootvader van de grondleggers van het Philips concern- was een tabakshandelaar in Zaltbommel. Bij hem had Marx meer succes: hier krijg hij wel bedragen los en soms logisch. Zo is zijn uiteindelijk belangrijkste werk, Das Kapital, deels in Zaltbommel geschreven. Toen zijn moeder overleed, kwam zijn erfenis los
Plaquette Nummer 27
De lege plaquette Grotestraat 27, september 2023
Bij een van de woningen vlak ernaast hangt een soortgelijke plaquette. Deze is echter leeg: op deze plek hing aanvankelijk de plaquette dat hier het ouderlijk huis van Henriëtte Presburg was.
Moeder God, mozaïek van Jan van Eijk bij Titus Brandsmakapel, augustus 2023
Boven de ingang van het vroegere Titus Brandsmakapel hangt “De Moeder Gods”. Het beeldt Maria en Kind af, een glasmozaïek van Jan van Eijk. Naast het feit dat het werk een mozaïek betreft, lijkt ook inhoud geïnspireerd te zijn op iconen van de oosterse kerk. Kortom: wat zien we op dit werk?
Het werk “behoort tot de monumentale kunst uit de wederopbouwperiode (1946-1965). In deze periode werkten architecten regelmatig samen met kunstenaars. Daardoor werden kunstwerken vaak mooi opgenomen in onderdelen van gebouwen…Hij ligt aan het einde van de as die rechtstreeks voert naar het heiligdom van de kapel. Van dezelfde kunstenaar is de schildering van Christus op de achterwand.”” (KOS)
Titus Brandsmakapel en Karmelieten
Zoals gezegd hangt het werk boven de ingang van de Titus Brandsmakapel. Deze wordt nog steeds zo genoemd, hoewel het haar religieuze functie inmiddels is kwijtgeraakt.
Titus Brandsma was van de Karmelieter orde. De kapel staat op de plek waar hij in de oorlog door de Duitsers werd opgepakt. In 1942 is hij vermoordt in het concentratiekamp Dachau.
Architectuur kapel
De architect Pieter Dijkema ontwierp de kapel in 1960. Daarbij verwijst hij naar het kamp, de barak en de gevangeniscel van Titus Brandsma. Voor de kapel staat een 12,5 meter hoge pyloon (steurtoren): een verwijzing naar een wachttoren. Tussen de palen hangt een bronzen plastiek van Frans Verhaak in de vorm van een mitrailleur.
Wat zien we?
Over dit werk is zeer weinig te vinden. Daarnaast heb ik (RE) tot nu weinig afbeeldingen van het werk van Jan van Eijk gevonden.
Bij het zien van het werk kom ik op een aantal gedachten en vragen, hopelijk zal ik een deel daarvan ooit kunnen beantwoorden (en mocht u kennis over dit werk, Jan van Eijk hebben, reageer graag).
Allereerst wil ik hierbij stellen dat ik nadrukkelijk geen kunsthistoricus of godgeleerde ben. Ik hoop dat ik hieronder voldoende onderscheid heb gemaakt tussen wat ik in bronnen heb gevonden en mijn eigen interpretatie.
Mede na het raadplegen van een aantal bronnen, zie ik de volgende dingen op het mozaïek, die ik hieronder verder zal behandelen.
Maria en Jezus
Rood, waarschijnlijk op de hand van Jezus?
Blauw, waarschijnlijk de mantel van Maria
12 sterren rond het hoofd van Maria
Een kroon op het hoofd van Maria
Stralen (of bladeren?) achter Maria
Een sikkel onderaan
Groen, rechtsonder
Geel: een kroon rond Maria? Gele cirkels als wangen? Een cirkel rond de hand (van Jezus), Gele omlijsting
Wit/grijs: puur achtergrond?
Maria en Jezus
Allereerst zien we Maria en Jezus. Het schilderij van van Eijk wordt Moeder Gods genoemd. Bij de benaming Maria, Moeder Gods wordt benadrukt dat Maria, waaruit Jezus werd geboren, werkelijk de moeder van God is. Jezus is daarbij de tweede in de heilige 3-eenheid: Vader, Zoon en de Heilige Geest. Daarbij is Maria altijd maagd gebleven. Het feest wordt gevierd op 1 januari.
Daarbij kijkt Maria Jezus niet aan, maar de toeschouwer. Dit is om aan te geven dat zij de weg naar Jezus is. Tijdens en na de oorlog werd er volop aan Maria gebeden, dus de keuze van het thema van Maria Moeder Gods als mozaïek boven de ingang lijkt een logische.
Daarbij is Jezus niet als baby afgebeeld. Hier is duidelijk de invloed van de zogenaamde Hodegetria (Wikipedia en hieronder) zichtbaar: “Het ‘kind’ heeft niets kinderlijks: het is een kleine volwassene, geboren met een volwassen geest, die in de linkerhand een boekrol (de Heilige Schrift) vasthoudt, en met de rechterhand een zegenend gebaar maakt (zoals de Pantocrator): dit is de Emmanuël (God-met-ons), de voorstelling van een baardeloze Christus, het symbool van de verlossing, van de tijdloze heilsbelofte van God.”
Beiden kijken serieus, plechtig.
Blauw
Detail Marie Moeder Gods Jan van Eijk blauw van de mantel?
Vanaf de (late) middeleeuwen wordt Maria als moeder Gods meestal afgebeeld met blauwe mantel. Deze verwijst naar haar maagdelijkheid en naar het hemelse. Qua iconografie zou het blauw bij Maria Moeder Gods kloppen. Het is echter niet zeer duidelijk bij wie het blauw behoort. Lijkt het in ieder geval de sluier/mantel van Maria te betreffen? Maar waarom is dan de rest van de mantel/sluier niet ingekleurd? Artistieke vrijheid of is er meer aan de hand?
Duidelijk is het echter niet, aangezien een deel van het blauw ook door Jezus blijkt te gaan? Heeft Hij een blauw mantel aan, met wit tuniek? Of is het blauw zijn eigen vorm en zo ja, wat stelt het voor?
Rood, de hand van Jezus?
Detail Maria Moeder Gods Jan van Eijk rode hand
Het is niet helemaal duidelijk van wie de hand is, maar het meest logische is dat dit de hand en arm van Jezus is. Op Maria met Jezus schilderijen wordt soms ook een vooraankondiging van het Lijden van Jezus weergegeven. Dat lijkt hier ook het geval te zijn.
Op de hand is een rode cirkel geplaatst. Dit is of een rechtstreeks verwijzing naar het bloed. Het kan ook een symbolische druiventros zijn, welke ook een verwijzing is naar het bloed van Christus.
En heeft Hij in zijn andere hand (in de sikkel), boekrollen (tussen de sikkel en uitgestoken hand) vast?
Een kroon op het hoofd van Maria
Detail Maria Moeder Gods Jan van Eijk Kroon van Maria
Maria Koningin, of Heilige Maagd Maria, Koningin van hemel en aarde (Maria Regina) is een van de eretitels van Maria. Maria zou na het overlijden van Jezus en haarzelf gekroond zijn tot “Koningin van Hemel en Aarde”. Hoewel dit niet specifiek in de Bijbel voorkomt, komt deze uiting van Maria al sinds de middeleeuwen voor, zowel in de katholieke als orthodoxe kerk.
De basis hiervoor is het evangelie volgens Lucas “Hierin staat onder andere over Jezus geschreven, dat aan zijn koningschap geen einde komt. Hieruit is afgeleid, dat zijn Moeder Maria koningin is. Maria schenkt de mensen haar Zoon en dit tot verlossing van alle zonden. Maria neemt dan ook deel aan het verlossingswerk van haar Zoon en dus ook aan zijn koningschap….
Koningin Maria is de beschermheilige van de eeuwige redding van de mensen en zij is hierdoor medeverlosser. Door de verlossing van de dood en schuld kunnen de mensen het Rijk Gods binnengaan.” https://mariakamer.nl/verdieping/
(Het feest van Maria Koningin is ingevoerd in 1953-1954. Oorspronkelijk – en ook in 1960 toen van Eijk het werk heeft gemaakt, werd het gevierd op 31 mei. Vanaf het Tweede Vaticaans Concilie (1969) is dit feest op 22 augustus).
12 sterren rond het hoofd van Maria
Detail Maria Moeder Gods Jan van Eijk: 12 sterren rond haar hoofd
Als Maria Koningen heeft ze 12 steren rond haar hoofd. Dit zijn de 12 stammen van Judea.
De maansikkel onderaan en de stralenkrans achter Maria
De maansikkel achter Mara (Detail Maria Moeder Gods Jan van Eijk)
De stralenkrans of ster achter Maria Moeder Gods
De maansikkel is 1 van de attributen van Maria, Moeder Gods.
Deze sikkel is overgenomen uit de klassieke oudheid, waar de maan vaak de moedergodin symboliseert en de maancyclus de verschillende levensfasen. Selene, Luna, Artemis en Diana hebben als maangodin allen een maansikkel van de nieuwe maan als hoofdtooi of attribuut.
In het Boek der Openbaringen (de Apocalyps) beschrijft de apostel Johannes een ‘apocalyptische vrouw op een maan(sikkel): “En er verscheen een groot teken aan de hemel: een vrouw, bekleed met de zon, de maan onder haar voeten en op haar hoofd een kroon van 12 sterren” (Joh. Openb. 12.1). ..Dit is een van de bronnen om de Madonna op een maansikkel te plaatsen, inclusief kroon met twaalf sterren en Jezus, verpersoonlijking van de zon.” https://www.museabrugge.be/collecties/kunst-werk/21-maria-op-de-maansikkel
Daarbij werd deze vrouw in de middeleeuwen uit de context van de Apocalyps gehaald en als voorstelling van de Maagd Maria gezien. De maan is dan symbool voor de wisselvalligheid van het leven, die door haar hemelvaart overwonnen wordt. Vaak staat ook een slang onderaan weergegeven, echter niet in het werk van van Eijk. Als moeder van Christus heeft zij dit kwaad overwonnen en bevindt zij zich als koningin in het paradijs.
Hoewel het vrijwel zeker lijkt dat het om zonnestralen gaat, kan ik twee ‘stralen’ moeilijk plaatsen:
De straal linksonder, die afkomstig lijkt uit de mantel van Maria
Onder de rode punt lijkt een figuur te zijn weergegeven dat aanvankelijk de arm lijkt. Maar wat is vervolgens de lijnen tussen de hand en hoofd van Jezus, die aan de andere kant lijken te worden doorgezet in de vorm van een straal?
Mogelijk stellen de “stralen” niet (alleen) van de zon, maar (ook) een ster voor, hoewel het echter gebruikelijk lijkt dat in de combinatie 12 sterren en de maansikkel ook het licht/de zon voorkomt. De kapel was van de orde der Karmelieten. Onze Lieve Vrouw van de Berg Karmel is de patrones van de zeelieden. Daarom heeft van Eijk misschien Maria als “Sterre der Zee” verwerkt
Groen, rechtsonder
Het groen is voor mij momenteel nog niet helder. Soms wordt een palmtak/olijftak weergegeven waar het groen op zou kunnen slaan.
Bij “Maria Koningin van de Vrede” is het Maria die een olijftak vasthoudt. Maria, Koningin van de Vrede wordt juist vaak in tijden van oorlog en onzekerheid aangeroepen. “Veel katholieken baden tijdens de Tweede Wereldoorlog tot de Koningin van de Vrede (Heilige maagd Maria) om gezin en huis te sparen voor het oorlogsgeweld. Vooral tijdens en na de Tweede Wereldoorlog trof men deze tegels steeds vaker aan. Na de bevrijding werd als dank zo’n tegel in de voorgevel, meestal naast de voordeur, aangebracht.“ (Kunst in Breda) Mogelijk heeft van Eijk deze olijftak/palmtak juist daarom willen invoegen?
Aan de andere wordt Jezus regelmatig afgebeeld met een groen tuniek, waarvan ik tot nu toe nog niet de betekenis ervan heb kunnen achterhalen. Is het dan toch Jezus met groene tuniek en een witte mantel? De dikke, zwarte lijn lijkt dan de schaduwkant van het lichaam van Jezus te zijn. Maar dan lijkt het lichaam van Jezus zonder handen zijn en dat is dan weer niet logisch.
Geel
Gele kroon van Maria Moeder Gods?
Het geel bovenaan lijkt verklaarbaar: deze lijkt om het hoofd van Maria en zou of een kroon en/of een stralenkrans bedoeld te zijn. Daarnaast lijkt er een stralenkrans rond de hand van Jezus(?) te zijn. Waarom Maria 2 gele wangen heeft kan ik niet achterhalen, noch wat de gele omlijsting betekent.
Drie cirkels
Wat echter mogelijk is, is dat de 3 gele cirkels de functie hebben om aan te geven dat Maria voor-, tijdens- en na de geboorte van Jezus maagd was. Het symbool hiervoor lijkt echter normaliter 3 sterren of een mantel vol sterren te zijn; mogelijk heeft van Eijk deze sterren geabstraheerd?
Wit/Grijs
Een groot deel van het werk is wit/grijs ingevuld. Betreft dit slechts invulling of zit hier een diepere betekenis achter? En nogmaals: wat is de betekenis van het blauw, bijvoorbeeld: als dit de mantel is, waarom is de mantel dan niet geheel ingekleurd?
Welke Maria: Moeder Gods, geen Onze Lieve Vrouwe van de Berg Karmel?
Wat mij opvalt is dat er op deze prominente plek- de ingang- gekozen is voor een “Moeder Gods” en niet voor “Onze Lieve Vrouw van de Berg Karmel”.
De orde van de Karmelieten kent juist haar oorsprong doordat kluizenaars zich gingen vestigen op de berg Karmel, onder bescherming van de Heilige Maagd. Wikipedia: “Onze Lieve Vrouw van de Berg Karmel is de patrones van de zeelieden. Zij is de veilige haven, waarin wij onze toevlucht moeten nemen te midden van alle stormen van het leven.” Maria wordt daarbij afgebeeld met een bruine tuniek en een witte mantel (en eventueel op een wolk in plaats van een maansikkel).
Het lijkt opvallend dat de orde der Karmelieten op hun eigen site een -in ieder geval op het eerste gezicht- orthodox icoon plaatsen: https://www.karmel.nl/maria-onze-lieve-vrouw-van-de-berg-karmel/. Bovendien: ook in de Leenderkapel of Kapel van Onze-Lieve-Vrouw van de Berg Karmel, in de gemeente Landgraaf, staat een beeld van Maria Moeder Gods.
Mogelijk mogen deze uitingen van Maria toch door elkaar gebruikt worden of verwijzen ze naar hetzelfde; echter: hun feestdagen wijken bijvoorbeeld af van elkaar.
Inspiratie uit het oosten
Our Lady of Kazan in Makaryev Monastery (17th century, photograph by Sergey Prokudin-Gorsky), wikipedia
Our Lady of Kazan (1850s reproduction), Wikipedia
Het mozaïek van van Eijk lijkt geïnspireerd te zijn op oosterse iconen. Ook de vorm van een mozaïek komt -meen ik- vaker voor in de oosterse dan in de westerse kerk.
Moeder Gods van Kazan
Een van de belangrijkste inspiraties lijkt die van de Moeder Gods van Kazan te zijn, een van de belangrijkste iconen uit de Russisch Orthodoxe kerk. Opvallend aan dit icoon is dat Maria vanaf haar schouders is afgebeeld in plaats vanaf haar middel. Dit komt overeen met het werk van van Eijk.
Daarbij kijkt Maria in het origineel niet naar Jezus, maar naar de toeschouwer, evenals bij van Eijk. In de -vele- gevonden kopieën wisselen de al-dan-niet naar Jezus kijkende Maria’s elkaar af.
Daarbij lijkt een van de kenmerken te zijn dat haar hoofd schuin staat, gericht naar Jezus. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld dat van Smolensk (zie hieronder).
Ook de plaats van Jezus, staand/opgericht, komt met het werk van van Eijk overeen; deze positie lijkt echter niet alleen specifiek voor dat van Kazan te zijn. Ook is Jezus niet afgebeeld als baby, maar ook daarin is Kazan niet uniek.
In ieder geval bij Kazan versies lijk ik wel Jezus met een blauw en tuniek en witte mantel tegen te komen. Een voorbeeld is: https://orthochristian.com/125205.html
Version of the Theotokos of Smolensk by Dionisius (c. 1500), Wikipedia
Waar het werk in ieder geval afwijkt is de rode hand, die waarschijnlijk van Jezus is. In het icoon van Kazan maakt Jezus een zegenend gebaar.
Andere iconen als Onze-Lieve-Vrouw van Altijddurende Bijstand, de Onze-Lieve-Vrouw van Smolensk, een zogenaamde Hodegetria, en/of varianten daarop lijken andere inspiratiebronnen. Daarin is er nadrukkelijk sprake van een Maria die de bezoeker aankijkt in plaats van Jezus. In het geval van Smolensk kijkt ook Jezus de bezoeker aan. Daarmee krijgen deze schilderijen tevens iets verhevens en plechtigs.
Het is mij nog niet duidelijk of bij Smolensk de verwijzing van Maria “alleen” de verwijzing naar Jezus betekent of ook naar Zijn lijden.
Dat is in ieder geval wel het geval met de Altijddurende Bijstand, waarin door de handen vast te houden en de schuilende Jezus expliciet wordt gerefereerd naar de kruisiging.
Bij van Eijk is er echter wel een verwijzing naar het lijden van Christus, maar de aankondiging door Maria ontbreekt. Bij Smolensk iconen houdt Jezus tevens een schriftrol vast, (waarschijnlijk) evenals bij van Eijk.
(De afbeelding van Onze-Lieve Vrouwe van Altijddurende Bestand zal voor veel mensen bekend met het Rooms-Katholieke geloof zeer bekend zijn. Niet alleen in religieuze gebouwen, maar ook in veel huizen is/was een afbeelding te vinden. Deze afbeelding wordt tot de westerse kerk gerekend, maar wel geïnspireerd op de oosterse kerk).
Jan van Eyk
“Johannes Lodevicus Nicolaas (Jan) van Eijk (Helmond 18 april 1927 – ‘s-Hertogenbosch 24 januari 1988 (60)) was een beeldhouwer, graficus, pentekenaar, schilder en tekenaar. Zijn werk bestaat uit mozaïeken, wandschilderingen, altaar schilderingen en vrij schilderwerk.
Hij studeerde aan de Kunstacademie van ’s-Hertogenbosch. Vanaf 1948 werkte hij in een atelier. In 1954 verhuisde van Helmond naar Gerwen naar een houten vakantiehuisje, welk hij uitbreidde naar een zelfgebouwd atelier. In 1955 trouwde hij met Miny van Beek. In 1963 verhuisde het gezin naar Helmond. In 1967 verhuisden ze naar Heeswijk. In 1988 is hij overleden.
Opvallend is dat er over de kunstenaar weinig op internet gepubliceerde werken te vinden zijn. Tot nu toe heb ik op 2 sites werken gevonden:
Op de site van museum de Wieger in Deurne staan een aantal schilderijen uit de jaren 80.
Op de site van Abbe Museum staat een schilderij uit 1965: “Gezin”, niet in hun vaste collectie
Onder andere op Wikipedia staat dat hij beïnvloed werd door Constant Permeke (en Edgard Tytgat ). Opvallend is dat die invloed in bovenstaande schilderijen goed is te zien, terwijl het mozaïek een werk van een compleet andere maker lijkt.
Licht Gewelf bij avond, Tamar Frank, Aalscholverplaats, augustus 2023
Bewoners ervaarden overlast bij de doorgang bij de Aalscholverplaats. Zij wilden met een kunstwerk de sfeer onder de poort verbeteren en tevens een mooie verbinding tussen de Voorstadslaan en het plein creëren. Tamar Frank maakt kunstwerken waarin licht de ervaring van ruimte doet veranderen. Voor de Aalscholverplaats maakte ze Licht Gewelf.
Het kunstwerk bestaat uit lichtbuizen die langzaam van kleur veranderen. Met de verlichting heb je het gevoel dat je onder een boog doorgaat, terwijl het plafond rechthoekig is. Frank heeft met haar lichtlijnen de boogvorm willen benadrukken. Deze betonnen bogen waren al onderdeel van het gebouw.
Frank ziet graag dat de kijker het werk op eigen initiatief ‘ontdekt’. “Hoe langer je blijft kijken en je laat bewegen door het werk, des te meer je zult zien en ervaren.” (KOS). In het interview met NHnieuws over haar werk: “Met mijn kunst probeer ik mensen ook op een andere manier naar hun omgeving te laten kijken. En daarbij is verwondering belangrijk.”
Aanleiding
Licht Gewelf, Tamara Frank, Aalscholverplaats, augustus 2023
De Aalscholverplaats is een wat afgelegen terrein en het poortje en het plein werd (en ik meen wordt) daarom gebruikt voor overlast veroorzakende activiteiten, mede gerelateerd als ‘overloopgebied’ van het centrum. De bewoners benaderden de gemeente met het verzoek voor een kunstwerk. Zij wilden met het kunstwerk de sfeer onder de poort verbeteren en tegelijkertijd daarmee een mooie verbinding tussen de Voorstadslaan en het plein creëren.
Door zowel de poort als het pleintje een nieuwe aankleding te geven, hoopten zij dat het negatieve gedrag zou worden beperkt of zelfs helemaal zou verdwijnen. “Hoewel kunst op zich geen oplossing biedt voor het probleem, kan het wel de sfeer c.q. beleving van de ruimte beïnvloeden.” (Omarmen)
Het kunstwerk is eigendom van de Gemeente Nijmegen.
Tamar Frank
Licht Gewelf, Tamar Frank Aalscholverplaats, augustus 2023
Tamar Frank (Amsterdam, 1974) is geboren in Blaricum. Als kind verhuisde ze met haar ouders naar Ibiza. Ze studeerde in 1997 af aan de Academie voor Beeldende Kunst in Maastricht. Daarbij was haar richting Monumentale Vormgeving. Anno 2022 heeft ze haar atelier in Blaricum. Zij maakt vooral werken met licht, zowel nationaal als internationaal.
Haar werk is meer dan een object: de inkleuring van het werk verandert de beleving van de ruimte en gaat op die manier een directe relatie met de toeschouwer aan. In een interview met het NHNieuws: “Het gaat mij erom wat licht met een ruimte doet, hoe het een ruimte beinvloedt en dat je als kijker de ruimte anders gaat ervaren.” Zij maakt zowel permanente als tijdelijke werken.
Het licht kan zowel dag- als kunstlicht zijn. Frank concentreert zich op specifieke elementen van een locatie, en met haar installatie reageert zij op deze ruimte/locatie. Met kleine ingrepen vestigt zij de aandacht op iets wat er al is, waarbij het een nieuwe focus krijgt. Haar werken zijn dus sterk locatiegebonden.
Haar opdrachtgevers zijn vooral overheidsinstanties en de bedrijvensector (bijvoorbeeld projectontwikkelaars).
Aantal gevonden werken:
“Heartbeat”, bij Station Hilversum
Kunstwerk bij Passage bij het Ministerie van Buitenlandse Zaken, Den Haag
Lichtkunstwerk op twee wolkenkrabbers van West Pender Place, Vancouver, Canada, 2011 of 2013
Textielkunstevenementen zoals ‘Lost in Lace’ in het Birmingham Museum en ‘Triennale Internationale des Arts Textiles en Outaouais’ in Axeneo7 in Gatineau
Vergroenen
Naast het kunstwerk is de gemeente bezig het plein en de toegangsbogen te vergroenen. Zo zijn onder de bogen klimplanten geplaatst.
Bronnen
Omarmen: Beleidsplan 2017-2019 Kunst in de openbare ruimte, Gemeente Nijmegen
Pipsqueak was here!!! Honig complex, september 2023
Pipsqueak was here!!! heeft deze muurschildering op de zijkant van de Honig fabriek gemaakt in het kader van Big Draw 2015. Van het originele werk is slechts een beperkt deel te herkennen: de verf is intussen vervaagd en grote delen zijn overgeschilderd door een afbeelding van Florky coin met “Let’s go bankless”.
Omdat het werk binnenkort gaat verdwijnen, is hebben ze in 2022 een nieuwe mural van een meisje met beer gemaakt in het Kerkegasje bij de Broerstraat. In die blog staat wat meer over hun werk. De beer en het meisje is een metafoor voor de relatie tussen mens en natuur. Het valt mij op, dat op de schildering van 2015 noch de beer, noch het meisje de kijker aankijkt. Ook de leuzen ontbreken. Wat er in de pot zit dat het meisje vasthoudt weet ik niet, honing misschien?
Op hun blogspot site kun je het werk in oorspronkelijke staat zien.
Muurschildering Boom Shakalak, Naamloozz en Remco Visser Nieuwe Marktstraat, foto augustus 2023
De muren van de Nieuwe Marktstraat zijn beschilderd met gele, rode en groene gebouwen. Bovendien zijn er boxen van Boom Shakalak Records geschilderd. Boomshakalak Soundsystem had op dat moment Boomshakalak Records opgericht en zou haar eerste single gaan uitbrengen. Voor het artwork wilde zij graag samenwerken met Naamloozz (Kenneth Letsoïn, 1972 Almelo). In overleg met de gemeente werden de muren van de Nieuwe Marktstraat gekozen: een rouwe plek, die wel een kleurtje kon gebruiken in de vorm van een kleurrijke stad. Naamloozz voerde het kunstwerk samen met Remco Visser uit. Boom Shakalak had haar artwork -op haar website is te zien hoe het artwork wordt gebruikt-, Nijmegen was als cadeau een kleurrijke mural rijker.
De foto is een detail van de mural die verder doorloopt. Behalve de schildering van de kleurige huizen zelf vind ik het vooral mooi dat de fietsen en de bomen er achter het beeld van de stad ‘af’ maken.
Als Collectief Verfbaar hebben Remco Visser en Naamloozz tevens de tegenover liggende muurschildering gemaakt, de Oudste stad van Nederland.
Andere werken bij de Nieuwe Marktstraat/Hezelpoort:
Meisje met de beer uit 2022 Kerkegasje bij Broerstraat Pipsqueack was here foto augustus 2023
In het Kerkegasje, aan de kant van de Broerstraat is sinds 2022 een muurschildering van een meisje en een beer, een werk van Pipsqueak was here!!!.
Pipsqueak was here!!!
Pipsqueak was here!!! is een samenwerking van Willem en Denise, oftewel Willem Verburg and Denise Jansen. Voorheen noemden zij zich Plusminus Produkties.
Op streetart.nl: “Sinds 2008/2009 werkt het duo onder de naam Pipsqueak was here!!! Deze naam is zeer bewust gekozen. Een ‘Pipsqueak’ is een klein, penetrant, onbelangrijk persoon waar niemand acht op slaat, door de toevoeging ‘was here!!!’ wordt hij extra belangrijk in al zijn onbeduidendheid.”
Meisje en beer
Meisje met de beer samen uit 2022 Kerkegasje bij Broerstraat Pipsqueack was here foto augustus 2023
In het werk van Pipsqueak was here!!! staat tegenstrijdigheden centraal. streetart.nl “Als logo hebben zij een meisje en een beer. Deze dient als metafoor voor de mens in zijn relatie en omgang met de natuur. Het oorspronkelijke beeld komt van een waarschuwingsbord ‘Caution children at play’ uit de jaren vijftig, dat zij tegenkwamen tijdens een bezoek aan Maui. Het beeld van een meisje en een beer is een terugkerend thema in hun werk geworden. ‘Sometimes you eat the bear, sometimes the bear eats you’.”
Aankijken
Op hun site (vertaald): het werk van PWH!! bevat vaak een kind in interactie of in de aanwezigheid van een ander dier. Dit is niet zonder reden. Het is bewezen dat mensen de meeste empathie voelen voor afbeeldingen van kinderen, dieren en vrouwen, in die volgorde. De kinderen en dieren in de schilderingen van Pipsqueak was here!!! staren je in het gezicht. Door recht in hun ogen te kijken, merken twee mensen elkaars bestaan op en worden ze verantwoordelijk voor elkaar.”
Teksten en tekens als waarschuwingssignalen
Een ander kenmerk van het werk van Pipsqueak was here is het gebruik van teksten en tekens op de achtergrond. Zij zijn bedoeld als waarschuwingssignalen om minder te consumeren.
Voor geluk, welzijn en succes wordt vaak verondersteld dat het nodig is om meer spullen te hebben. Deze groei heeft echter consequenties: we handelen op een roekeloze manier, door meer natuurlijke hulpbronnen, meer ruimte en door minder natuur voor andere bewoners van deze planeet over te laten. De dieren die worden weergegeven, zijn dus daadwerkelijk bedoeld als dieren, als weergave van de natuur. Er is weer een grotere balans tussen de mensheid en de wereld nodig.
Dankzij Dorsoduro: E127 Erytrosine synthetic pink (r) is zo’n tekst. Het betreft een kunstmatige kleurstof, die voor voedingsmiddelen wordt gebruikt. Het is kersroze en staat ook bekend als tetrajodofluoresceïne. Meisje met de beer Pipsqueak was here!!!
“Priere de ne pas s’écarter des chemins”: Verzoek om niet van de paden af te dwalen. Meisje met de beer Pipsqueak was here!!!
Bronnen
De volgende sites zijn gebruikt als bron. De meeste van de sites hieronder laten (tevens) ander werk zien.
Op de hoek van de Parkweg en Pijkestraat staat het beeld van de Gouden Engel. Beeldhouwer Fred van Teeseling liet zich inspireren door de Nijmeegse legende van de Gouden Engel uit 1600: het verhaal over een tragische liefde en over een engel van puur goud die ergens in de binnenstad van Nijmegen begraven zou moeten liggen.
Echter: in hoeverre klopt het verhaal van deze legende?
Over het beeld
De opdracht werd verstrekt in verband met de bouw van de parkeergarage aan de Pijkestraat. Ed van Teeseling heeft het beeld dan ook specifiek voor deze plek ontworpen. Toen hij de opdracht in 1980 kreeg, was hij op dat moment bezig met engelen.
Kos: “Hij liet zich inspireren door de Nijmeegse legende van de Gouden Engel uit 1600: het verhaal over een tragische liefde en over een engel van puur goud die ergens in de binnenstad van Nijmegen begraven zou moeten liggen”. Doordat het beeld al op een natuurlijke verhoging staat, is deze niet op een sokkel geplaatst.
Oude legende
Eens in de zoveel tijd duikt ie op: de legende van de Gouden Engel. De oudste vermelding die ik heb gevonden is uit 1857, waaruit blijkt dat de legende van de Gouden Engel volksgeloof betreft, dat al lang bestaat:
De legende van verborgen schatten is algemeen. Bij ons heerscht immers ook het volksgeloof dat er in den Hunnenberg een gouden engel verborgen is, terwijl verzekerd wordt dat dit mede het geval is met den Duivelsberg. Aan het vinden dier schatten is, zoo als overal, als eerste stilzwijgendheid geboden. Zoo vindt men in verschillende streken hetzelfde volksgeloof verspreid
Europa. Verzameling van in- en Uitlandsche Lettervruchten, ter bevordering van wereldkennis en aangenaam onderhoud met platen, Dordrecht”, bij H. Lagerweij, 1857:
Bij opgravingen komt de gouden Engel regelmatig bovendrijven. De eerste door mij gevonden vermelding is bij de slechting der Vestingwerken ter hoogte van de Belvedère: “De legende wil, dat in den Hunnerberg een gouden Engel zou begraven zijn, dien men nu bij de ontgravingen van den berg denkt te vinden.”(Arnhemsche Courant, 21-10-1882)
Aanleg Waalbrug: “De gouden engel zal zeer waarschijnlijk tevoorschijn komen”.
P. Dobbelmann eist de Gouden Engel in de Eerste Kamer maar vast op, nu er plannen zijn om bij de Belvedère de brug aan te leggen: “Volgens een oude legende moet daar in de buurt een levensgroote engel, vervaardigd uit zuiver goud, begraven liggen. Bij het afgravingswerk en vooral bij het maken van den hollen weg, welke naar de nieuwe Waalbrug moet leiden, zal de gouden engel zeer waarschijnlijk tevoorschijn komen. Namens mijn geboortestad Nijmegen reclameer ik nu reeds van deze plaats alle rechten op deze kostbare vondst. -Din intusschen entre parenthèse. (De Gelderlander 27/4/1928). C.A.P. Ivens had in zijn voordracht over de Waalbrug voor het departement Nijmegen van de Ned. Maatschappij voor Nijverheid en Handel al eerder gerefereerd dat door de graafwerkzaamheden die nodig zouden zijn, de engel dan ook wel gevonden zou worden (PGNC 8/12/1927).
Burchtpoort: “we gaan de gouden engel vinden”
Ook in 1936 is het weer raak, nu bij de afgraving van de fundamenten van de Burchtpoort: “Dat is een mysterieuze geschiedenis, die telkens wordt opgehaald als er ergens op historische plaatsen graafwerk wordt verricht. Of eigenlijk is het heelemaal geen geschiedenis. Men heeft het hier louter te doen met een oud volksgeloof, dat er ergens in Nijmegen een schat, in den vorm van een gouden engel begraven moeten zijn. Eenigen grond voor het bestaan van zoo’n schat is er niet aan te voeren, maar er zijn te allen tijde menschen geweest, die er rotsvast in gelooven, ook nu nog. Daarvan zouden zelfs frappante staaltjes aan te voeren zijn. Nog onlangs heeft er zich een gegadigde opgedaan, die in allen ernst met de wichelroede naar den schat wilde gaan zoeken. Als hij zijn voornemen heeft uitgevoerd moet dat in elk geval in het diepste geheim gebeurd zijn, want er is althans niets van uitgelekt. En onder de grondwerkers, is de legende van den gouden engel steeds weer het onderwerp van gesprek. “We gaan den gouden engel vinden”- zeggen ze dikwijls spottend tot elkaar, maar misschien toch met de hoop in ’t hart, dat het waar mag zijn. Dat de legende heeft kunnen ontstaan behoeft overigens niet te verwonderen in een stad als Nijmegen, waar bij verschillende gelegenheden zooveel oudheden gevonden worden.” (PGNC 21/4/1936)
1954: de gouden engel gevonden?
Dan is er op 11 januari 1954 nieuws: er is een engel van goud gevonden op de Burchtstraat. De Gelderlander: “Vanzelfsprekend spoedden wij ons onmiddellijk naar de plek des heils.” En tot hun verbazing zag ze inderdaad een silhouet van een engel in het zand, evenals een rij van toeschouwers. Ondertussen is het nieuws met zo’n snelheid verspreid, dat de Gelderlander wordt gebeld door verschillende mensen uit geheel Nederland, vooral musea, voor meer informatie. De gemeentesecretaris verklaart, dat alles wat in de bodem zit aan de gemeente behoort en dat bovendien de grond nog niet aan de eigenaar van de Bijenkorf was overgedragen.
Al gauw blijkt het niet om dé Gouden Engel te gaan: de directeur van het Gemeentemuseum beoordeelt dat het beeld ongeveer honderd jaar oud zou kunnen zijn in plaats van vele eeuwen. En bovendien is het beeld verguld, in plaats van geheel goud te zijn. (De Gelderlander 11/1/1954)
Bij de opening van de Bijenkorf blijkt definitief dat het beeld een PR-stunt in verband met de bouw van de nieuwe Bijenkorf was, waarbij de Bijenkorf zelf het beeld in de grond heeft laten stoppen. (De Gelderlander 7/10/1954). Een foto van de “opgraving” is te zien op GN4016 RAN).
Legende van de Gouden Engel: historisch?
Enkele dagen na de ‘vondst van de engel schrijft A. Delahaye: “Bestaat er kans dat de echte gouden engel nog ooit zal gevonden worden?” (De Gelderlander 13/1/1954) Daarin betoogt hij dat er is geen historisch aanknopingspunt te vinden. àls de gouden engel zou bestaan, zou dit beeld pas na de komst van het Christendom gemaakt kunnen zijn. Als de stad Nijmegen of de St. Stevenskerk ooit een dergelijk beeld in het bezit hadden gehad, zou dit vanwege de grote waarde wel historisch bekend zijn geweest. (Ook geeft hij aan dat de Gouden Engel mogelijk een verbastering van een perceelsnaam Gouden Eng is. Delahaye heeft echter vanuit verschillende kanten kritiek gekregen over zijn plaatsnaam/gebeurtenis verklaringen).
Hoewel ik het nog niet in handen heb gehad, is er het boekje “De Legende van de Gouden Engel”, waarbij de legende rond 1600 zou stammen. Deze blijkt echter geschreven te zijn door de Bijenkorf. Hoofdpersoon is de Geertrude, de beeldschone dochter van Antonius Keijser, waarbij geheel toevallig de eigenaar van de winkel ook Keijser heet. Zie ook het verhaal op Levendweb.
Mijn conclusie is dat dat de legende van de Gouden Engel slechts bestaat uit het ‘verhaal’ dat er ergens een gouden beeld begraven zou liggen, zonder dat er verder een verhaal aan vast zit.
Wonen in Nijmegen 