
Er is al veel geschreven over Jacob Levitus en Leentje Cohen, die aan de Grote Markt een goedlopende banketbakkerij annex automatiek hadden en in de Tweede Wereldoorlog zullen worden omgebracht in Auschwitz.
Dit artikel wil vooral laten zien hoe modern en belangrijk dit echtpaar was in de ontwikkeling van de eetcultuur in Nijmegen.
Jacob Levitus en Leentje Cohen

De eerste vermelding van Jacobus Levitus (Groningen, 31-7-1894) in Nijmegen is op 18 oktober 1917 in het Dienstbodenregister: Hij is dan afkomstig uit Amsterdam en heeft als beroep banketbakker. Hij is dan inwonend op Groote Markt 29, het adres waar Eliazer Glaser en Reintje Sanders hun bakkerij hadden.
Op 14 juni 1918 trouwt hij met Leentje Cohen (Lena, Zutphen, 4-10-1889) in haar woonplaats Nijmegen. Ze hadden elkaar in Amsterdam leren kennen: Jacob was daar in 1916 vanuit Den Haag komen wonen en Leentje in 1910 vanuit Nijmegen. Cohen is 19 oktober 1917 eveneens afkomstig uit Amsterdam. Zij was vervolgens weer tijdelijk bij haar ouders gaan inwonen op Jacob Canisstraat 31a. (Bevolkingsregister 1910 en Bevolkingsregister 1910: Dienstbodenregister, I-L, Archiefnummer 679, Inventarisnummer 33545, Pagina 264).
Op 14 juni 1918 schrijven Levitus en Cohen zich in op Groote Markt 38. Als beroep staat bij Levitus aanvankelijk alleen banketbakker, op 1-1/21 is er “winkelier en”) toegevoegd. 2 dagen na hun huwelijk openen zij hun fruit- en ijssalon “De Eerste Nijmeegse Fruit en IJssalon” op Grote Markt 38, een gehuurd pand.
Op 16 juni 1920 wordt dochter Henriëtte geboren. (Bevolkingsregister 1910, Archiefnummer 679, Inventarisnummer 33384, Pagina 63)
1918: Fruit- en Ijssalon

Mei 1918 vraagt J. Levitus, Groote Markt, no. 38 een verlof aan voor “den verkoop ter plaatse van verkoop, van uitsluitend alcoholvrije drank”. (PGNC 22/5/1918)
In PGNC 2/7/1918 verschijnt de advertentie dat de Fruit- en Ijssalon van af heden tot 11 uur ’s avonds geopend is.
Hij verkoopt “Ijs à 20 cent per portie, Room met Aardbeien, verder 1ste kwaliteit Fruit, Citroenen en Sinaasappelen” (PGNC 2/7/1918)

Daarbij is opvallend dat de zaak ook zaterdag en zondag open is (advertentie voor honigzoete blauwe kasdruiven in PGNC 27/9/1918)


Waarschijnlijk was de Fruit- en Ijssalon ’s winters gesloten, of in ieder geval de ijssalon: in april 1919 (PGNC 18/4/1919) en maart 1920 (PGNC 5/3/1920) kondigt hij de heropening aan. Bijzonder is, dat in april 1919 de zaak op beide paasdagen is geopend.
Hij plaatst geregeld advertenties. Naast ijs en fruit ook veelvuldig met warme olienootjes (pinda’s).


Lunchroom annex bakkerij op Groote Markt 38

In 1921 verhuist de zaak naar de buren: Grote Markt 37. Levitus had het pand gekocht van de erfgenamen van de weduwe Reniers-Holthaus. Daarvoor had apotheek Geerlings er gezeten. Naast het inrichten van een lunchroom, kon Levitus bovendien met deze verhuizing zijn eigenlijke beroep als banketbakker weer naar behoren uitvoeren. Daardoor kan “Amsterdams” gebak maken, waarbij waarschijnlijk de Amsterdamsche Gember en Ogearde Bolussen worden bedoeld.


Bij de opening schrijft de Gelderlander:
“De Americain Lunchroom.
Een moderne, gezellige lunchroom is in Nijmegen met zijn vreemdelingenverkeer en groot marktbezoek wel op zijn plaats.
In dat opzicht mag en moet hier van een tekort gesproken worden.
Daarom was het een goede gedachte van den heer L. Levitus op de Groote Markt no. 37, in de weleer bekende apotheek Geerlings een mooie, moderne en practisch door den aannemer den heer Ham verbouwde lunchroom met banketbakkerij te openen.
Het is een fleurige pui geworden- dat eertijds ouwerwetsche, doch solied burgeren huis aan de Markt.
Frisch vroolijk is nu de aanblik op den witten winkel met zijn rijke rangschikking van beste banketartikelen, zuivere zuidvruchten en beste bonbons.
Rijk gesorteerd is deze op Amerikaansche leest gevormde affaire met haar specialiteiten als A’sche orgeade en gember bolussen; boterkoeken en amandelbaksels; met haar tientallen soorten chocolade en specialiteiten Zuidvruchten.
Maar de hoofdaandacht gaat naar de lunchroom, een sierlijk lange witte zaal gemeubeld met leuke, rieten stoelen tafels.
De wanddecoraties, in gobelinimitatie, welke zwierig kleurt om de armluchters, geven het geheel iets aanlokkelijks. Alles, lichtgetint, is met ambitie en smaak verzorgd tot in de finesses van het miniatuur hout-inlegwerk in den wand.
Achter in de zaal is het buffet aangebracht, rijk voorzien van verkoelende dranekn als limonades, bieren, en van lekkernijen als plomières, ijs, allerlei gebak, vruchten, enz.
De bediening in deze- voor goede burgerbezoekers bestemde ontspannings- en smulzaal belooft uitstekend te worden verzorgd door kellners.
Vlak naast de lunchroom door een muur gescheiden is de electrische bakkerij aangebracht, waar de vakman, de heer L. Levitus de beschikking heeft over een flinken dubbelen heteluchtoven, gezet door de firma Boudeling-Esser alhier.
De nieuwe electrisch gedreven machines van Duitsch makelij als een meng- en klopmachine; een ijsmachine en amandelmolen treft men in de fabriek aan.
Ten slotte zij nog vermeld dat het schilderwerk is verzorgd door den her De Jong en het zwierige decoratiewerk door den heer Meurer.
De electrische licht- en krachtinstallatie is aangebracht door den heer Megens terwijl de terrazzo vloer is gelegd door den heer Brouwers.” (De Gelderlander 2/7/1921)

Brand
In november 1926 breekt bij Levitus brand uit in de banketbakkerij, waarschijnlijk als gevolg van een niet goede warmtegeleiding en rookafvoer van een oven, ook al was die vlak tevoren nog nagekeken. Deze oven stond dicht bij trap, die naar verschillende verdiepingen met houten plafonds leidden, waardoor zich een groot vuur kon ontwikkelden.
Boven de plek van de oven bevond zich een droogkamertje voor het bewaren van speculaas en ingrediënten daarvoor. Daarboven was er weer een opslagkamer voor chocolade en daarboven een papier-afdeling, zodat ook hier het vuur veel voedsel kreeg.
Door de instorting van de plafonds, ontstond vervolgens een sterktrekkende koker.
Levitus en zijn gezin konden zich vanaf de 1ste verdieping redden door een door buren neergezette lader. Dienstbode Nelly springt echter in paniek vanaf de 3e verdieping uit het raam. Zij gaat naar het ziekenhuis, waarbij “ernstige kneuzingen zin geconstateerd aan den rug en het bekken”.
De schade was dus aanzienlijk, maar van de straat af nauwelijks merkbaar: het gedeelte aan de Groote Markt was smal en lang en liep vervolgens door achter andere gebouwen. De lunchroom, de winkel en de daarboven gelegen kamers kregen vrijwel alleen grote waterschade. En het “bedrijf zal in ’n tijdelijke bakkerij kunnen voortgezet worden.” (De Gelderlander 8/11/1926)
Wel blijkt Levitus verzekerd te zijn en al op 16 november 1926 plaatst hij een dankbericht aan de ’s Hertogenbossche Brandwaarborg Maatschappij van 1841”. (PGNC 16/11/1926).
Verbouwing 1927: Herstel met verniewing
Eind 1926 laat Levitus architect M.E. Veugelers een ontwerp maken voor het herstel van het pand, waarbij hij tevens de zaak laat vernieuwen.
Aanbesteding 18-12-1926 van het verbouwen van een winkelhuis met bakkerij en woning aan de Groote Markt voor den heer J. Levitus. De laagste inschrijving was R. Bazuin voor f 16610 ( De Gelderlander 18/12/1926)


“Levitus’ Banketbakkerij, Chocolaterie en Lunchroom
Zoals men zich zal herinneren werd in de nacht van 6 op 7 November van het vorige jaar de winkel met lunchroom en banketbakkerij van de heer Levitus op de Groote Markt no. 37 gedeeltelijk door brand verwoest. De heer Levitus zag zich daardoor genoodzaakt zijn bedrijf tijdelijk elders onder te brengen en nu hij toch opnieuw moest opbouwen wat het vuur vernield had, nam hij het verstandige besluit het pand geheel te restaureren, den winkel en lunchroom op moderne leest te schoeien en in het bijzonder ook de bakkerij naar de laatste eischen in te richten. In het een zoowel als een ander is hij ten volle geslaagd. Gisteren heeft de heropening van de zaak plaats gehad en zij maakt een verrassend effect. In de eerste plaats de voorgevel, waarvan de bruinkleurige pui met het glas in lood en de smaakvolle etalage in een omlijsting van graniet en met hardsteenen bovenbouw het oog aangenaam aandoen.
Betreedt men langs een fraaie vitrine van Van Houten’s Cacao den winkel, dan staat men verbaasd over de verbeteringen, welke daar zijn aangebracht. De architect, de heer E. Veugelers heeft zich weder een bekwaam bouwmeester getoond, die het kunststukje heeft bestaan niet alleen den winkel en de lunchroom te moderniseeren maar deze ook te vergrooten. Dit is geschied door van de zeer dikke muren aan weerszijden zooveel steen af te hakken, dat een meter breedte gewonnen werd. Achter de toonbank en in het gedeelte voor het publiek bestemd heeft men daardoor in den winkel aanmerkelijk gewonnen.
Vrolijke, frissche kleuren, een zee van licht, een warme aankleeding, mooie vitrines langs de wanden, een nagenoeg geheel glazen toonbank en vele andere zaken, die onze hedendaagsche winkels zoo gezellig en hygiënisch maken, trekken de aandacht van den bezoeker. Alle voor den verkoop voorhanden artikelen liggen thans achter glas, maar het personeel kan in ’n oogwenk al het verlangde tevoorschijn brengen. De inrichting van de toonbank is een afzonderlijke vermelding waard. De nieuwste vinding is daarbij in toepassing gebracht. Het bovendeel loopt naar achteren trapsgewijze op, waardoor dit hart van den winkel gelegenheid biedt tot een overzichtelijk exposeren van de vele lekkernijen, waarvoor de zaak van Levitus alom bekend is.
Dat de lunchroom van de modernisering mede haar deel heeft gekregen spreekt wel vanzelf. De afscheiding tussen winkel en “smulzaal” wordt aangegeven door twee met gekleurde lantaarns bekroonde pilaren, welke door een fraaien lichtbak verbonden zijn. Flinke electrische kronen en wandlampen met wit en blauw licht verhoogen bij avond de gezelligheid. Een cocosmat dekt den vloer, gemakkelijke rieten armstoelen staan rondom tafeltjes gerangschikt, waarin alles blinkt en schittert dat het een lust is.
De banketbakkerij, achter de lunchroom gelegen, betstaat uit drie verdiepingen. Gelijkvloers bevinden zich een nieuw heeteluchtoven van groote capaciteit en allerlei modern machinerieën. De verdere bewerking der artikelen geschiedt in de hooger gelegen afdeelingen van de bakkerij. De drie etages zijn onderling door een lift verbonden.
Voorts heeft de heer Levitus een tunnel onder het geheele pand laten maken met ingang op de Markt en uitgang achter de bakkerij, zoodat het aanvoeren van de grondstoffen niet meer door den winkel en de lunchroom behoeft te geschieden.
Het pand is van centrale verwarming voorzien.
Uit het bovenstaande blijkt wel, dat de zaak van de heer Levitus in alle opzichten een groote verbetering heeft ondergaan. Hij is vol lof over alles, die aan den wederopbouw hebben meegewerkt. Het zijn buiten den architect, den heer Veugelers, dien wij in den aanhef dezes reeds noemden, de volgende firma’s: aannemer Bazuin; schilderwerk Burghoudt en Lam; elektriciteit: Penson; centrale verwarming: Leenders; stucadoor: firma Is. Van Haaren; koperwerk: Meijers-Ruiten; graniet: van ’t Hoft; meubilair, loopers enz.: Busnach; terrazzo-vloeren: d’Agnolo.” (PGNC 18/6/1927)
Vereeniging “Centrum van Nijmegen”
In 1930 viert Nijmegen haar 700-jarig bestaan als stad. De Grote Markt werd daarbij versierd met duizenden electrische lichtjes. Het “hoofdinitiatief” was genomen door Levitus. Hij haalt dan ’s ochtends de burgermeester met zijn auto van huis op. Als herinnering krijgt hij een paar Japanse vazen. (De Gelderlander 25/8/1930)
Het succes van deze week smaakt naar meer: deze week heeft laten wat winkeliers en zakenlieden in het centrum van Nijmegen kunnen bereiken wanneer ze samen iets organiseren. Levitus is waarschijnlijk een van de eersten geweest, die plannen voor de oprichting had van de vereeniging het “Centrum van Nijmegen”: een vereniging voor winkeliers en zakenlieden van de Markt, Korte en Lange Burchtstraat en de Broerstraat. Bij de oprichting in september 1930 wordt Levitus penningmeester. Van 22 tot 29 augustus 1931 zal de Reclameweek plaatsvinden. (PGNC 21/8/1931)
In 1932 is Levitus penningmeester van de vereeniging het Centrum van Nijmegen. Hij speelt, samen met de heer Buchwaldt, een belangrijke rol in de totstandkoming van de tweede Nijmeegse Winkelweek, waarin etalages feestelijk worden versierd. Als dank ontvangt Levitus een vulpenhouder. (De Gelderlander 17/10/1932)
De 1e Nijmeegsche Automatique Hall
Heeft Heck’s de Automatiek in deze regio geïntroduceerd?
In 1931 opent Heck’s de eerste loketautomaat van Nederland in Amsterdam. (https://www.fastfoodmuseum.nl/) Waarschijnlijk is dit De vestiging op de Reguliersbreestraat 11-13. (De Gelderlander 1/12/1931).
Waarschijnlijk heeft Heck’s de automatiek ook naar deze regio gebracht: op 11 mei 1932 opent Heck’s lunchroom op de Groote Oord hoek Vijzelstraat zijn tweede zaak in Arnhem (de eerste zit in de Ketelstraat). Deze heeft een Automatiek met 37 automaten. (PGNC 7/5/1932)
Automaat 1933

Levitus heeft in 1933 al een automaat, waarmee hij de eerste in Nijmegen. Dit naar aanleiding van de invoering de winkelsluitingswet: na sluitingstijd kon door de automatiek nog eten worden verkocht, zonder dat de winkel open was.
Het RAN dateert de bovenstaande foto op 1936 Waarschijnlijk betreft het net enkele jaren eerder, wanneer Levitus aan de voorkant van zijn pand een grotere automatiek plaatst. De Gelderlander in april 1933:
“Banketbakkerij Levitus.
De grootste Nijmeegsche automaat.
De banketbakker Levitus op de Groote Markt brengt steeds iets nieuws – en als het kan het nieuwste.
Hij was de eerste, die na uitvoering der winkelsluiting, met de automaten kwam. Nu heeft hij de grootste automaat van Nijmegen bij zijn zaak geplaatst.
Heden is in bedrijf gesteld een automaat met loketten, zoodat er nu voor de koopenden, die na winkelsluiting komen, een keuze is, als slechts zelden geboden wordt.
Hierbij is het nieuwe systeem toegepast. Vooral bij avond als de automaat verlicht is, en ieder vakje zoo geïllumineerd is, dat men de inhoud zelfs critisch kan bekijken, is zij een attractie.
Het gebak – in allerlei soort- is hygiënisch en keurig verpakt.
Wie voor een kwartje een vakje licht, krijgt gebak met kartonnen doosje incluis.
Het ligt in de bedoeling des avonds belegde broodjes per automaat te verkoopen.
Nijmegen krijgt langzamerhand allures van grootstad. Op het gebied van automaten is Nijmegen al niet achterlijk meer.
En Levitus gaat hierbij voorop.” (De Gelderlander 28/4/1933)
Eerste Nijmeegsche Automatiek Hal

Dan opent hij in 1934 de eerste Automatiek Hal van Nijmegen:


“De eerste Nijmeegsche Automatiek
Hoewel andere steden reeds lang een automatische lunchroom bezitten, had tot nu toe Nijmegen er geen. Daarin is nu verandering gekomen. De heer Levitus, Groote Markt 37, heeft een vernuftige stellage doen aanbrengen, waardoor het publiek des avonds na sluittijd zich in een verwarmd lokaal van alles kan voorzien. Alle consumptie wordt aangeboden tegen lage prijzen.
De automatiek is zeer aardig ingericht. Aan den een kant bevindt zich een tafeltje om het automatisch gekochte in te pakken. Men kan daar ook plaats nemen en de consumptie gebruiken. Daarachter bevindt zich een spiegel. Ook is aanwezig een loket, waar men bons kan verkrijgen voor de lunchroom-artikelen, die verkrijgbaar worden gesteld.
Het geheel is geschilderd in drie kleuren emaille. Er wordt gezorgd voor goede verlichting.
Overdag kan de geheele automatiek worden toegslagen en blijft het interieur van de zaak Levitus zooals vroeger.
Wij twijfelen er niet aan, dat het Nijmeegsch publiek in deze eerste automatiek der stad belangstelling zal toonen. Men raadplegee de advertentie van heden.” (De Gelderlander 31/8/1934)
1935 Heropening

“Automatiek-Hal der Firma Levitus gemoderniseerd.
De Eerste Nijmeegsche Automatiek-hal van de firma Levitus aan de Groote Markt heeft een belangrijke verandering ondergaan, die tevens een verfraaiing is; de wanden zijn thans geheel met marmer bekleed, terwijl een moderne verlichting werd aangebracht. Tevens werd de hal vergroot, hetgeen een groote verbeetering is. Het zal thans niet meer noodig zijn, dat de bezoekers zich in een kleine ruimte verdringen, want de hal is thans 6 Meter lang geworden. Een verbetering is ook, dat de inrichting geheel van den winkel is gescheiden en nu dus dag en nacht geopend kan zijn. De Automatiek-hal van de firma Levitus is thans heel wat gerieflijker geworden, hetgeen door de cliëntèle wel op prijs zal worden gesteld.” (PGNC 11/1/1935)
1938: 20 jaar

“20 Jaar Banketbakkerij Levitus De banketbakkerij van den heer Levitus aan de Groote Markt bestaat 20 jaar en In verband met dit feit heeft de heer Levitus gemeend zijn oude en nieuwe klanten een attractie te moeten aanbieden. Voor wat die inhoudt verwijzen wij naar een advertentie in dit blad.” (PGNC 6/5/1938)
Mei 1938 viert Levitus haar 20 jarig bestaan.

Oorlog
Dan breekt in 1940 de Tweede Oorlog uit. Jacob Levitus en Leentje Levitus-Cohen worden op 17 september 1944 omgebracht in Auschwitz. Hun twee dochters Yvonne en Henriëtte overleven de oorlog.
Zoals gezegd, is er al uitvoerig geschreven over Jacob en Leentje.
Op volgende sites staat het verhaal:
https://www.stolpersteine-nijmegen.nl/downloads/vossenlaan-28.pdf
https://www.joodsmonument.nl/nl/page/129535/jacob-levitus
https://www.oorlogsdodennijmegen.nl/persoon/levitus-cohen/47867786-a9da-46a0-a50d-c70755f32cdf
https://www.joodsmonument.nl/nl/page/129534/leentje-levitus-cohen
(Overige) Bronnen en verder lezen
Naast bovengenoemde: