Terminus Parkzicht Veemarkthallen

1939 Lange Hezelstraat

Waar nu het Joris Ivens plein ligt, lag vroeger het gebouw dat veel Nijmegenaren nog het best zullen kennen als café restaurant Terminus. Oorspronkelijk heette het Parkzicht en was het gebouwd als gebouw voor de veemarkthallen, die daarachter lagen en waar de straatnaam “Veemarkt” nog aan herinnert.

Vooraf

De Veemarkthallen komen op de plaats van de oude korenbeurs, welke in 1882 was gebouwd. De directeur van het Slachthuis zal tevens de leiding krijgen over de nieuwe Veemarkthallen.

Bij de Opening

Het PGNC gaat in 1937 uitvoerig in op de plannen voor de bouw van een veemarkt:

“De nieuwe Nijmeegsche Veemarkt

Belangrijke aanwinst voor stad en streek

Een jaar werk voor 50 man

Wij zijn thans in staat om bijzonderheden te geven aangaande de overdekte Nijmeegsche veemarkt, tot het bouwen waarvan Woensdagmiddag door den gemeenteraad besloten is. Daaruit zal blijken, dat het hier betreft een belangrijke aanwinst voor stad en streek, die een groote verbetering brengt van den thans bestaanden, gebrekkigen toestand. Totnutoe is de Nijmeegsche veemarkt immers niet meer dan een open terrein, zonder eenige accommodatie, waarop de aanvoerders en hun vee aan alle weersgesteldheden onbeschut zijn blootgesteld. In de toekomst echter zullen aanvoerders en marktbezoekers een naar de eischen des tijds ingeriche overdekte veemarkt vinden, met een zoodanige accommodatie, dat ook de afwikkeling van zaken naar behooren zal kunnen geschieden en niet meer op de primitieve wijze van totnutoe.

Wij zijn er dan ook van overtuigd, dat de nieuwe veemarkt groote aantrekkingskracht zal uitoefenen in verren omtrek. En nu de bijzonderheden.

Het front-gebouw

Om te beginnen is het gebouw van de Korenbeurs gedoemd te verdwijnen; het zal worden afgebroken en de thans daarin gevestigde werkplaats der electriciteitswerken zal naar het pand van de vroegere Nijmeegsche machinefabriek aan de Voorstadslaan, dat indertijd door de gemeente werd aangekocht, worden overgebracht.

Op de plaats van de Korenmarkt komt het frontgebouw van de nieuwe veemarkt met den voorkant parallel met de Lange Hezelstraat. Voor dit gebouw, op de eerste verdieping waarvan zich de concierge-woning bevindt, zal zich een terras uitstrekken van 7 bij 23 meter. Het voorgebouw, omvat ook de graanbeurs en het markt-café. Aan de nieuwe veemarkt zal n.l. een café verbonden zijn. Aan de rechterzijde omvat dit voorgebouw tevens een toonzaal, die voor verschillende doeleinden, b.v. exposities gebruikt kan worden. Rechts van het gebouw is ook gelegen de toegang tot de veemarkt voor rijverkeer. In het midden van het voorgebouw komt een doorgang, waardoor men uitkomt op de los- en laadweg, dat is een strook, die weer evenwijdig loopt met de Hezelstraat en waar het vee zal worden ingeladen. Deze laadweg is 13 Meter breed en 62 meter lang en hierop komen uit de rijwielbergplaats, een hoogspanningsruimte en de garderobe.

De overdekte veehal

Thans komen wij aan de overdekte veehal, die zich dus achter de los- en laadplaats uitstrekt. Deze hal moet men zich denken als een geheel afgesloten gebouw met afmetingen van 40 bij 60 meter en een hoogte van pl.m. 13 meter, een geweldige ruimte dus. De overkapping wordt uitgevoerd in ijzer-constructie en in die overkapping komen natuurlijk volop licht- en luchtvakken. Teneinde direct uit auto of wagen het vee te kunnen lossen, zijn er in deze hal drie wegen aangelegd, n.l. een in het midden en twee aan elken zijkant. Aan de achterzijde aan den kant van de Waal dus, is de hal afgesloten met rolluiken, die eventueel geheel geopend kunnen worden. Langs dezen achterwand is dan weer een doorrit geprojecteerd, een strook 6½ meter breed, waarboven een luifel van 9½ meter breedte, zoodat hier gelegenheid geboden wordt om het vee als het waren onder een afdak onder te brengen. Natuurlijk zal de practijk het moeten uitwijzen, maar deskundigen beweren reeds nu, dat dit vermoedelijk de beste plaats van de veemarkt zal worden.

De niet overdekte hal

Achter dezen doorrit of afdak, hoe men het noemen wil, vinden wij dan de niet overdekte veemarkt, die dus nog wat meer naar den kant van de Waal gelegen is. Zij heeft ongeveer dezelfde afmetingen als de overdekte en hoewel niet overkapt, is zij toch afgesloten met een muur, waarop een ijzeren hekwerk. Het blijft dus altijd een afgesloten ruimte, waartoe, als er geen veemarkt is, niemand toegang heeft; in tegenstelling met thans, nu de veemarkt onafgesloten als zij is, steeds publiek terrein is.

Tenslotte wordt dan, geheel aan de zijde van den Waalkant gelegen, het eveneens afgesloten parkeerterrein aangelegd, met een afmeting van 25 bij 51 meter. Zoowel links als rechts hiervan is gelegenheid tot veeladen, terwijl er een uitgang is naar de Oude Haven.

Gerechtvaardige verwachtingen

In het bovenstaande komt ongetwijfeld tot uiting, dat men hier met een grootsch object te doen heeft, waarvan men terecht hooge verwachtingen gekoesterd mogen worden. Het is n.l. een feit, dat de Nijmeegsche veemarkt hoe onvoldoende zij dan ook totnutoe mag zijn, toch nog velen tot zich trekt. Nijmegen heeft b.v. een biggen-markt en ook de kalveren-markt mag er zijn. Is de nieuwe veemarkt eenmaal tot stand gekomen en wordt er voldoende bekendheid gegeven aan het bestaan ervan, dan kan het niet anders of de trek ernaar zal veel grooter zijn, dan die naar de gebrekkige marktgelegenheden van thans. Door zijn nieuwe veemarkt belooft onze stad veel meer dan thans een centrum van veehandel te worden.

Een veemarkt-commissie?

Zij wij welingelicht, dan overweegt het gemeentebestuur van Nijmegen thans plannen om de nieuwe Nijmeegsche veemarkt tot zoo groot mogelijken bloei te brengen en wil het daarbij vooral het particulier initiatief stimuleeren. Daartoe zal vermoedelijk een z.g. veemarkt-commissie in het leven worden geroepen, waarin menschen uit de practijk zitting zullen hebben. Die commissie zal dan tot taak krijgen bij voortduring maatregelen te beramen, die ertoe kunnen bijdragen de Nijmeegsche veemarkt te doen floreeren. Het zou in de bedoeling liggen deze commissie reeds zeer spoedig te formeeren, zoodat zij reeds tijdens den bouw haar voorbereidende werkzaamheden kan aanvangen.

Werkverruiming

Gisteren stipten wij reeds even aan, dat deze veemarktbouw tevens een niet onbelangrijke werkverruiming beteekent. Wij vernemen hieromtrent nog, dat er bij den bouw gedurende een jaar werkgelegenheid zal zijn voor 50 man.” (PGNC 26/11/1937)

Kwijnend bestaan

Het Huis van de Nijmeegse Geschiedenis noemt dat de veehallen na 1953 een kwijnend bestaan leiden. Huis van de Nijmeegse Geschiedenis: “De betekenis van Nijmegen als handelscentrum voor agrarische produkten neemt na de oorlog snel af. De veemarkt beperkt zich spoedig in hoofdzaak nog tot biggen. In de raadsvergadering van 29 januari 1969 wordt besloten tot opheffing van de veemarkt, die tot dan toe iedere maandag gehouden wordt in de veehallen aan de Lange Hezelstraat. De inkrimping van het agrarisch gebied rond Nijmegen en de toenemende contractmesterij nemen steeds grotere vormen aan en doen de belangstelling voor de veehandel in de omgeving van Nijmegen steeds verder dalen. In dezelfde vergadering wordt ook besloten tot opheffing van de eveneens aan betekenis inboetende groentegrossiersmarkt, die tot dan toe ook in de veehallen wordt gehouden. Mede door de invoering van de veilplicht verdringt de coöperatieve veiling de markt.”

Afnemende betekenis veeteelt

Het afnemen van de betekenis van de veehallen als handelscentrum heeft waarschijnlijk te maken met de afname van het belang van veeteelt in de regio Nijmegen. De meeste boerenbedrijven waren van oudsher kleine, gemengde bedrijven met een combinatie van landbouw, veeteelt en tuinbouw. Juist na de oorlog- in de jaren 60 begint de markt te veranderen door schaalvergroting en specialisatie. Daarnaast zal een deel van de markt waarschijnlijk zijn weggevallen doordat deze bebouwd is met de uitbreiding van de stad Nijmegen.

Hoewel niet getracht is een volledig beeld te schetsen, hieronder een aantal citaten:

https://canonvandukenburg.nl/ontstaansgeschiedenis-van-dukenburg/ noemt de periode 1940-1960: “De bronnen van inkomst zijn landbouw (veeteelt en akkerbouw) en fruit. Het zijn kleinschalige boerenbedrijven.”

https://www.verhaaltussenmaasenwaal.nl/stories/de-cooperatieve-zuivelfabrieken/: “Het land van Maas en Waal en het westelijk deel van het Rijk van Nijmegen kennen in de vorige eeuw geen grootschalige veeteelt. Daarvoor zijn er te veel problemen: het knellende pachtsysteem, de natte komgronden en de vele overstromingen. De boeren hebben slechts kleine lapjes grond, waar ze hooguit een paar koeien op houden.”

https://www.rug.nl/research/kenniscentrum-landschap/voor-studenten/masterscripties/2022-mascr-grootstal-landgoed-sitopia-w-hart-koopal.pdf: “De landelijke trend naar veeteelt en specialisatie binnen de landbouw was de reden dat ook het omringende agrarische gebied transformeerde. Uit het al eerdergenoemde archief van de Bouwvergunningen Heumen 1934-1980 blijkt dat, vanaf de jaren zestig tot tachtig, negentig vergunningen zijn afgegeven die te maken hadden met de bouw, verbouw of aanbouw van varkensstallen. Schapen, koeien en kalveren worden niet genoemd en paarden sporadisch. Kortom, het etagebedrijf uit de vorige periode was doorontwikkeld naar geïndustrialiseerde varkenshouderijen voor de wereldmarkt met de bijbehorende import van krachtvoer (Bieleman, 2008; Regionaal Archief Nijmegen, z.d.).”

De naam Terminus

Terminus verwijst naar de nabijgelegen tramremise (https://www.noviomagus.nl/h1.php?p=Specials/Monumentendag/NMD2002.htm)

Vervolg

De hallen zijn nog een tijd gebruikt als sporthal. Deze hal is in de jaren gesloopt, om plaats te maken voor de appartementen aan de Veemarkt. Op een later tijdstip is het restaurant Terminus gesloopt, om plaats te maken voor het Joris Ivensplein.

Joris Ivensplein

Lees hier verder over het Joris Ivensplein:

Bronnen

https://mijngelderland.nl/inhoud/specials/het-verhaal-van-gelderland/ontwikkeling-van-de-fruitteelt-in-het-rivierengebied

https://www.huisvandenijmeegsegeschiedenis.nl/info/Marktwezen