Kanunnikenhuizen St Stevenskerkhof: Geschiedenis, Restauratie en Betekenis

St Stevenskerkhof

Hertogin Catharina van Bourbon liet bij haar overlijden in 1469 een grote som geld in de vorm van tienden na. Dit was bestemd om Sint Stevenskerk te verheffen tot kapittelkerk. Daarbij werd een college van ongeveer dertig kanunniken gevormd, die in een rij woningen ten noorden van de Sint Steven kwamen wonen in de kanunnikenhuizen.

Eerdere poging

In 1461 was door pastoor Johannes Vijgh al een poging gedaan: tussen 1429 en 1456 was er een grote verbouwing geweest, waarbij de kerk tevens was uitgebreid. Dit was mede gedaan om de status ervan te verhogen: men hoopte om een kapittelkerk te mogen worden. Hij stuurde een brief naar de paus, aangezien de paus degene is die als enig kan beslissen of een kerk een kapittelkerk mag worden. Het antwoord op dat moment was echter negatief.

De schenking van Catharina van Bourbon, bidden voor het zielenheil

Grafkeleder Catharina van Bourbon Stevenskerk (september 2023) — Grafkeleder Catharina van Bourbon Stevenskerk; de kist is nagemaakt (september 2023)

In 1475 gaf Paus Sixtus IV goedkeuring. Pastoor Vijgh werd daarbij de eerste deken van het kapittel. Het was niet ongebruikelijk dat edelen bij hun testament een som geld nalieten in de vorm van geld, maar vaak door middel van de schenking van tienden. Daarbij werd dan vaak bepaald dat er een altaar wordt opgericht, er gebeden wordt voor hun zielenheil of beide. Tienden zijn terugkerende belastingopbrengsten, bijvoorbeeld uit landerijen. Catharina werd op een ereplaats begraven: in het koor, recht voor het hoofdaltaar. In 1512 liet haar zoon Karel het praalgraf plaatsen, recht boven haar tombe. Dit praalgraf staat nog steeds in de kerk.

Wat is een kapittelkerk?

Een kapittelkerk is een kerk waaraan een kapittel oftewel “college” van kanunniken verbonden is, zonder dat het een bisschopszetel heeft. Een kanunnik heeft géén priesterwijiding ondergaan. “Een kanunnik is een kapittelheer, een van de leden van een kapittel. Een kapittel is een gemeenschap van clerici verbonden aan een kathedraal of een kapittelkerk. Hun voornaamste taak is het publiekelijk en waardig vieren van de liturgie van de Kerk.” (KRO NCRV). Daarnaast verrichten ze adminstratieve taken.

Naast het zingen van de Hoogmis is een andere belangrijke activiteit het lezen van de “canonieke getijden” (horae canonicae):

De lauden (‘lofzangen’) of de metten (laudes matutinae) : oorspronkelij middernacht, maar deze verschoven geleidelijk naar de vroege ochtend
De prieme het eerste uur (hora prima, ook primetijd) van de dag.
De terts (ook tierce, tiercetijd of tertstijd) vond op het derde uur (hora tertia) van de dag.
De sexten: oorspronkelijk het zesde (hora sexta, ook sextijd) van de dag gelezen, maar deze verschoof vanwege de vervroeging van het middagmaal in de middeleeuwen geleidelijk naar het vierde uur
Het “negende uur” (hora nona): oorspronkelijk eindigde het middagmaal (het noenmaal) halverwege de middag. Geleidelijk verschoof dit maal naar het begin van de middag van de dag (vandaar dat noen of het Engelse noon 12 uur betekent)
De vesper (ook vespertijd): oorspronkelijk vond deze plaat in het laatste uur van de dag en vóór het eerste uur van de schemer (hora vespera). Geleidelijk verschoof deze naar het midden van de middag.
De compli (ook completorium, complete, complie of complietijd): het eerste uur van de nacht

(Deze opsomming is ontleend aan https://webspace.science.uu.nl/~gent0113/wettijd/wt_text2c.htm en https://uitdebijbel.info/cultuur-uit-de-bijbel/meer-over-kerkgebouwen/soorten-kerken/).

Seculiere kanunnieken

De bewoners van de huisjes waren daarbij zogenaamde seculiere kanunniken: in tegenstelling tot de “reguliere kanunniken” leefden zijn niet in kloosters. Meestal leefden zij, net als in Nijmegen, in de directe omgeving van de kerk waaraan zij verbonden waren.

Willem van Berchen

Een van de beroemdste kanunniken van de Sint Steven was overigens Willem van Berchen (ca. 1417-ca. 1481), schrijver van de Gelderse Kroniek.

Na de reductie van Nijmegen in 1591

De noordzijde van de St. Stevenskerk met daar tegenover de kanunnikenhuisjes vóór de restauratie, 1925, Uitg. Weenenk & Snel via F27425 RAN)

Vanaf 1591 kwam Nijmegen in protestante handen en werd de Sint Stevenskerk protestants. De kanunniken werden meestal verbannen, omdat zij doorgingen met het openlijk uitdragen van de verboden katholieke godsdienst.

Daarmee begonnen de huizen te vervallen. In de loop der tijd werden veel huizen verbouwd, waarbij ze vaak in gebruik waren als pakhuis. In twee huizen waren in het begin van de twintigste eeuw een paardenstal gevestigd.

Hoe sterk deze vóór de restauratie verbouwd waren, is tevens te zien op F39783 uit 1955.

Sloop en herbouw

De kanunniken huizen hadden het bombardement van 1944 overleefd. Eind jaren 60 werd besloten tot restauratie. Het was echter niet meer hoe de huizen er oorspronkelijk hadden uitgezien. Daarom werd besloten tot sloop en herbouw in een zogenaamde historiserende stijl. In 1970 kwamen de huizen gereed, waarbij de huizen aan de achterkant, in Achter de Smidstraat, een redelijk betrouwbare weergave biedt hoe de huizen er oorspronkelijk moeten hebben uitgezien.

Lees meer over de herbouw op Noviomagus https://www.noviomagus.nl/vrijgeb26.htm (tevens bron van deze paragraaf).