Grootstal

De wijk Grootstal is vernoemd naar de boerderij Groote Stal. Een groot deel van deze wijk is ontstaan na de oorlog, tussen 1955 en 1965, en ontworpen door de architecten Groosman en Maaskant. Opvallende gebouwen zijn de Ring en de Pauluskerk.

“Grootstal heeft binnen stadsdeel Nijmegen-Zuid een ruim aanbod aan goedkope en middeldure huurwoningen, laagbouw en etagebouw.” (Wijkmonitor)

Deze pagina verzamelt reeds gevonden gegevens over de wijk Grootstal.

Agrarisch gebied

Grootstalselaan, Grootstal, 1913 (F13563 RAN)

In ieder geval komt de naam “Grootstal” voor in een advertentie van De Gelderlander 13/10/1907, waar een “hofstede onder Malden, gelegen naast Grootstal” te huur is.

Advertentie verkoop haver en stro en afbraakmaterialen bij "nieuwen bouw op Grootstal" (De Gelderlander 2/8/1914) — Advertentie verkoop haver en stro en afbraakmaterialen bij “nieuwen bouw op Grootstal” (De Gelderlander 2/8/1914)

In 1914 wordt de verkoop van haver en strooistel aangekondigd. Daarbij noemt de advertentie expliciet “bij den nieuwen bouw op Grootstal.” (De Gelderlander 2/8/1914)

“De villa Sint Jacobsweg 13 en 15 Malden werd hoogstwaarschijnlijk in 1914 gebouwd in opdracht van J.S.M. de Bruijn (1861-1916), ter vervanging van een boerderijcomplex dat al in 1820 bestond. In 1917 werd het bezit verkocht aan mr. M.C.T.M. baron van Hövell tot Westerflier (1887-1956) in wiens familie het gebleven is.” (Straatnamenregister)

De geschiedenis van het landgoed Grootstal is te lezen op haar eigen site:

https://www.landgoedgrootstal.nl/ontdek

Grootstal in 1924

Het PGNC geeft een mooie beschrijving van dit landelijke gebied, wanneer zij met het oog op “Groene Pinksteren” het artikel “Ornithologische Waarnemingen” over de omgeving van Nijmegen publiceert, in het bijzonder over de vogels die er te zien zijn. Zojuist is de “Kraeten Flaes” links op de Van Peltlaan gepasseerd:

“Aldus hopende en wenschende buiten de stof te zijn, vervolgen we dezen weg in zijn geheele lengte tot het buiten “Grootstal”. We hebben dan meerdere mooie gezichten op de omgeving en niet het minst op de mooie bloemen, zoo ook eenige prachtige kippen, die we in de verschillend tuintjes zien. Bij de kruising van de Houtlaan hebben we beslist een mooi gezicht in de richting over de Heumensoordsche heid, gelegen naar het Zuid-Oosten. Het buiten “Grootstal”, een eigenaardige bouw van wijlen veler vriend Jos. de Bruijn, ligt zeer bekoorlijk en landelijk en is in de laatste jaren aardig gegroeid; op het flinke grasveld vóór het huis zouden bijv. zeer mooi tot hun recht komen een koppel lakenveldsche koeien. Deze kleur-variatie zien we hoe langer hoe minder; ik heb wel eens hooren beweren- weet echter niet of het waar is-, dat ze daarom zoo weinig worden gehouden, omdat hun melkgift zoo veel minder is dan van andere soorten. Door de Groot-Stalsche laaan, te vervolgen in de richting Hatert, komen we aan een nieuwen weg, uitkomende op den Haterstschen dwarsweg…” (PGNC 7/6/1924)

Oude wegen

Op de Grootstalselaan in de richting van de St. Annastraat; op de weg een aantal ruiters te paard, vermoedelijk op weg naar een vossenjacht; rechts een auto en een koets; 1902 (F67240 RAN)

“In Grootstal zien we diverse oude verbindingen zoals de Grootstalselaan, de St. Jacobslaan en de Van Peltlaan. Langs deze wegen en later ook in tussenliggende gebieden is bebouwing ontstaan.” (https://nijmegen.mijnwijkplan.nl/grootstal)

2 Rotterdamse architecten tekenen Hatertseveld

De Gelderlander 10/4/1956 bespreekt over 1 pagina “Nijmegen: een groeiende stad” de nieuwbouwprojecten van Nijmegen. Ook het Hatertseveld, hoewel dit eerste plan niet zal worden uitgevoerd:

“In dat Hatertseveld komt een interessante uitbreiding, die uit drie delen gaat bestaan, totaal ongeveer 1500 woningen tellende. Daar zullen in de toekomst dus tussen zes- en zevenduizend mensen wonen. Twee Rotterdamse architecten maken voor deze wijk plannen nl. H.A. Maaskant, die o.a. ook het Groothandelsgebouw heeft ontworpen en E.F. Groosman, die o.a. in het enorm snel groeiende Vlaardingen al de nodige stedebouwkundige ervaring heeft opgedaan.” (De Gelderlander 10/4/1956)

“In 1958 en 1964 werd het plan ingrijpend herzien en werd de wijk volgens een open
stempelverkaveling ontwikkeld. Er ontstond een ruim en open stadsbeeld met veel aandacht voor het groen.” (https://www.planviewer.nl/imro/files/NL.IMRO.0268.BPa1000-VG01/b_NL.IMRO.0268.BPa1000-VG01_tb2.pdf)

Platte daken, Parochie-gedachte en Stempelwijk

Naast het platte dak waren de grote, gevelbrede ramen een ander kenmerk.

Parochie-gedachte

Een van de uitgangspunten bij het ontwerp was de zogenaamede “parochie-gedachte”, oftewel een wijk die een gemeenschap ter grootte van een parochie zelfvoorzienend zou kunnen maken in veel van haar behoeftes: dus een kerk, scholen en winkels. En dat daarnaast allerlei leeftijdsgroepen in de wijk konden wonen, waardoor variatie in het woningaanbod nodig was.

Stempelwijk

Qua opbouw is de wijk een typische “stempelwijk”. Wikipedia: “Een buurt in een wijk met de stempeltypologie wordt gevormd door een vast arrangement van enkele typen bouwblokken met tussenliggende verkeers- en recreatieruimtes. Dit patroon werd door de ontwerpers alsof zij een stempel gebruikten een aantal keer herhaald. Het leidde tot een heldere en rationele stedenbouw die massale woningbouw en daarmee verbetering van de volkshuisvesting in een snel tempo mogelijk maakte.” Deze bouwblokken bestaan uit zowel hoog- als laagbouw. Ook is variatie aangebracht door het verspringen van bouwblokken.

Het idee van de stempelstructuur is ontwikkeld door de stedebouwkundige C.M. van der Stad, die in de jaren vijftig vooral in Rotterdam en Utrecht werkte. Hij bedacht deze structuur om aan de grote woningbehoefte te kunnen voldoen als gevolg van de wederopbouw en de bevolkingsgroei: hierdoor konden grote nieuwbouwwijken gauw worden gebouwd. Zijn ideeën kregen navolging in heel Nederland.

Door deze variatie was Grootstal geschikt voor alle leeftijdsgroepen. Met daarbij veel groen en veel speelmogelijkheden.

726 woningen door architect Groosman

Vanuit Buijs Ballotstraat: Straatbeeld, beginjaren zestig, met rechts en links de Buijs Ballotstraat, gezien vanaf de Archimedesstraat. Links, dwars op de Buijs Ballotstraat, van boven naar beneden, de Torricellistraat, de Lavoisierstraat, de Lumièrestraat en de Ohmstraat met de eengezinswoningen, ontworpen door de Rotterdamse architect E.F. Groosman, Grootstal, 1960 (Gemeentepolitie Nijmegen via F88465 RAN CC0)

Woningvereniging Nijmegen plant voor de wijk Grootstal, het gebied ten zuiden van de Hatertse Hei (met Heiweg als grens), tussen de Grootstalselaan, Nieuwe Mollenhutseweg, Einsteinstraat en Sint Jacobslaan 726 huurwoningen.

Aanvankelijk, in 1956, wordt dit gebied het Hatertseveld genoemd, waarbij de grens de Nieuwe Mollenhutseweg is. Bij de volkstelling van 1960 wordt de naam veranderd in Grootstal, waarbij de grens van de wijk de Hatertseweg de nieuwe westgrens wordt. (Straatnamenregister).

Aanbesteding en vergunning

De aanbesteding van 452 laagbouwwoningen, 4 winkels, 4 bedrijfsruimten en 4 garages vindt op 31-7-1957 plaats. Samen met de geplande flats zullen zij gemeenschappelijke voortuinen krijgen. Er wordt aanvankelijk slechts een vergunning voor 156 woningen afgegeven vanwege kapitaalschaarste. In maart 1958 volgt de beschikking van het Rijk voor de overige 296 woningen.

Ontwerp van Groosman

Straatbeeld Marconistraat, Grootstal met op de achtergrond Sterflat (Hatertse hei), beginjaren zestig, gezien in de richting van de Einsteinstraat, met het pas aangelegde plantsoen voor de eengezinswoningen, ontworpen door de Rotterdamse architect E.F. Groosman. Het flatgebouw met winkels (voorzijde St. Jacobslaan, hoek Einsteinstraat) van Architectenbureau Benning is hier nog niet gerealiseerd (1964). Op de achtergrond links de sterflat van architect A. van der Kloot aan de Heidebloemstraat, gebouwd door Aannemingsbedrijf v/h Gebr. Dekkers, bij de voltooiing in 1958 het hoogste woongebouw van de stad; op de achtergrond rechts de R.K. St. Franciscuskerk , op de hoek van de St. Jacobslaan en de Heiweg, 1960 (Gemeentepolitie Nijmegen via F88471 RAN CC0)

“Voor Grootstal ontwierp de Rotterdamse architect E.F. Groosman in de periode 1956-1960 circa zevenhonderd woningen, allen met platte daken. Hij was één van de jonge wederopbouwarchitecten die voorstander waren van ruim opgezette wijken. In Nijmegen kreeg hij die ruimte, dit in tegenstelling tot in de veel dichter bevolkte Randstad. Ook werd Groosman niet gehinderd door al bestaande verkaveling. het gebied was immers nog nauwelijks bebouwd. Zo ontstond in Grootstal een zuivere weergave van de toen heersende ideeën over woning- en stedenbouw: een ruim en open stadsbeeld met rechte wegen en stoepen.” (De Brug, 5 september 2001, zoals overgenomen uit het Straatnamenregister). Ook ten opzichte van Nijmegen-west had Groosman het voordeel dat Grootstal nog nauwelijks was bebouwd en dat de grond relatief goedkoop was.

1e bouwfase

“De eerste woonblokken tussen de Einsteinstraat en Marie Curiestraat krijgen een warme uitstraling door de teakhouten gevelschroten tussen de begane grond en verdieping. Naast de diverse typen eengezinswoningen met 3 of 4 slaapkamers worden flatwoningen vanaf 2 tot en met 5 slaapkamers gerealiseerd.

2e bouwfase

De tweede bouwfase met 224 woningen richting Grootstalselaan wordt in 1959 voltooid. De huizen, die nog door kolenkachels worden verwarmd, bezitten een rookkanaal in de woonkamer en een ouderslaapkamer. De gemetselde kolenberging is in de schuur ondergebracht. De keuken met Bruynzeel aanrechtfront heeft een doorgeefkast naar de woonkamer. De gazons van de voortuinen die voorzien zijn van rozenperkjes, worden in opdracht van de woningvereniging regelmatig door een tuinbedrijf onderhouden.” (https://deheistal.nl/images/Digitaal-wijkbladen/DH2019/Heistal-nr3-juni-2019.pdf; dit artikel was een belangrijke bron voor de historie van de bouw van Grootstal)

“Grootstal is een voorbeeld van de stedenbouw uit die tijd; het heeft een ruime opzet met rechte wegen en brede stoepen” (wikipedia)\

Architect Ernes Groosman

Ernestinus Florimond (Ernest) Groosman (Ovezande, 21 juli 1917 – Rotterdam, 15 december 1999) was een Nederlandse architect. Hij is vooral bekend van de wederopbouwarchitectuur in Rotterdam.

In 1948 had hij met hulp van Willem van Tijen Architectenbureau E.F. Groosman opgericht. Hij maakte veel gebruik van prefabelementen als Coignet en MuWi. Hierdoor konden snel hele woonwijken worden gebouwd. Wikipedia (tevens bron): “Voorbeelden hiervan waar Groosman aan mee heeft gewerkt zijn De Reit in Tilburg, de Europawijk en Schalkwijk in Haarlem en Tarthorst in Wageningen.” Waarschijnlijk zal Groosman ook voor Grootstal van prefab elementen gebruik hebben gemaakt, maar of dit inderdaad het geval is en welk systeem moet nog nader onderzocht worden.

Wikipedia of de 16 Pendrecht flats in Rotterdam: “Deze Groosmanflats waren destijds een toonbeeld voor de wederopbouwarchitectuur en werden snel bewoond, maar met het veranderen van woonwensen nam de aantrekkelijkheid en bruikbaarheid van de gebouwen in de loop der jaren af. Tussen 2007 en 2013 zijn deze flats bij de herstructurering afgebroken en vervangen door eengezinswoningen.”

Belangrijke werken zijn:

• Zuidpleinflat, Rotterdam (1948)

• Parkflat, Rotterdam (1948)

• Winkelcentrum Presikhaaf, Arnhem (1965)

• Rotterdam Ahoy, Rotterdam (1968)

• C&A Winkelcentrum Overvecht, Utrecht (1970)

• Alpha Hotel (nu Novotel), Amsterdam (1971)

Eline Stomphorst heeft een uitgebreid, interessant artikel over deze architect geschreven: ERNEST F. GROOSMAN

Ontwerp Maaskant: omgeving Gausstraat

Een andere belangrijke architect van Grootstal was Architectenbureau Maaskant: hij ontwierp de omgeving van de Gausstraat, oftewel “Woningbouw Hatertseveld Nijmegen-Zuid III”. De plattegrond D12.429686 is gedateerd op 29-6-1960, ontwerptekeningen zijn er uit 1957.

Hierboven staat deze buurt in Google Maps weergegeven. Wanneer deze wordt vergeleken met de plattegrond, blijken alle woningen in deze buurt tot het plan te behoren, met uitzondering van de meeste gebouwen aan de St. Jacobslaan. Zie verder bouwdossier 270 woningen + 6 winkels en 10 garages (25-6-1958).

Tranendal

Er waren wél tranen van geluk, wanneer ze eindelijk, na lang wachten, een woning kregen toegewezen. De woningen met een geiser en (dus) warm water voor de afwas en de douche was een zeer grote luxe voor mensen, die tot dan toe uberhaupt geen badkamer of douche in hun woning hadden gehad.

Het waren echter de hoge huren waardoor de wijk in de volksmond al snel “Tranendal” wordt genoemd: niet in iedereen kon de huren opbrengen; de huursubsidie wordt pas in 1970 ingevoerd.

Een mooie kleurenfoto uit 1963 is F68545 RAN (tevens bron)

Waardering

In het Bestemmingsplan Nijmegen Zuid 2017 krijgt Grootstal de volgende waardering:

“De wijk is als naoorlogs sociaal woningbouwcomplex een kenmerkend onderdeel van de historische gelaagdheid van het bestemmingsplangebied Nijmegen Zuid. De historisch waardevolle ruimtelijke structuur en inrichting van dit ensemble bestaat uit:

Einsteinstraat, Marie Curiestraat, Celsiusstraat, Edisonstraat, Copernicusstraat e.o.

726 woningen, 7 winkels, 4 bedrijfsruimten en garages (E.F. Groosman 1957-1958).
Cultuurhistorische waarde: uitdrukking van de geïntensiveerde strijd tegen de woningnood: met een voor Nijmegen grootschalig, bouwtechnisch vernieuwend en modernistisch karakter. Een voorbeeld van een complex sociale woningbouw met voorzieningen en een grote variatie aan woningtypen voor de hele levenscyclus en verschillende gezinssamenstellingen (wijk-/parochiegedachte).
Stedenbouwkundige waarde: de wijk is een karakteristieke uitdrukking van het typisch Nijmeegse uitgangspunt in de 50er en 60er jaren om een wijk omwille van verscheidenheid, menselijke maat en identiteit op te bouwen uit enkele woonbuurten met elk een eigen architectonische karakteristiek en verschijningsvorm. De wijk heeft een goed doordachte stempelverkaveling met een open en groen stadsbeeld.

Gausstraat e.o.

270 woningen, 6 winkels en garages (H. Maaskant 1958-1960).
Cultuurhistorische waarde: uitdrukking van de geïntensiveerde strijd tegen de woningnood: met een voor Nijmegen grootschalig, bouwtechnisch vernieuwend en modernistisch karakter; als goed voorbeeld van een complex sociale woningbouw met buurtvoorzieningen en gevarieerde woningtypen voor de hele levenscyclus en verschillende gezinssamenstellingen (wijk-/parochiegedachte).
Stedenbouwkundige waarde: zuivere uitdrukking van de wijkgedachte, een gedifferentieerde buurtgemeenschap in een open stadsbeeld; als karakteristieke uitdrukking van het typisch Nijmeegse uitgangspunt in de 50er en 60er jaren om een wijk omwille van verscheidenheid, menselijke maat en identiteit op te bouwen uit enkele woonbuurten met elk een eigen architectonische karakteristiek en verschijningsvorm; vanwege de goed doordachte verkaveling.”

(Bestemmingsplan Nijmegen Zuid 2017)

Verrijzeniskerk

P. Dijkema ontwierp de Verrijzeniskerk, welke in 1962 werd gebouwd. De kerk moest plaats maken voor de bejaardenflat De Ring. De kerk is in 1992 buiten gesteld en vlak voor de sloop brandde het volledig af.

Relikwi geeft een uitgebreide beschrijving van deze kerk.

De Ring, architect Theo Bosch

De Ring is een ontwerp van de architect Theo Bosch, overleden op 6-4-1994.

“Theo Bosch, die een voorliefde had voor grote ronde erkers die hij ‘betere balkons’ noemde. Met de bouw van woningen in ondermeer Deventer, Den haag, Amsterdam en niet te vergeten “de Ring” in Nijmegen, verwierf Theo Bosch nationale en internationale faam.” https://www.vuurvlinderhof.net/

Een mooi, uitvoerig artikel over De Ring is verschenen op Bonas.

Storm

Een jaar later, maart 1995, beschadigt een zuidwesterstorm een groot deel van de transparante overkapping van de galerijen. (Bijschrift F37278 RAN, een foto van deze schade)

Pauluskerk

De Pauluskerk is oorspronkelijk gebouwd als de Nederlands Hervormde Pauluskerk. Het was een ontwerp van architectenbureau C. Nap & G.J.P. van Ede. Hij werd, naar zijn vorm, ook de “Bloempotkerk” genoemd. (Bijschrift F88618 RAN, een foto van de Nieuwe Mollenhutseweg uit 1960). In 1995 werd deze kerk als vervanging voor de Verrijzeniskerk door de Rooms-Katholieke parochie overgenomen.

Klein Grootstal

In het zuiden van de wijk is aan het begin van de jaren 90 de nieuwbouw van Klein Grootstal gerealiseerd.

Voormalig sportveld

In 1964 werd het sportpark Grootstal opgeleverd op de hoek van de Grootstalselaan en Nieuwe Mollenhutseweg. In 1988 kwam echter het plan van de gemeente om hier woningen te bouwen.

Zie hiervoor ook de geschiedenis van voetbalvereniging S.C.E. (tevens bron) en herinneringen op https://www.noviomagus.nl/h1.php?p=OudNijmegen/078/cwdata/775-SCEfoto1.html.

Eind jaren 90 komt op het voormalige sportpark Grootstal, in het noordwesten van de wijk, ongeveer 650 woningen.

De voormalige Sporthal Grootstal.
De oudste sporthal van Nijmegen dateert van 1965 en is van het Pelikaan-type, een beroemde stijl uit de geschiedenis van de sporthal-architectuur. De naam refereert niet aan de vogel maar aan de producent van de hal.
In 2005 werd de hal gesloopt nadat het nog even als tijdelijk onderkomen heeft gefungeerd voor de gesloopte sporthal Hengstdal, Nieuwe Mollenhutseweg Grootstal, 1982 (Ber van Haren via KN13602-13 RAN CC0 Auteursrechthouder: Gemeente Nijmegen)

Zie ook het artikel over de oudste sporthal van Nijmegen: https://www.noviomagus.nl/Blik/Oudste/Sporthal.htm

Wadi’s

In de Groenstraat achter de Carnotstraat zijn in 1997 een aantal wadi’s aangelegd. Hierdoor kan regenwater langzaam naar de grond zakken. Daarnaast zijn deze wadi’s voor kleine dieren van belang voor de verbinding met Landgoed Grootstal.

Hieronder een filmpje over de inspectie van deze wadi’s: in 2012 bleken zij een slechte waterdoorlatendheid te hebben, waarna in 2018 aanpassingen volgden.