Bottendaal

Lunet Bottendaal: afvalplaats voor botten?

Bottendaal is vernoemd naar een lunet uit de 17^e eeuw van de Nijmeegse vestingwerken. Hij komt voor het eerst voor op de kaart in 1702 als Lunetten Bottendael: Menno van Coehoorn verbetert de verdediging van Nijmegen onder andere door de aanleg van lunetten. Deze lunetten lagen op de plek van de huidige Van Oldenbarneveldtstraat (tot 1910 “Bottendaal”) en op centraal station.

De naam Bottendaal is mogelijk afkomstig van de kuilen, waar slagers hun afval, waaronder botten afvoerden. Ook lijken van lichamen van misdadigers zouden hier begraven worden. De galg stond op de Houtberch. De misdadigers zouden vervolgens worden in de Houtcuylen: misdagers mochten niet begraven worden in gewijde gronde. De Houtberch en Houtcuylen lagen op het huidige stationsemplacement bij de Graafseweg.

Vanaf 1960 heet de wijk officieel Bottendaal. Daarvoor heette de buurt van de zeehelden de Zeeheldenbuurt.

Stadsuitleg

Rond het centrum komt een ring van singels. Naar het voorbeeld van Parijs besluit Nijmegen op de plaats rondom de voormalige wallen een gordel van groene singels aan te leggen. Aan deze singels komen grote woningen voor rijke inwoners te liggen. De stadsuitleg ten aanzien van Bottendaal begint aanvankelijk dan ook in het noordelijk gedeelte.

Op de kaart van 1888 is te zien hoe het Keizer Karelplein het centrum is waar de radiale wegen van Nijmegen op uit komen. Ten aanzien van Bottendaal zijn de St. Annastraat en de Graafseweg, die zoals gezegd al eeuwen bestaan. Nieuw is de groene singel van de Stationsstraat, de huidige van Schaeck Mathonsingel.

Bovendien is het een centraal punt van een groene gordel van singels. Aan het Keizer Karelplein ligt de Sociëteit de Vereeniging, met daarbij een Wielerrenbaan en een (paarden) Renbaan (de Wedren). Inmiddels is ook het terrein voor een Rooms-Katholieke Kerk aangekocht.

Daarnaast zijn op de kaart van 1888 de Bottendaal (de huidige Van Oldenbarneveldtstraat), Stijn Buijsstraat, Vondelstraat (nog zonder naam, die doorloopt naar de Stationsstraat), Arend Noorduijnstraat (nog zonder naam) en Van Diemerbroekstraat (de huidige Campuslaan en Dr. Jan Berendsstraat tot aan de Graafseweg) ingetekend.

De blokken rondom het Keizer Karelplein zijn dan inmiddels bebouwd, evenals de St. Annastraat.

Buursink: “Het tussen 1880 en 1920 gebouwde woonkwartier heeft geen eigen naam. We zouden echter voor dit deel van de stad de, ooit voor het gehele toenmalige Nijmegen wat gekscherend bedoelde benaming ‘Pensionopolis’ kunnen gebruiken. Zoals hiervoor al werd opgemerkt, prees Nijmegen zich na de ontmanteling van de vesting aan als woonplaats voor welgestelde gepensioneerden uit het toenmalige Nederlands-Indië. Voor deze doelgroep werd direct ten zuiden van de oude stadskern een woonkwartier gebouwd met hoofdzakelijk grote huizen.”

Omgeving Burghardt van den Berghstraat

Op de kaart van 1888 is het gebied onder de De Ruyterstraat nog niet ingetekend: de Burghardt van Den Berghstraat, misschien wel de bekendste straat van Bottendaal en een centrum van voorzieningen en café’s, ontbreekt dan nog. Ook dit, op de kaart vrijwel lege gebied onder de huidige De Ruyterstraat, wordt tot de eerste eind 19^de /begin 20^ste eeuwse stadsuitleg gerekend. “”1889. (…) 10 Augustus. Terrein gekocht behoorend tot het fonds: Beurs van Dr. Burghardt van den Bergh en ruiling van grond, een en ander ten behoeve eener verbinding tusschen de Graafschestraat en de Stijn Buysstraat. Daarenboven vier ruilingen en terugkoop van ± 600 M² van de Nijm. Mij, tot Exploitatie van Bouwterreinen. – Hier werd de Burghardt van den Berghstraat aangelegd.” (Graadt van Roggen 1907, p. 58)”  (Straatnamenregister).

‘t Begin

Opvallend is het bebouwde, naamloze straatje, achter de Stijn Buijsstraat: ’t Begin (aanvankelijk “Buiten de Molenpoort” geheten). “De eerste woningen die na de opheffing van de vesting gebouwd werden, lagen in het gebied tussen de Graafseweg en de Stijn Buysstraat. Op 29 december 1876 werd aan Gerrit Jan Groot (1825-1907) en Jacob Knoops (1821-1888) vergunning verleend voor de aanleg van een uit- of rijweg bij hun bouwterrein (kadastrale gemeente Hatert, sectie C, nr. 2) aan de Graafseweg. In de periode 1877-1879 werden hier in totaal 28 woningen gebouwd.” (Straatnamenregister, tevens bron van deze paragraaf)

In 1892 wordt besloten tot de aanleg van de Jan de Wittstraat, waarbij dit straatje verder wordt ontsloten. Vanaf 1905 werden deze huizen geleidelijk weer afgebroken. In het Adresboek 1912-1913 komt het niet meer voor; wel is op de kaart van 1918 nog een restant van deze weg te zien.

Bedrijven

Een soortgelijke foto, maar dan met het gehele pand, is te zien op GN3158 RAN.

In de bovenhoek zijn inmiddels twee bedrijven: de Thieme “drukkerij” aan de van Goorstraat uit 1885 en een “boterfabriek”: de margarinefabriek Timmerman & Co uit ongeveer 1885. Deze liggen aan een naamloze weg, die op de kaart van 1898 “De Groene Steeg” heet, de tegenwoordige De Ruyterstraat.

Ten aanzien van het station is er een terrein gereserveerd voor het toekomstige station en is er een “tijdelijk station”. Bovendien is er een goederenloods van Van Gend en Loos (het is nog onbekend of deze reeds vanaf het begin van dit bedrijf is geweest). Bij de Graafseweg zijn er aan weerskanten van het spoor een locomotiefloods.

Tegenwoordig

De structuur van de eerste stadsuitbreiding is nog duidelijk herkenbaar. Bij het bouwen van de flats aan de Van Schaeck Mathonsingel is de verbinding met de Vondelstraat verbroken. Ook is er de nodige sloop en vervangende nieuwbouw gekomen, vaak met een functieverandering van bedrijvigheid naar wonen. In het bijzonder:

• Het Vihamijterrein aan de Arend Noorduijnstraat is vervangen door een park
• Van Gend en Loos is vervangen door de nieuwbouw ROC. Een mooie foto uit 1981 is te zien op F87170 en gedateerd 1983-1993 F93708 RAN.
• Het bedrijfsgebouw van Turmac is getransformeerd naar een woongebouw
• Appartementen aan de Arend Noorduijnstraat en aan de Vondelstraat

Zeeheldenbuurt: Arbeiderswoningen

“Goede woningen voor den kleinen man.

In onze gemeente zijn vele prachtige, ruime huizen verrezen langs de breede, frische straten der nieuwe stad, die even zooveel aangename woningen zijn voor stadgenooten en vreemden, die zich hier komen vestigen. En met den aanbouw wordt nog steeds voortgegaan. Hoewel ook voor den kleinen man in deze richting wat gedaan is, in het bijzonder door de zoo nuttig werkende vereeniging Volksbelang, valt op dat gebied in onze gemeente nog heel wat te verbeteren en wij begroeten daarom elke daartoe strekkende poging met vreugde. Als zoodanig mag worden beschouwd de oprichting der naamlooze vennootschap Maatschappij tot Exploitatie van Onroerende Goederen, met een maatschappelijk kapitaal van 100,000, verdeeld in 200 aandelen van f500 elk, waarvan er reeds 104 zijn geplaatst.

Deze maatschappij stelt zich vooloopig ten doel op een terrein groot pl. 6900 M² gelegen aan de Jan van Galenstraat, de De Ruijterstraat, de Stephanusstraat en de Dr. Jan Berendsstraat, gezonde soliede woningen te bouwen waarvan de huurwaarde binnen het bereik ligt van personen, die over een klein inkomen beschikken.

Als men bedenkt dat voor elk leegstaand huisje van Volksbelang tal van liefhebbers op een lijst staan- mag veilig worden aangenomen dat met het stichten daarvan een goed werk wordt gedaan.

Wij verwijzen dan ook gaarne onze stadgenooten naar achterstaande advertetie, die omtrent de samenstelling van genoemde vennootschap en de door haar bij de firma F.A. Cools, Hertogstraat alhier, uit te geven leening alle gewenschte bijzonderheden bevat. Eene aansporing, om op die wijze tot verbetering van de woningtoestanden in onze gemeente mee te werken, achten wij geheel overbodig. De zaak spreekt voor zich zelve.” (PGNC 2/7/1902)

Omgeving Dr. Jan Berendsstraat/Semmelinkstraat

1947 Dr. Jan Berendsstraat, Semmelinkstraat en van der Kempstraat

Tweede Wereldoorlog

Tijdens het bombardement van 22 februari 1944 werd een deel van de Van Schaeck Mathonsingel, de kop van de Van Oldenbarneveldtstraat en de Vondelstraat verwoest. Het grootste aantal slachtoffers viel echter op 2 oktober 1944, toen de Duitsers zware beschietingen uitvoerden. Waarschijnlijk troffen 2 brandbommen de Kapokfabriek. Hierdoor stortte een schuilkelder in, waardoor 99 mensen om het leven kwamen.

Lees het verhaal hiervan op Noviomagus en Oorlogsdoden.

Renovatie en Stadsvernieuwing

Buursink: “Het eerste stadsvernieuwingsproject in Nijmegen kwam in 1973 tot stand in Bottendaal, waar 160 particuliere huurwoningen werden opgeknapt. We kunnen het echter nauwelijks stadsvernieuwing noemen. Het betrof eerder achterstallig onderhoud, waarvoor zelfs volgens architecten het dubbele bedrag nodig was geweest.”

Het complex van 69 witte etagewoningen naar ontwerp van Paul van Hontem aan de Dr. Jan Berendsstraat is een vervanging voor woningen die in zeer slechte staat waren.

Daarbij kon stadsvernieuwing ook een verandering van een (werk) naar een (woon) functie inhouden:

• “In de … Van Dulckenstraat staat het complex van 26 nieuwe woningen (1980) op de plek waar voorheen de draadfabriek van Philips stond. Dit was het eerste nieuwbouwproject in Bottendaal, wellicht in Nijmegen, eind jaren zeventig op voormalige fabrieksterreinen.” (Buursink)
• Waar de tricotagefabriek Maertens stond, staat tegenwoordig staat tegenwoordig de sporthal.
• Op het terrein van de ASW fabriek kwamen in 1986 meer dan 100 woningen.
• Waar de groothandel in bouwmaterialen Van der Venne en Van der Sluis stond is een complex van 55 flatwoningen gebouwd.
• Het pand van Turmac werd in 1983 verbouwd tot 30 HAT eenheden

In een aantal gevallen kwam er groen:

• Op het terrein van de voormalige Thieme drukkerij kwam het Thiemepark. Alleen de Thiemeloods herinnert nu (december 2024) nog aan deze drukkerij
• Na de afbraak van de Kilsdonk Cartonnagefabriek kwam hier de Natuurtuin Bottendaal.

Groen en groene initiatieven

Kunstwerken

Gebouwen, architectuur en overig

Automobielen garage Van den Bosch en Jansen

Holtermanstraat

“Automobielen-garage Van den Bosch en Jansen.

Sedert vele jaren was in de Holtermanstraat de Automobielen-Verhuur- en Reparatie-inrichting van de firma Van den Bosch en Jansen gevestigd. Thans heeft een belangrijke uitbreiding van deze zaak plaats gehad, welke gepaard is gegaan met een verbouwing van betekenis. De firma Van den Bosch en Jansen heeft daarmede getoond den geest van dezen tijd te verstaan. Velen, die vroeger tot de vaste gebruikers van huur-auto’s behoorden, hebben thans zelf een automobiel of zullen, de een na de ander, binnen afzienbaren tijd het aantal der auto-eigenaars vermeerderen. Vandaar, dat de firma Van den Bosch en Jansen zich, naast het verhuren van auto’s, den laatsten tijd mede speciaal heeft toegelegd op den verkoop van automobielen en op de stalling en reparatie daarvan.

Van drie merken met welklinkende namen heeft zij de vertegenwoordiging: de Nash- en Renault-automobielen en de F.N. motorrijwielen. Er zal spoedig voor ons gelegenheid zijn om over deze auto- en motormerken eenige nadere bijzonderheden in ons blad mede te deelen.

Voor heden willen wij stilstaan bij de wijze, waarop de firma Van den Bosch en Jansen haar inrichting heeft uitgebreid en gemoderniseerd, waardoor zij voor de onderdeelen stalling en reparatie haar bedrijf op moderne leest heeft geschoeid.

Bij de oude zaak is een aangrenzend pand getrokken en na de verbouwing is thans een garage ontstaan, welke twee breede ingangen heeft en waar dertig auto’s ruim plaats vinden. Achter de garage, die dag en nacht geopend is, ligt de werkplaats, welke van het andere gedeelte der zaak zal worden afgescheiden. Ter zijde van de garage vindt men een privé-kantoortje, terwijl een trap leidt naar een verkoop-kantoor en een magazijn van onderdeelen voor automobielen en motorrijwielen.

De inrichting, welke thans een grootsteedschen indruk maakt, is van alle moderne gereedschappen voorzien. Dat voor aan de straat een benzinepomp staat behoeft nauwelijks gezegd. Verder heeft de garage een free air station voor het electrisch oppompen van banden, olietanks, een welvoorziene stock Dunlop- en Michelin-banden enz.

De verbouwing is, naar het ontwerp van den heer W. Offerman te Hees, uitgevoerd door de firma Stuy en van Berchem, aannemers alhier. Er is een fraai geheel verkregen, dat de firma Van den Bosch en Jansen op de nieuwe banen, welke zij met haar zaak is ingeslagen, ongetwijfeld tot voortdurend succes zal voeren.” (PGNC 5/8/1925)

Graafseweg 39-43: Meubelzaak en woninginrichting Wals en Garage Terwindt & Hekking Mestrom en Graafseweg 45

Op https://www.noviomagus.nl/h1.php?p=Gastredactie/Klomp/Graafseweg37-43.html en https://www.noviomagus.nl/h1.php?p=Particulier/Cat/cwdata/050-DSCN0239_edited.html staan reeds een aantal verhalen en foto’s over deze panden.

Voormalig Nonnenklooster bij school

Gemeentelijk monument

Het gebouw aan de Cortenaerpad 2 t/m 28 is een Gemeentelijk Monument met als tekst bij aanwijzing:

“Voormalig nonnenklooster bij school.

Met de achterzijde aan een langgerekte schoolvleugel vastgebouwd, iets smaller blokvorming bakstenen pand van twee bouwlagen met plat dak met hoge pannengedekte dakschilden en drie zijden.

Voorgevel van vijf assen waarvan de middelste een smal risaliet van drie bouwlagen vormt, die als een toren boven het dak uitsteekt.

Aan weerszijden van de risaliet op beide etages twee (iets gewijzigde) zesdelige vensters, met daarboven in het dakschild een driedelige dakkapel.

In de risaliet voordeur met vierdelig bovenlicht waarboven een van gele en blauwe tegels waarin JMJ (de nonnencongregatie die de school hield). Op de etage daarvan twee smalle vensters met boogvelden.

Daarboven onder een gotisch boogveld een ornamentele tegelvulling een natuurstenen Mariabeeld tussen twee smalle gotische vensters.

De topgevel is afgedekt in natuursteen met drie ornamenten.

De gevel heeft smalle banden van gele baksteen, ter hoogte van onder -en bovenkant van kozijnen en bovenlichten.

In de rechter zijgevel een deur en twee vensters; in de linker zijgevel links een deur met daarnaast twee groepen van drie vensters (dubbel-enkel-dubbel); boven zes zesdelige vensters met daarboven zes dakkapellen.

Bouwjaar: 1906

Architect: onbekend

Goed voorbeeld van door religieuzen gebouwde scholen in drukbevolkte stadswijken kort vóór en rond de eeuwwisseling. Goed bewaard gebleven. “

MEEST RECENTE VERHALEN